Stolica hazardu na Wschodnim Wybrzeżu stała się w tym roku miejscem drugiej konferencji, organizowanej przez środowiska szeroko rozumianej emigracji solidarnościowej. Wydarzenie otrzymało honorowy patronat Instytutu Pamięci Narodowej i odbyło się w dniach 3-5 czerwca w historycznym hotelu The Claridge. Na temat przewodni wybrano jeden z najważniejszych momentów w historii z punktu widzenia Polaków: „Emigracja niepodległościowa w USA wobec transformacji politycznej w Polsce w 1989 roku”.
Zmiany systemowe w Polsce – społeczne i gospodarcze – przełomu lat 80. i 90. wciąż budzą zainteresowanie i emocje. Dotyczy to również Polonii amerykańskiej. Czy w 1989 roku była do wyboru alternatywna droga transformacji, alternatywne kształtowanie porządku demokratycznego? Czy polska transformacja mogła przebiegać inaczej? Kto naprawdę wygrał polską transformację? Jak Polska poradziła sobie z rozliczeniem komunistycznej przeszłości? To ważne pytanie i na nie starano się odpowiedzieć.
Nadeszły listy
„Spotykamy się dziś – mówił Marek Ruszczyński, który wziął na siebie główny ciężar organizacyjny konferencji – aby wspólnie spojrzeć na czas, który zmienił bieg historii Polski poprzez stworzenie szansy na pokojowe przejście do demokracji, odbudowę państwa prawa, stworzenie nowoczesnej gospodarki i zerwanie z dziedzictwem komunizmu. Wielu uważa jednak, że tej szansy Polacy nie wykorzystali w pełni.
Okres ten bowiem pozostawił po sobie pytania, które do dziś budzą emocje, dyskusje i spory. Brak głębokiej lustracji i rozliczeń – który pozwolił dawnym strukturom zachować wpływy i pozycję, a przez to wpływać na życie publiczne jeszcze przez lata – zmusza do postawienia pytania, czy transformacja 1989 roku była zmarnowaną szansą.”
Do organizatorów i uczestników konferencji nadszedł list z Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Przypomnijmy, że w 2025 roku honorowy patronat nad pierwszą konferencją objął ówczesny prezes Instytutu Pamięci Narodowej, dr Karol Nawrocki.
„Tegoroczna kontynuacja tej ważnej inicjatywy, nawiązującej do ubiegłorocznego spotkania, które również odbyło się w Stanach Zjednoczonych i było współorganizowane z udziałem Instytutu Pamięci Narodowej, stanowi istotne rozwinięcie tamtej refleksji, pogłębiającej dialog na temat roli środowisk emigracyjnych oraz ich wkładu w przemiany polityczne w Polsce – napisała odpowiedzialna za sprawy polonijne w Kancelarii Prezydenta podsekretarz stanu Agnieszka Jędrzak. – Szczególny charakter nadaje spotkaniu fakt, iż wielu z Państwa wywodzi się z emigracji politycznej lat osiemdziesiątych, środowiska, które odegrało niezwykle istotną rolę w procesie odzyskiwania przez Polskę suwerenności. Państwa działalność – prowadzona z dala od Ojczyzny – stanowiła kluczowe wsparcie dla opozycji demokratycznej w kraju. Poprzez działania informacyjne, organizacyjnej oraz dyplomatyczne przyczyniali się Państwo do podtrzymywania ducha wolności, nagłaśniania sytuacji oraz budowania międzynarodowego poparcia dla sprawy polskiej. Dziedzictwo emigracji politycznej tego okresu pozostaje trwałym elementem historii przemian demokratycznych w Polsce.”
Nadszedł także list od zastępcy prezesa IPN, dr hab. Karola Polejowskiego. „Polska emigracja solidarnościowa – czytamy – zapuściła w Stanach Zjednoczonych głębokie korzenie, ale nadal pielęgnuje tradycję i pamięć o Ojczyźnie. Jest ona powiernikiem spuścizny wcześniejszych generacji, biorących udział w walkach o niepodległość na dwóch kontynentach: żołnierzy, wybitnych twórców, uczonych i działaczy, którzy przez stulecia współkształtowali oblicze Ameryki, nie rezygnując z więzi z Polską. W każdym pokoleniu znajdowali się ludzie, dla których te dwie ojczyzny – rodzona i wybrana – były wartościami wzajemnie się dopełniającymi, niewykluczającymi.”
Zaznaczmy, że w konferencji w Atlantic City, podobnie jak przed rokiem w Wirginii Zachodniej, uczestniczyli historycy IPN, wybitni fachowcy. W liście dr Polejowskiego czytamy dalej: „Kiedy w Polsce nastały lata ciężkiej próby – gdy władza komunistyczna wyprowadziła na ulice czołgi, internowała tysiące działaczy „Solidarności”, zamknęła granice i próbowała uciszyć niezależne głosy – Polonia amerykańska i emigracja niepodległościowa nie milczały. Organizowały pomoc materialną dla represjonowanych i ich rodzin, podtrzymywały łączność między opozycją demokratyczną a wolnym światem, nagłaśniały prawdę o sytuacji w Ojczyźnie. Dzięki tej determinacji Polska nie przestała być tematem zachodniej debaty publicznej. Za tę służbę – wierną, cierpliwą i wytrwałą – należą się Państwu głęboka wdzięczność i najwyższy szacunek.”
