Los dwóch narodów tu się zespolił,
Polski i Węgier. Cóż trzeba więcej?
Na pewno wspólne wywalczą cele,
Ująwszy się za ręce.
[fragment wiersza Sándora Petőfiego „Armia Siedmiogrodzka”]
W dniu 19 marca w związku z węgierskim świętem narodowym wystąpiłem we wrocławskim Klubie Muzyki i Literatury z prelekcją pt. „Postulaty liberalno-demokratyczne Rewolucji Węgierskich 1848, 1918, 1956 oraz z czerwca 1989 roku”.
Prelekcja była długa i wielowątkowa i nie da się na łamach gazety PJC przedstawić jej w całości. Zatem w tym miejscu podzielę się tylko fragmentaryczną refleksją na temat „rządu odpowiedzialnego”, który postulowali węgierscy liberałowie w czasie Wiosny Ludów.
Postulat ten znalazł się wśród 12 punktów jako osnowa żądań skierowanych do austriackiego cesarza Ferdynanda I, który panował na Węgrzech jako król Ferdynand V do 2 grudnia 1848 roku. Ów Manifest marcowy młodych, zazwyczaj rozpolitykowanych, bywalców peszteńskiej kawiarni Pilwax zrodził się 12 marca 1848 roku jako bezpośrednia reakcja na wieść o wybuchu rewolucji w Wiedniu. W dniu 15 marca zarówno umiarkowani liberałowie, jak i radykalni liberałowie osobliwie reprezentowani przez adwokatów i literatów a także bardziej stateczni konserwatyści, zazwyczaj bogaci i raczej wpływowi na dworze wiedeńskim – zorganizowali manifestacje w Peszcie i w Budzie. Impulsem był osobiście odczytany na schodach Muzeum Narodowego w obecności manifestantów wiersz Sandora Petőfiego „Pieśń Narodowa”.
Każde dziecko węgierskie zna ten poemat. Od wielu lat w wersji instrumentalnej co roku 15 marca, zazwyczaj około godz. 17, artyści węgierscy eksponują tę pieśń wieszcza narodowego wobec wielotysięcznego zgromadzenia świętujących Węgrów. W tym roku zebrało się ich blisko 200 tysięcy. Towarzyszyła im – co zdarzało się wielokrotnie w przeszłości – 300-osobowa grupa Polaków pod własnym sztandarem narodowym.
Wracam do budapesztańskiej relacji z Wiosny Ludów. Po wystąpieniu wieszcza narodowego, rozentuzjazmowany pochód udał się przez Most Łańcuchowy do Budy, by cesarskiemu przedstawicielowi wręczyć na piśmie wspomniane postulaty reform. W adresie do administracji cesarskiej znalazł się ponownie postulat rządu narodowego, czyli własnego i „odpowiedzialnego”. Żądania sformułowane w 12 punktach znalazły swoje rozwinięcie w uchwałach Sejmu Pożońskiego 17 marca 1848 roku podjętych w ówczesnej habsburskiej stolicy Węgier w Pożoniu (węg. Pozsony, niem./spolszczona nazwa: Pressburg/Preszburg), czyli w dzisiejszej Bratysławie. Sejm węgierski obradował tam rzadko za czasów habsburskich. W rewolucyjnych okolicznościach Ferdynand nie miał politycznego wyjścia: zgodził się nie tylko na zwołanie sejmu, lecz również milcząco aprobował reformy. Przyjęto wówczas, w kwietniu 1848 roku, aż 31 ustaw, które stały się niejako spisaną choć nienazwaną konstytucją węgierską. Cesarz i król nie wyraził sprzeciwu. Wydawało się, że sprawy idą w dobrym kierunku i Węgry pod Habsburgiem staną się monarchią konstytucyjną.
Sama koncepcja „rządu odpowiedzialnego” nie ma własnej definicji, ale ma swój aktualny odnośnik nie tylko w procesie reform w dramatycznym 1918 roku. Demokratyczna niezależna młodzież nawiązała do 12 punktów niemal wprost w Październiku 1956 roku oraz w latach 1988-1990. Koncepcja zmodyfikowana aktualnymi warunkami politycznymi brzmi nadal i to jak najbardziej współcześnie. Wpisuje się oczywiście w obecną kampanię wyborczą przed wyborami parlamentarnymi 12 kwietnia br. Są one bardzo ważne, wręcz epokowe dla przyszłości Węgier.
(1) Rząd odpowiedzialny to przede wszystkim rząd „własny”, powołany przez (2) reprezentację narodową, czyli odpowiedzialny (3) prawnie i (4) politycznie przed (5) parlamentem. To podstawowy warunek ustroju parlamentarnego opartego o konstytucję. Egzekutywa działa odpowiedzialnie, o ile działa na podstawie prawa i w ramach prawa ustanowionego przez parlament.
