Quo vadis, bellum amplum?
Quo vadis – „dokąd idziesz” (2 os. lp. od łac. vadere)
bellum – „wojna” (łac. rodzaj nijaki)
amplum – „rozległa, o dużej skali” (łac. przymiotnik w rodzaju nijakim)
Nad linią frontu zapada zmierzch, słychać charakterystyczne brzęczenie. Operator obserwacyjnego drona przekazał koordynaty, po czym nad pozycją pojawiły się drony FPV. Jeden został strącony, kolejny chybił, następny uderzył w okop. Żołnierz przeżył, lecz opisywał później moment bezradności: nie widział przeciwnika, nie wiedział skąd nadejdzie atak, walczył z maszyną.
Ten obraz – pojedynczy człowiek obserwowany i atakowany przez rój – stał się symbolem wojny w Ukrainie. To konflikt, w którym przeciwnik coraz częściej jest algorytmem. Wojna robotów z ludźmi osiągnęła moment, który jeszcze dekadę temu wydawał się science fiction.
Bilans czterech lat: impas czy nowa równowaga?
Konflikt rosyjsko-ukraiński przestał być klasycznym starciem armii, jakie znaliśmy do tej pory. Skala walk, strat i użycia nowych technologii przekroczyła wszystko, co Europa i świat widziały po 1945 roku.
„Pełnoskalowa wojna” – to wdrukowane nam w głowy określenie zawiera paradoks. Rosja nigdy formalnie nie ogłosiła wojny ani powszechnej mobilizacji w klasycznym sensie – zastosowała model mobilizacji hybrydowej: częściowe pobory, kontrakty finansowe, rekrutację więźniów, presję ekonomiczną i mobilizację regionalną.
Bilans czterech lat wojny wskazuje na impas. Rosja zachowuje inicjatywę strategiczną dzięki przewadze liczebnej i zdolności do uzupełniania strat, lecz nie osiągnęła przełomu operacyjnego. Ukraina, mimo presji i zniszczeń infrastruktury, wykazuje wysoką umiejętność adaptacji technologicznej i utrzymuje zdolność do głębokich uderzeń. Konflikt wszedł w fazę równowagi wyniszczającej, w której decydują nie spektakularne ofensywy, lecz zdolności przemysłowe, logistyczne, mobilizacyjne i innowacyjne.
W pierwszych tygodniach wojny rosyjskie kolumny posuwały się szybko – miejscami nawet 20-40 kilometrów na dobę, zwłaszcza na południu Ukrainy. Tempo to okazało się jednak złudne. Ignorowanie logistyki, niedostateczne zabezpieczenie skrzydeł i nadmierna wiara w szybkie załamanie obrony Ukrainy doprowadziły do zatrzymania ofensywy. Desant na lotnisko Hostomel pod Kijowem miał być kluczowym manewrem rosyjskiej strategii. Ukraińskie uderzenia artylerii zniszczyły infrastrukturę lotniska, most powietrzny nie powstał, a izolowane oddziały zostały rozbite. Hostomel zapisał się jako przykład błędu koncepcyjnego.
Ukraina, która w momencie ataku dysponowała około 200 tysiącami żołnierzy, rozbudowała armię etatowo do poziomu około miliona. Realnie liczebność oceniana jest na około 600 tysięcy, z czego 250–300 tysięcy stanowią żołnierze pierwszej linii. Mimo dezercji i strat oznacza to trzykrotny wzrost zdolności bojowych.
Rosja z kolei zwiększała liczebność kontyngentu na teatrze działań niemal rokrocznie. Z około 200 tysięcy żołnierzy w pierwszym rzucie, siły te wzrosły do ponad 700 tysięcy rozmieszczonych bezpośrednio na froncie. Wraz z logistyką i zapleczem oznacza to zaangażowanie nawet miliona ludzi – niemal całej „kinetycznej” mocy rosyjskich sił zbrojnych.
Pojawiły się sygnały, że napływ ochotników w Rosji nie nadąża za stratami. W odpowiedzi wprowadzono rozwiązania prawne pozwalające na dyskretne powoływanie rezerwistów bez ogłaszania mobilizacji, a pobór zasadniczy został przekształcony w proces ciągły, co zwiększa możliwości pozyskiwania kontraktowych żołnierzy.
Anatomia nowego pola walki: od hostomla do algorytmu
Wojna przeszła w konflikt wyniszczający. Rosyjskie kolumny utknęły, a front zaczął przypominać konflikty epoki industrialnej – z jedną fundamentalną różnicą. Pole walki stało się przeźroczyste. Użycie rojów dronów zmieniło logikę przetrwania. Rozszerzył się też pas śmierci – dziś sięga 20-30 km, a lokalnie nawet 40 km od linii styku.
