Od maja 2016 roku w jednej z piękniejszych kamienic wrocławskiego Rynku funkcjonuje najnowocześniejsza część Ossolineum – Muzeum Pana Tadeusza – prezentująca zbiory Zakładu na bogatym tle historycznym i literackim.
W piątek 12 września br. w ramach „Spotkań na dziedzińcu” odbyła się tam z udziałem autora Marcina Wilka promocja jego najnowszej książki „Jedyna. Biografia Karoliny Lanckorońskiej” (Wydawnictwo Znak, Kraków 2025). Rozmowę z autorem prowadziła Monika Piotrowska-Marchewa, chcąc dociec kilku istotnych dla charakteru publikacji zagadnień. Dotyczyły one m.in. tytułu publikacji, inspiracji, refleksji towarzyszącej autorowi podczas gromadzenia materiałów, zgłębiania uwarunkowań kształtujących mentalność oraz poglądy i wybory życiowe Karoliny Lanckorońskiej. Poszukiwały źródeł jej siły w realizacji zamierzeń naukowych oraz odwagi – wbrew przeszkodom – w dochowaniu wierności przyjętym i głoszonym zasadom.
Karolina Lanckorońska urodziła się 11 sierpnia 1898 roku w miejscowości Buchberg koło Gars w Dolnej Austrii. Była córką Karola hr. Lanckorońskiego i Małgorzaty z domu Lichnowsky. Naukowa pasja ojca, jego zainteresowania sztuką i archeologią oraz mecenat, którym otaczał naukowców i artystów polskich, w tym Jacka Malczewskiego – miały decydujący wpływ na rozwój zainteresowań i późniejsze pasje życiowe córki.
Od 1917 roku Karolina Lanckorońska studiowała historię sztuki w Wiedniu pod kierunkiem światowej sławy uczonego Maxa Dvořáka. Tam też, po przedwczesnej śmierci swego mistrza, doktoryzowała się w 1926 u Juliusza von Schloβera, na podstawie rozprawy o „Sądzie Ostatecznym” Michała Anioła. W 1935 roku habilitowała się na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, przedstawiając pracę o barokowym wystroju jezuickiego kościoła „Il Gesu” w Rzymie i w tym samym roku rozpoczęła wykłady w zakresie historii sztuki nowożytnej w katedrze prof. Władysława Podlachy.
Po wybuchu wojny prof. Karolina Lanckorońska nie skorzystała z możliwości wyboru bezpiecznego życia poza Polską i pozostała w okupowanym przez Rosjan Lwowie prowadząc do czasu zwolnienia uniwersyteckie zajęcia dydaktyczne. Odpowiadając na potrzeby czasu w lutym 1940 roku wstąpiła do Związku Walki Zbrojnej, przekształconego później w Armię Krajową. Zagrożona aresztowaniem w maju 1940 roku opuściła Lwów i dysponując fałszywymi dokumentami udała się do utworzonego przez Niemców na zajętym terytorium Polski Generalnego Gubernatorstwa. Nawiązawszy w Krakowie kontakt z polskim podziemiem, zaangażowała się również w działalność Polskiego Czerwonego Krzyża i następnie Rady Głównej Opiekuńczej – służącej oficjalnie pomocą potrzebującym i represjonowanym Polakom. Jednym ze specjalnych zadań konspiracyjnych wyznaczonych jej przez gen. Tadeusza Komorowskiego było zdobycie informacji o mordzie popełnionym na polskich profesorach uczelni Lwowa, po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej i wkroczeniu do miasta oddziałów niemieckich w lipcu 1941 roku.
Wypełniając to zadanie, zdobywszy poufne informacje o bezpośrednich sprawcach zbrodni, stając się niewygodnym wobec środowiska naukowego Europy świadkiem barbarzyństwa Niemców, 12 maja 1942 została aresztowana. Przebywała kolejno w więzieniach Stanisławowa, Lwowa i Berlina. Poddana śledztwu, w czasie którego odważnie i godnie manifestowała swój patriotyzm i przywiązanie do polskości, ostatecznie trafiła do niemieckiego obozu koncentracyjnego dla kobiet w Ravensbrück. Pomimo grozy miejsca, wrażliwa na krzywdę współwięźniarek – zwłaszcza Polek poddanym zbrodniczym eksperymentom medycznym – dążąc do ulżenia ich losowi i spełniając ich oczekiwania prowadziła tajne wykłady z historii oraz historii sztuki.