Odpowiedzialność rządu można również rozumieć jako aspekt wewnętrzny jego pracy. Powinien bowiem być (6) skuteczny, sprawczy i zdolny do realizowania zadań państwowych. Kolegium rządowe, czyli rada ministrów to nie tylko gabinet, lecz przede wszystkim skuteczna (7) współpraca przy zachowaniu (8) określonego (resortowego) zakresu kompetencji i obowiązków. Rada powinna się składać z nielicznej liczby ministrów, resorty bowiem mają obejmować podstawowe zadania państwa, a nie aktualny podział polityczny w radzie, według którego obsadza się fotele ministerialne. Gabinet odzwierciedla aktualny podział polityczny, ale na czele resortu stoi polityk i fachowiec zarazem. Zasada ta jest (9) pragmatyczną gwarancją sprawności rady ministrów. Nie ma rządu odpowiedzialnego bez (10) ściśle obwarowanych kompetencji, a tym bardziej, jeśli tym określonym kompetencjom nie towarzyszą przypisane im obowiązki.
Postulat rządu odpowiedzialnego znalazł swoje odzwierciedlenie w programie młodzieży w październiku 1956 roku, następnie w programie Fideszu z przełomu 1989/90 oraz później w przepisach konstytucyjnych. Notabene nie wprowadzono wówczas nowej konstytucji, lecz zmieniano ją w trybie ewolucyjnym, choć w dwóch dość szybkich etapach. Nie oznacza to, że nie wypracowano całościowych projektów konstytucyjnych. Względy polityczne i pragmatyczne zatrzymały jednak nie tyle prace konstytucyjne co ogłoszenie jednego, jednolitego, choćby kompromisowego projektu. Przyjęto, zgodnie zresztą z węgierską tradycją, że fundamenty ustroju Węgier może określać kilka aktów o znaczeniu ustrojowym.
Nie było to „nic nowego” nad Dunajem i Cisą, skoro wpatrywano się w tradycyjny brytyjski system polityczny, który od setek lat opiera się na kilku fundamentalnych aktach prawnych. Ostatecznie zdecydowano się na przekształcenie istniejącej ustawy zasadniczej. W 1991 roku węgierska konstytucja w zasadzie nie przypominała swojego komunistycznego wzoru z sierpnia 1949 roku. Formalnie została uchylona dopiero z dniem 1 stycznia 2012 roku. Żartobliwą i przesadną kwintesencją jest stwierdzenie, że jedynie ostał się niezmieniony zapis konstytucyjny, że „stolicą Węgier jest Budapeszt”.
Zasadnicze zmiany lat 1989-1990 to przede wszystkim odrzucenie doktryny dyktatury proletariatu i przewodniej roli partii komunistycznej oraz porzucenie zasady jednolitej władzy państwowej na rzecz trójpodziału władz. Słusznie uznano, że wyrzucenie na śmietnik historii zasad komunistycznych wymaga zmian pragmatycznych, które są nie mniej, a bardziej ważne niż emocjonalne zabiegi czyszczenia symboli dawnej dyktatury i przywracania tradycyjnej flagi, godła państwowego czy nazwy państwa.
Już w 1983 roku, jeszcze w „państwie realnego socjalizmu”, powołano radę konstytucyjną, której zadaniem było badanie zgodności aktów prawa niższego rzędu z konstytucją, a w styczniu 1989 roku Zgromadzenie Narodowe wydało rezolucję w sprawie Sądu Konstytucyjnego (15-osobowy organ sądowy o podobnej kompetencji co polski Trybunał Konstytucyjny). Nie przypadkiem inauguracja Sądu nastąpiła 16 października 1989 roku; a swoje funkcjonowanie rozpoczął z dniem 1 stycznia 1990 roku.
Proces zmian politycznych w połowie 1989 roku potwierdziło nowe ustawodawstwa lub zasadniczo zmienione przepisy dotychczasowych ustaw. Zatwierdzono na Węgrzech system wielopartyjny, demokrację parlamentarną. Wprowadzono tzw. społeczną gospodarkę rynkową, w przypadku węgierskim opartą o równowagę własnościowych sektorów gospodarczych, choć przy pewnych, ograniczonych rodzajowo, preferencjach własności państwowej. Powyższe zasady wyznaczyły obszar polityczny „odpowiedzialnego rządu”. Termin wprowadzenia zmian wybrano w symbolicznej i emocjonalnej dacie: uchwalone 18 października 1989 roku ustawy weszły w życie w rocznicę Października 1956.
To czego nie udało się zrealizować w opisie generalnych postulatów Węgrów walczących o wolność, fundamentalnie wprowadzono w następnym pokoleniu, przy formalnej kontynuacji „starej” konstytucji. Realia współczesności wyznaczyły nowy profil „rządu odpowiedzialnego” przed prawem. Obecnie rząd zachowuje silną pozycję wobec prezydenta, a w ramach gabinetu – silną pozycję premiera wobec ministrów względem innych organów konstytucyjnych.
Gwarancją instytucjonalną i swoistymi „bezpiecznikami” wobec silnej pozycji rządu stała się ustrojowa instytucja ogólnonarodowego referendum oraz zachowanie fundamentalnych praw obywatelskich, z gwarancją odwołania się obywatela do niezależnego sądu, z Sądem Konstytucyjnym włącznie.
Dopiero w 1990 roku usunięto przepisy o demokracji socjalistycznej i gospodarce planowej. Rok później, 16 czerwca 1991 roku, Rosja rozwiązała swoją Południową Grupę Wojsk, a ostatni żołnierz rosyjski opuścił granice Węgier 19 czerwca tego roku. Był to ostatni akord zmian – osiągnięcie postulatu powtarzanego niezmiennie począwszy od 1848, przez 1918, 1956, aż po 1989 rok – usunięcia wojsk obcych, okupacyjnych.