Ta dominacja w mikroskali, jaką zapewniają drony, ma jednak swoje uzupełnienie w makroskali. Obraz pola walki tworzy dziś bowiem kilka nakładających się na siebie, rewolucyjnych technologii.
Najpierw dominowała artyleria, następnie systemy HIMARS i precyzyjne uderzenia rakietowe, a obecnie – saturacja dronowa. W niektórych starciach jeden żołnierz staje się celem dla kilku maszyn: drona obserwacyjnego oraz dwóch lub trzech dronów FPV. To już nie pojedyncze narzędzie, lecz rój. Psychologicznie sytuacja przypomina atak zwierząt stadnych: człowiek z kijem może odeprzeć jednego psa, przy dwóch walka staje się trudna, a przy trzech przestaje być realna. Analogicznie żołnierz, nawet wyposażony w broń strzelecką i zagłuszacz, wobec roju dronów znajduje się w stanie niemal całkowitej bezradności. Na materiałach wideo widać jak drony FPV precyzyjnie manewrują nawet w gęstym lesie. Widok frontu czasami przywołuje babie lato – po horyzont wszystko zasnute pajęczynami włókien światłowodów.
Gdy precyzyjny dron poluje na pojedynczego żołnierza, o przetrwaniu całych umocnień decydują już jednak inne narzędzia. Rosja dokonała adaptacji bomb lotniczych. Dodanie modułów szybujących UMPK do bomb FAB przekształciło je w tanie narzędzia precyzyjnego rażenia. Jak donosi Reuters, według danych wywiadowczych, produkcja liczona jest w dziesiątkach tysięcy rocznie.
Technicznie moduł UMPK to zestaw skrzydeł, sterów i systemów nawigacyjnych, które przekształcają bombę grawitacyjną w broń szybującą. Zrzucana spoza zasięgu obrony przeciwlotniczej, porusza się z prędkością przekraczającą Mach 1 i ma minimalną sygnaturę termiczną, co utrudnia przechwycenie (https://www.technology.org/2025/04/16/russian-guided-fab-bombs-face-issues-in-ukraine/). Najcięższe warianty, jak FAB-3000, niosą około 1,4 tony materiału wybuchowego i są zdolne niszczyć umocnione obiekty przemysłowe i fortyfikacje (https://armyrecognition.com/news/army-news/army-news-2024/russia-develops-a-new-umpk-gliding-module-to-improve-the-accuracy-of-the-fab-3000-bomb).
Ta broń wpisuje się w rosyjską strategię „trójkąta ofensywnego” – połączenia piechoty, dronów i bomb szybujących – które analitycy wskazują jako czynnik powolnych postępów Rosji na froncie (Business Insider: https://www.businessinsider.com/russia-offensive-ukraine-glide-bombs-nato-2025-3).
Odpowiedzią Ukrainy stała się eskalacja produkcji dronów i rozwój własnych systemów rakietowych oraz bezzałogowych. Według danych władz ukraińskich produkcja tanich konstrukcji wzrosła z około 2,5 mln do 4 mln rocznie, co czyni je podstawowym środkiem walki asymetrycznej. Uderzenia dalekiego zasięgu na rosyjską infrastrukturę – rafinerie, magazyny paliw, lotniska – zmieniły logikę zaplecza strategicznego. Rosja nie jest już bezpieczna w głębi operacyjnej. Kluczową rolę odegrała infrastruktura Starlink, której brak po stronie rosyjskiej ograniczył zdolności transmisyjne.
Symbolicznym momentem był ukraiński atak dronowy na lotniska strategiczne – operacja specjalna „Pajęczyna”, w którym zniszczono nosicieli broni jądrowej, czyli element rosyjskiej triady atomowej. Straty rosyjskiego Lotnictwa Dalekiego Zasięgu obejmują co najmniej cztery bombowce Tu-22, jeden Tu-95 i dwie maszyny A-50. Szacunki ukraińskie (optymistyczne) mówią nawet o zniszczeniu do 40 samolotów – istotny procent rosyjskiej floty bombowców strategicznych. Pokazało to, że tanie systemy mogą zagrozić platformom strategicznym.
Znamiennym pozostaje fakt, że podczas ćwiczeń wojskowych (m.in. Hedgehog 2025 w Estonii) ukraińscy operatorzy dronów i specjaliści od walki elektronicznej „rozbili” siły NATO, działając jako strona przeciwna (OPFOR – Opposing Force). To powinno dać wiele do myślenia naszym planistom.