Interwencje podjęte przez Międzynarodowy Czerwony Krzyż i wybitne osobistości Włoch i Szwajcarii sprawiły, iż pod sam koniec wojny w kwietniu 1945 hr. Lanckorońska wraz z grupą kobiet francuskich została z obozu zwolniona. Już kilka tygodni po tym, przebywając na rekonwalescencji w Szwajcarii, opublikowała w języku francuskim i niemieckim relację o dokonanych w Ravensbrück zbrodniach. Kolejnym świadectwem prawdy o niemieckim nazizmie było złożenie w 1967 roku przed sądem w Münster zeznań przeciw Hansowi Krügerowi – gestapowcowi odpowiedzialnemu za kaźń profesorów lwowskich.
Po wojnie Karolina Lanckorońska w związku z przejęciem władzy w Polsce przez komunistów pozostała za granicą. Wstąpiwszy do II Korpusu gen. Andersa, poświęciła się kształceniu demobilizowanych żołnierzy, umożliwiając im w ten sposób uzyskanie lepszych warunków życia na emigracji. W 1951 roku została profesorem Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie. Sytuacja polityczna, w której znalazła się Polska, wpłynęła na decyzję prof. Karoliny Lanckorońskiej o zaniechaniu badań nad sztuką, by odczytawszy znaki czasu, poświęcić się pracom naukowym z zakresu historii. Już w 1945 wraz z ks. Walerianem Meysztowiczem utworzyła w Rzymie Polski Instytut Historyczny, który od roku 1954 wydawał rocznik „Antemurale” , a od 1960 monumentalne dzieło „Elementa ad Fontium Editiones”.
Skoordynowaniu działań na rzecz nauki ikultury polskiej podejmowanych przez prof. Lanckorońską służyć miało utworzenie w 1967 roku Fundacji z Brzezia Lanckorońskich. Fundacja ta obecnie wspiera materialnie: Polski Instytut Historyczny w Rzymie, Bibliotekę Polską w Paryżu, wiele bibliotek uniwersyteckich w Polsce oraz prace naukowo-badawcze prowadzone w kraju i za granicą – poprzez fundowanie licznych stypendiów. Jedną z inicjatyw podjętych z inspiracji i przy nieocenionej pomocy prof. Lanckorońskiej jest wydawanie przez Polski Instytut Historyczny w Rzymie monumentalnej serii „Acta Nuntiaturae Polonae”. Rozpoczęcie tego przedsięwzięcia możliwe było dzięki merytorycznemu kierownictwu o. prof. Henryka Damiana Wojtyski (pasjonisty) – wybitnego znawcy dziejów dyplomacji watykańskiej.
O wielkości zasług prof. Karoliny Lanckorońskiej świadczyła przynależność do Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie, Polskiej Akademii Umiejętności oraz przyznane doktoraty honoris causa – Uniwersytetu Jagiellońskiego w 1983 roku, Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie w 1988 i Uniwersytetu Wrocławskiego w 1990 roku. Potwierdzały to również liczne nagrody i odznaczenia – w tym Krzyż Kombatantów Polskich, Wielki Krzyż Orderu Polonia Restituta oraz Komandoria Orderu Świętego Grzegorza Wielkiego z Gwiazdą – wręczona 12 czerwca 1998 roku przez Ojca św. Jana Pawła II w dowód uznania jej zasług dla Kościoła i rozwoju kultury.
Pamięć zasług prof. Lanckorońskiej zobowiązuje do wspomnienia o innej sferze jej działań, zwykle skromnie przez nią skrywanej i przemilczanej. Uwrażliwiona na krzywdę, potrzeby i ubóstwo drugiego człowieka zawsze spieszyła z pomocą potrzebującym. Tak było zarówno w okresie PRL – szczególnie w czasie stanu wojennego, jak i po upadku komunizmu w Ojczyźnie i w państwach ościennych. Zatroskana o losy rodaków i Kościoła na Wschodzie, wspiera wydatnie działalność Archidiecezji Lwowskiej Obrządku Łacińskiego.
