W 2025 zmarł Władysław Siemaszko. Jego historia to przykład losu, w którym doświadczenie wojny, konspiracji i represji stało się fundamentem wieloletniej pracy na rzecz pamięci narodowej. Jego działalność dokumentacyjna odegrała kluczową rolę w przełamaniu milczenia wokół zbrodni dokonanych na ludności polskiej Wołynia w czasie II wojny światowej.
Urodził się 8 czerwca 1919 roku w Kurytybie w Brazylii. Po śmierci ojca, polskiego dyplomaty, wraz z matką wrócił do odrodzonej Polski i zamieszkał w Werbie na Wołyniu. Region ten na zawsze wpisał się w jego biografię. Wybuch II wojny światowej zastał go jako młodego człowieka, który niemal natychmiast zaangażował się w działalność konspiracyjną na terenach zajętych przez Związek Sowiecki. W maju 1940 roku został aresztowany przez NKWD i osadzony w więzieniu w Łucku. Sowiecki sąd skazał go na karę śmierci, zamienioną później na dziesięć lat łagru. Represje objęły również jego rodzinę – matka została deportowana do Kazachstanu.
Pobyt w sowieckim więzieniu nie złamał jednak Siemaszki. W 1941 roku, w czasie masowych mordów więźniów dokonywanych przez NKWD, nie został objęty egzekucjami i po zajęciu Wołynia przez Niemców odzyskał wolność. W czasie okupacji niemieckiej ponownie włączył się w działalność konspiracyjną. W tym okresie na Wołyniu dynamicznie rozwijało się ukraińskie podziemie nacjonalistyczne, które na przełomie lat 1942-1943 przekształciło się w Ukraińską Powstańczą Armię. Masowe dezercje Ukraińców z niemieckiej policji pomocniczej do UPA doprowadziły do eskalacji terroru wobec ludności polskiej. Kulminacją zbrodni była fala skoordynowanych mordów w lipcu 1943 roku, podczas których zniszczono setki polskich miejscowości, a ofiarami padli cywile bez względu na wiek czy płeć.
W odpowiedzi na narastające zagrożenie Armia Krajowa powołała 27. Wołyńską Dywizję Piechoty AK. Władysław Siemaszko wstąpił w jej szeregi, uczestnicząc w walkach obronnych przeciwko UPA oraz w starciach z Niemcami. Na początku 1944 roku, w ramach akcji „Burza”, oddziały AK ujawniły się wobec wkraczającej Armii Czerwonej. Zamiast współpracy nastąpiły jednak rozbrojenia i aresztowania. Siemaszko ponownie trafił do więzienia, tym razem w Lublinie i we Wronkach. Wolność odzyskał dopiero w 1948 roku na mocy amnestii.
Po latach represji i wojennej tułaczki nie wycofał się w prywatność. Od połowy lat osiemdziesiątych zaangażował się w systematyczne gromadzenie relacji świadków zbrodni wołyńskiej. Wraz z Józefem Turowskim oraz środowiskiem kombatanckim 27. Dywizji AK rozpoczął pionierską pracę dokumentacyjną, prowadzoną w czasie, gdy temat ten pozostawał na marginesie badań naukowych i debaty publicznej. Kulminacją tych działań była wydana w 2000 roku, wspólnie z córką Ewą, dwutomowa monografia „Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945”.
Opracowanie obejmujące ponad 1700 miejscowości do dziś pozostaje jednym z najważniejszych źródeł wiedzy o skali i charakterze tzw. zbrodni wołyńskiej. Publikacja ta stała się impulsem dla dalszych badań, inicjatyw społecznych oraz działań upamiętniających ofiary. Za swoją działalność konspiracyjną, żołnierską i wieloletnią pracę na rzecz przywracania pamięci o ofiarach OUN-UPA Władysław Siemaszko został odznaczony Orderem Orła Białego, najwyższym odznaczeniem Rzeczypospolitej Polskiej. Instytut Pamięci Narodowej uhonorował go wraz z córką Ewą Nagrodą – Kustosz Pamięci Narodowej.
Władysław Siemaszko zmarł 11 grudnia 2025 roku w wieku 106 lat. Pozostawił po sobie nie tylko imponujący życiorys żołnierza i więźnia totalitaryzmów, lecz przede wszystkim trwały dorobek dokumentacyjny. Dzięki jego determinacji i pracy pamięć o ofiarach Wołynia została ocalona od zapomnienia, a temat ten na stałe wszedł do polskiej świadomości historycznej i narodowej.