W sumie na konferencję do Atlantic City przyjechało około 100 osób, oczywiście głównie ze Wschodniego Wybrzeża.
Dzień pierwszy
Po oficjalnym powitaniu gości i uczestników przez Marka Ruszczyńskiego, konferencję rozpoczął minister Antoni Macierewicz referatem „Przemiany w Polsce a szansa na polską niepodległość”. Po czym głos zabrał dr Jan Parys, minister obrony narodowej w rządzie Jana Olszewskiego, omawiając międzynarodowe aspekty transformacji ustrojowej. „Budowanie na piasku. Niemoralne aspekty III RP”, to z kolei tytuł ciekawego wystąpienia prof. Zbigniewa Stawrowskiego z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Poprzez wideo, gdyż nie mogli w tym momencie przybyć do USA, zwrócili się do uczestników prof. Wojciech Roszkowski („Okrągły stół – dlaczego nie wykorzystano szansy?”) oraz red. Bronisław Wildstein („Polska transformacja, czyli od komunizmu do postkomunizmu”).
Związany z IPN historyk i politolog dr hab. Patryk Pleskot swoje wystąpienie (online) zatytułował „Konieczność, patriotyzm czy zdrada? Meandry negocjacji ‘konstruktywnej opozycji’ z obozem partyjno-państwowym w 1989 r. (od „okrągłego stołu” do wyboru prezydenta PRL”). Natomiast dr Sebastian Pilarski, dyrektor Biura Badań Historycznych IPN za temat obrał „Stanowisko Grupy Roboczej Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” i innych środowisk opozycyjnych wobec obrad „okrągłego stołu’”. W konferencji wziął udział były wicemarszałek Sejmu po pierwszych rzeczywiście wolnych wyborach nowej Polski w 1991 roku, były więzień polityczny, Dariusz Wójcik. Temat jego wystąpienia to: „Stosunek Konfederacji Polski Niepodległej do negocjacji z władzami PRL”.
O „Polonii i emigracji solidarnościowej wobec przemian w Polsce i wyborów 1989 r.” mówił red. Marek Bober z Chicago, natomiast prof. Andrzej Błaszczyński z Connecticut przypomniał ważną rolę Polonii w latach 80. i przypomniał zebranym nieco zapomniany a ważny temat: „Nurty solidarnościowe na Zachodzie – Conference of Solidarity Support Organizations, CSSO”.
Nie mogło się obejść bez omówienia działalności tajnych komunistycznych służb, w tym policji politycznej. „Kwestia negocjacji z opozycją w perspektywie Służby Bezpieczeństwa oraz działania operacyjne Służby Bezpieczeństwa w okresie funkcjonowania rządu Tadeusza Mazowieckiego” – to tytuł referatu dr Tomasza Kozłowskiego z IPN. Z kolei wspomniany wicemarszałek Wójcik skupił się na innym wątku: „Działania Służby Bezpieczeństwa w okresie kampanii wyborczej wiosną 1989 r. i próby przeciwdziałania kampanii komitetów obywatelskich „Solidarności” i Konfederacji Polski Niepodległej”. Ceniona dziennikarka i publicystka Dorota Kania także zajęła się zagadnieniem służb w referacie „Rok 1989; rewolucja, która ominęła służby”.
Ale na tym nie koniec tematu służb i transformacji służb na przełomie 1989/1990. Dr Kozłowski z IPN mówił o „Końcu imperium Ministerstwa Spraw Wewnętrznych” a dr Witold Bagieński, również z IPN, wziął na celownik „Wywiad w dobie transformacji. Od Departamentu I MSW do Zarządu Wywiadu UOP”.
Dzień drugi
W dwóch referatach za pośrednictwem połączenia wideo mogliśmy bliżej zapoznać się z zagadnieniem lustracji w Polsce. Mówił o tym prokurator Andrzej Golec w referacie „Modele lustracji i dekomunizacji w krajach byłego bloku sowieckiego w Europie Środkowo-Wschodniej”. Z kolei red. Wildstein opowiedział o głośnej swego czasu sprawie, czyli: „Dlaczego musiała powstać Lista Wildsteina?”. O lustracji wśród Polonii i tzw. polonijnych agentach, przytaczając szereg przykładów, mówił redaktor Bober.
Wątek służb został rozszerzony przez ministra Macierewicza w wystąpieniu pt. „Działania zmierzające do wyeliminowania agentury rosyjskiej w Polsce” oraz redaktor Dorotę Kanię – „Długi cień bezpieki i skutki braku zerwania z systemem służb PRL”. W konferencji uczestniczył też dziennikarz śledczy związany z mediami konserwatywnymi, przede wszystkim telewizją Republika, red. Piotr Nisztor. Omówił on temat: „Rosyjskie wpływy w Polsce po 36 latach od przemian polityczno-ustrojowych”.
