Niebawem w Krakowie odbędzie się 83. konkurs szopek krakowskich. Tradycyjnie w pierwszy czwartek grudnia, w dniu konkursu, twórcy szopek przyniosą pod pomnik Adama Mickiewicza swe kolorowe dzieła, które następnie będziemy mogli podziwiać na wystawie w Pałacu Krzysztofory.
Warto przypomnieć, że szopki są nieodzownym elementem świąt Bożego Narodzenia. Buduje się je w kościołach, zdobią nasze domy, nie rozstają się z nimi kolędnicy, znane są na całym świecie. Szopka Bożego Narodzenia to symboliczne przedstawienie tajemnicy świętej nocy betlejemskiej. Nocy wyjątkowej, podczas której, zgodnie z tradycją chrześcijańską, spełniły się słowa proroka Izajasza: „Oto Panna pocznie i porodzi Syna, i nazwie Go imieniem Emmanuel”.
Szopki bożonarodzeniowe są nieodłącznym elementem świąt, budowane w kościołach, zdobiące domy i obecne u kolędników, ponieważ przypominają o tajemnicy narodzin Jezusa. Tradycja ta wywodzi się z pierwszej żywej szopki, którą założyciel zakonu franciszkanów, św. Franciszek, zorganizował w 1223 roku w Greccio.
Szopki są szczególną formą narracyjnego obrazowania scen związanych z Bożym Narodzeniem. Ojczyzną rzeźbionej szopki są Włochy. Jej geneza wywodzi się z misteriów średniowiecznych i związana jest z tradycją ewangeliczną i ludową. W XVIII w. nastąpił dynamiczny rozwój szopki. Jako gatunek artystyczny rozpowszechniła się ona zwłaszcza w krajach pasterskich – Tyrolu, Bawarii, Austrii. Szopki barokowe reprezentują kilka typów kompozycyjno-konstrukcyjnych. Można wśród nich wyróżnić m.in. szopki z wolnostojącymi figurami ustawionymi wewnątrz otwartych zabudowań gospodarskich lub na tle krajobrazu, szopki skrzynkowe lub szafkowe, których elementy umieszczone zostały w specjalnej oszklonej bądź zamykanej skrzynce oraz szopki mechaniczne z ruchomymi figurkami. Inwencja twórców szopek powodowała, że ich program ikonograficzny wzbogacał się coraz bardziej o nowe sceny, ulegał pewnemu uzwyczajnieniu. Obok postaci ewangelicznych w szopkach ukazywano przedstawicieli różnych grup społecznych i reprezentantów różnych zawodów. Tradycje szopkarskie przetrwały do czasów współczesnych.
W Polsce najbardziej znane są szopki krakowskie, będące unikatowymi, niepowtarzalnymi dziełami sztuki rękodzielniczej. Ich rozpoznawalny styl ukształtował się w II połowie XIX wieku, a jego cechą jest nawiązywanie do historycznej architektury miasta.
Zdaniem badaczy – co potwierdzają zarówno tradycja jak i fakty – największe zasługi dla rozwoju szopki krakowskiej położyli murarze zamieszkujący podkrakowskie wsie iprzedmieścia: Krowodrzę, Czarną Wieś, Grzegórzki, Dębniki, Ludwinów czy Zakrzówek. Zimą, gdy ustawały prowadzone na zewnątrz prace budowlane, szukali oni zastępczych źródeł dochodu. Wycinali i rzeźbili z drewna figurki-zabawki, które później sprzedawali na Emausie i Rękawce oraz pod Sukiennicami. Robili także małe szopki, z przeznaczeniem do sprzedaży przed świętami Bożego Narodzenia jako zabawki dla dzieci i do ustawiania pod „drzewkiem” (tak w Galicji nazywano choinkę) oraz duże budynki teatrzyku kukiełkowego na potrzeby własne i wiejskich kolędników. Najczęściej za twórców szopki krakowskiej uważa się Michała i Leona Ezenekierów ze wsi Krowodrza (obecnie dzielnica Krakowa).
Szopka krakowska to – jak pisała Anna Szałapak – „smukły, wielopoziomowy, wieżowy, bogato zdobiony budyneczek, skonstruowany z lekkich, nietrwałych materiałów. Charakteryzuje się on […] nagromadzeniem zminiaturyzowanych elementów zabytkowej architektury Krakowa, fantazyjnie przetworzonych i połączonych. Ma zaś służyć za godne miejsce przedstawienia wielkiej tajemnicy Narodzin Syna Bożego.”
Tradycja szopkarska była w Krakowie tak popularna, że niespełna dwa lata przed wybuchem II wojny światowej, z inicjatywy miłośników sztuki ludowej oraz działaczy kulturalnych magistratu, w grudniu 1937 roku zorganizowano pierwszy konkurs szopki krakowskiej. Po wielu latach tradycja ta została doceniona na świecie i w 2018 roku trafiła na reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO. Był to pierwszy taki wpis dotyczący niematerialnego dziedzictwa z Polski.
Szopka krakowska tak bardzo wrosła w kulturowy krajobraz Krakowa, że dziś wiąże się z nim nierozerwalnie. To esencja miasta. Dlatego co roku Muzeum Krakowa organizuje warsztaty budowania tradycyjnej szopki krakowskiej. Są one skierowane do dzieci w wieku przedszkolnym i uczniów szkół podstawowych. Uczestnicy warsztatów pod okiem doświadczonych twórców przygotowują szopki, które później wezmą udział w grudniowym Konkursie Szopek Krakowskich i zaprezentowane zostaną na wystawie pokonkursowej w Pałacu Krzysztofory.
Szopki jako unikatowe dzieła sztuki gromadzone są w muzeach. W krakowskim Muzeum Etnograficznym znajduje się około 230 szopek bożonarodzeniowych. Wśród szopek ludowych z różnych regionów Polski, figurek jasełkowych i jasełek domowych, skrzynkowych z XVIII-XIX wieku, najliczniejszą grupę stanowią właśnie szopki krakowskie w ilości 130. W większości są to obiekty zbudowane specjalnie na konkurs na najpiękniejszą szopkę krakowską w latach 1937-38 oraz 1945-2007. Najciekawszych jest osiem najstarszych szopek (z szopką Ezenekiera na czele), datowanych na koniec XIX i początek XX wieku. Budowane były w samym Krakowie i na jego przedmieściach, przez nieznanych nam w większości autorów.
Współczesna szopka bardzo się zmieniła. Przede wszystkim zmienili się jej wykonawcy – pierwotnie byli nimi rzemieślnicy, obecnie wywodzą się oni z wielu różnych środowisk i zawodów. Właśnie dzięki temu szopka krakowska stała się dziełem sztuki – popisem ich kunsztu, cierpliwości, pracowitości i wyobraźni. Tradycja szopkarska jest nadal w Polsce pielęgnowana. Dlatego z satysfakcją można stwierdzić, że popularność szopki krakowskiej nie maleje, a dzięki niej wzrasta również grono miłośników sztuki ludowej.