Długie życie i działalność Karoliny Lanckorońskiej zmarłej 25 sierpnia 2002 roku w Rzymie w wieku 104 lat – znane wcześniej jedynie wąskiemu środowisku nauki polskiej w kraju i na emigracji – w szerszej świadomości społeczeństwa polskiego zaistniało na fali przemian politycznych lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku. Niewątpliwie przyczyniło się do tego ofiarowanie przez Karolinę Lanckorońską w październiku 1994 roku „w hołdzie Rzeczypospolitej Polskiej” bezcennego „królewskiego daru”. Tworzyły go stanowiące spuściznę rodową zbiory dzieł sztuki i muzealiów, archiwaliów oraz pamiątek rodzinnych. Wzbogaciły one zasoby Wawelu i Zamku Królewskiego w Warszawie oraz innych muzeów, a także znanych instytucji nauki i kultury.
Do dalszego rozpowszechnienia wiedzy o osobie Karoliny Lanckorońskiej – zwłaszcza jej losów wojennych – przyczyniła się publikacja w 2001 roku Wspomnień wojennych. 22.IX.1939–5.IV.1945 (Instytut Wydawniczy Znak). O zainteresowaniu osobą autorki „Wspomnień” świadczyły wznowienia ich wydań.
Dodać należy, iż w ostatnich latach ukazały się również kolejne publikacje przybliżające szerszemu gronu odbiorców bogactwo życia i dokonań Profesor Karoliny Lanckorońskiej. Należą do nich: Karolina Lanckorońska w służbie nauki i Polski (Istituto Polacco di Roma, Rzym 2022), Karolina Lanckorońska. Noblesse oblige. Eseje (Ars Regia, Wydawnictwo Zamku Królewskiego w Warszawie, Warszawa 2024), monografia holenderskiej autorki Gerdien Verschoor Dziewczyna i uczony. Historia dwóch Rembrandtów z kolekcji Karoliny Lanckorońskiej (HarperCollins, Warszawa 2022) oraz Karoliny Lanckorońskiej, Freski Sykstyny oraz inne dzieła Michała Anioła (Wydział Archeologii Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2022) – które opracował, komentarzami opatrzył i do druku podał prof. Jerzy Miziołek.
Publikacja Marcina Wilka „Jedyna …” stanowi cenne dopełnienie wcześniej powstałych opracowań. To owoc sześciu lat żmudnej pracy autora, wielu godzin spędzonych w archiwach i bibliotekach oraz długich rozmów przeprowadzonych z osobami, które miały sposobność niezapomnianego oraz inspirującego doświadczenia bezpośrednich spotkań z Karoliną Lanckorońską. To swoistego rodzaju studium i próba nakreślenia jej psychologicznego portretu, motywów jej działania oraz postaw życiowych postrzeganych w kontekście wydarzeń historycznych i zmian mentalnych dokonujących się w XX wieku. Autor wskazał m.in. na rolę rodziny – zwłaszcza ojca Karola – w kształtowaniu postaw i poglądów Karoliny. Podkreślił wyniesienie z domu znaczenia pracowitości, zmysłu organizacyjnego i pragmatyzmu oraz konsekwencji w działaniu. Siła charakteru Karoliny Lanckorońskiej oraz towarzysząca jej pasja badawcza pozwoliły jej pokonywać stereotypy w odniesieniu do roli kobiet w okresie międzywojennym – obecne również w środowisku uniwersyteckim.
Nie sposób wymienić wszystkich kwestii i zagadnień podniesionych przez autora w odniesieniu do długiego życia Karoliny Lanckorońskiej. Ich pełniejszemu poznaniu i pogłębionej refleksji winna służyć lektura książki, czemu sprzyjać mogą zbliżające się długie jesienne i zimowe wieczory.