Ocena przełomu w Polsce, czyli lat 1989/1990 wśród Polonii amerykańskiej była i jest zróżnicowana: dla jednych rozmowy w Magdalence i „okrągły stół” były szansą na odzyskanie niepodległości, dla innych były zdradą. Osobistymi wspomnieniami, refleksjami i ocenami podzielili się: prof. Błaszczyński, Andrzej Burghardt, Zygmunt Staszewski, Piotr Hałaczkiewicz, Bolko Skowron i Wojciech Budzyński. Wszyscy, oprócz prof. Błaszczyńskiego, należą do emigracji politycznej lat osiemdziesiątych. Bardzo dobrze, że w programie pojawił się ten punkt, bowiem relacji przedstawicieli tej grupy emigrantów, byłych działaczy „Solidarności” i różnych organizacji antykomunistycznych, prześladowanych i więźniów politycznych – wciąż mamy zbyt mało.
I bardzo dobrze również, że pojawił się nowy element konferencji, czyli cele i zadania organizacji polonijnych. W tej części wystąpili: prof. Wiesław Binienda – prezes Coalition of Polish Americans (mówił także o swoim udziale w wyjaśnianiu przyczyn katastrofy smoleńskiej w 2010), Tadeusz Antoniak – reprezentujący Kluby „Gazety Polskiej” i Komitet Katyńsko-Smoleński, Andrzej Burghardt i Jolanta Hałaczkiewicz – prezesi Kongresu Polonii Amerykańskiej, wydziałów odpowiednio: New Jersey i Michigan, a na koniec Zbigniew Wieczorek – prezes organizacji Freedom and Solidarity, dynamicznej organizacji działaczy solidarnościowych ze Wschodniego Wybrzeża.
Dzień trzeci
O archiwaliach komunistycznych służb w Polsce po 1989 roku mówili dr Pilarski („Kwestia zniszczenia materiałów operacyjnych Służby Bezpieczeństwa”) i Marzena Kruk, dyrektor Archiwum IPN („Przejęcie materiałów Służby Bezpieczeństwa przez Instytut Pamięci Narodowej”).
Należało również omówić szalenie ważną kwestię, czyli stacjonowanie wojska sowieckiego, które opuściło Polskę jesienią 1993 roku, co było symbolem zachodzących zmian. „Interwencje Armii Sowieckiej w państwach bloku sowieckiego i groźba interwencji w Polsce”, to referat (przez wideo) prof. Roszkowskiego. „Stacjonowanie jednostek Armii Sowieckiej w Polsce i ich wycofywanie”, to tytuł referatu ministra Parysa. Z kolei marszałek Wójcik, były działacz KPN, opowiadał o akcjach protestacyjnych przed bazami wojsk sowieckich.
Temat relacji polsko-amerykańskich w okresie transformacji podjęli historycy IPN. „Stanowisko władz amerykańskich wobec przemian politycznych zachodzących w Polsce w końcu lat osiemdziesiątych XX w.” – o tym mówił dr Kozłowski. „Problematyka wywiadowcza w relacjach dwustronnych Polski i Stanów Zjednoczonych w latach 1989-1990 i początek kontaktów CIA z Departamentem I MSW” – tym zagadnieniem zajął się dr Witold Bagieński.
Trochę czasu poświęcono również mediom w III RP. Dr Pilarski podjął temat: „Nowe otwarcie czy stary porządek? Kształtowanie rynku medialnego w Polsce po 1989 r.” a redaktor Dorota Kania – „Agentura, manipulacja i… W jaki sposób służby PRL wpływały na media publiczne w Polsce po 1989 roku?”. O tworzeniu mediów III RP mówił też red. Nisztor.
Ostatnim punktem konferencji, niezmiernie ciekawym, były kulisy transformacji gospodarczej. „Demokratyzacja prawa o prywatyzacji w Polsce: konflikty i kompromisy”, to tytuł referatu prof. Łucji Świątkowskiej-Cannon. „Walka o kształt prywatyzacji w Polsce z perspektywy USA – przypadek FSM” – to z kolei temat, który podjęła mecenas Maria Szonert-Binienda.
I na sam koniec o prywatyzacji, uwłaszczeniu nomenklatury i roli ludzi służb specjalnych mówiła red. Kania, natomiast o politycznych barwach kapitału i dlaczego mają one znaczenie opowiadał red. Nisztor.
***
Przytoczony wyżej zestaw tematów i lista prelegentów nie są po to, aby zanudzić Czytelników, lecz po to, by pokazać, że tak bogatej w treści konferencji i tak bogatego zbioru uczestników podczas jednego wydarzenia nie było w historii Polonii ostatnich 35 lat. Organizatorzy dołożyli wielkich starań, aby spotkanie w Atlantic City miało wartość merytoryczną. Co ważne, po raz kolejny udało się poważnie porozmawiać o emigracji niepodległościowej lat 80. Nadszedł najwyższy czas, aby ten bagatelizowany przez lata temat zacząć traktować serio i obszernie dokumentować.
Fot. Adam Więckowski