W tym chaosie technologicznych nowinek fundamentalnej zmianie uległa nie tylko fizyka pola walki, ale i jej geografia. Dotyczy to zwłaszcza akwenów morskich. Istotnym polem innowacji są drony morskie. Ukraińskie jednostki nawodne zrewolucjonizowały walkę na Morzu Czarnym umożliwiając odblokowanie eksportu zboża. USV stały się jednym z najbardziej efektywnych narzędzi w wojnie z Rosją, pozwalając Ukrainie – państwu bez konwencjonalnej floty – zneutralizować znaczną część rosyjskiej Floty Czarnomorskiej. M.in. Magura V5, Sea Baby konsekwentnie zatapiają rosyjskie okręty, niszczą infrastrukturę portową, a w 2025 roku zaczęły zestrzeliwać samoloty i śmigłowce.
Równolegle do rewolucji w bezzałogowcach, konflikt wszedł w fazę hipersoniczną. Rosja używała pocisków takich jak Kindżał oraz nowych konstrukcji określanych jako Oresznik. Rosja postawiła na masowość. Według danych ukraińskiego wywiadu posiadała ponad 1950 pocisków różnych typów, w tym około 500 Iskander-M, 400 Kalibrów i 150 hipersonicznych Kindżałów. Produkcja mogła sięgać 195 nowych rakiet miesięcznie, a liczba dronów Shahed przekraczała 6 tys. przy tempie produkcji nawet 170 dziennie. Rosja zwiększyła produkcję balistycznych Iskanderów co najmniej trzykrotnie od początku wojny. Hipersonika miała być symbolem technologicznej przewagi, lecz jej realny wpływ okazał się ograniczony przez koszty, liczbę pocisków i zdolności przechwytywania. Paradoksalnie więc wojna łączy najbardziej zaawansowane technologie z improwizacją tanich dronów.
Istotę tej zmiany najlepiej widać na przykładzie broni, która przez dekady uchodziła za podstawę pól bitewnych – czołgu. Zmieniła się także rola broni pancernej. Filmy z frontu pokazały kolumny niszczone przez miny, artylerię i drony. Epoka wielkich rajdów pancernych znanych z II wojny światowej dobiegła końca. Czołg stał się raczej mobilną artylerią niż narzędziem przełamania. Rosja stosuje więc „taktykę przenikania” – przesączanie małych grup piechoty wspieranych dronami zamiast klasycznych przełamań. Istnieje niezapomniany filmik, kiedy to rosyjscy żołnierze wyłaniają się z mgły jadąc na motorach z zagłuszarkami na plecach, niczym w filmie „Mad Max”.
Najbardziej przełomowy wymiar tej wojny dotyczy autonomii. Coraz częściej pojawiają się relacje o starciach systemów bezzałogowych bez bezpośredniego udziału człowieka. Nie wiemy, jaki jest zakres autonomii – czy decyzje podejmują operatorzy czy algorytmy. Granica ta zaciera się.
Człowiek w sieci: konsekwencje psychologiczne i geopolityczne
Wszystkie te technologiczne rewolucje mają jednak swoją cenę, a ich skutki sięgają daleko poza linię frontu.
Psychologiczne konsekwencje są głębokie. Społeczeństwa żyją w ciągłym zagrożeniu, a żołnierze walczą z przeciwnikiem, którego nie widzą. Konflikt przypomina wojny XIX i XX wieku skalą niszczenia, lecz różni się wszechobecną obserwacją i automatyzacją.
W relacji żołnierza pojawia się zdanie: „Nie walczysz z człowiekiem. Walczysz z kamerą, sygnałem i dźwiękiem”.
Jest to „dziwna wojna” o wyraźnym wymiarze geopolitycznym. Ukraina walczy o przetrwanie, lecz konflikt ma też wymiar geopolityczny. Państwa regionu, w tym Polska, przekazują sprzęt i środki finansowe, co rodzi poczucie uczestnictwa w konflikcie zastępczym. Ten wymiar konfliktu uwidacznia się w przyspieszeniu procesów integracyjnych w Europie, wzroście wydatków na zbrojenia do niespotykanych poziomów oraz w akceptacji społecznej dla rozwiązań (jak drastyczne oszczędności energii czy przyjęcie milionów uchodźców), które w normalnych warunkach spotkałyby się z dużym oporem.
Wojna stała się katalizatorem zmian, które być może były zaplanowane, a być może są żywiołową odpowiedzią na nową rzeczywistość. W tym ujęciu staje się narzędziem większych strategii, których pełne cele pozostają niejasne. Godnym uwagi pozostaje aktywność obu stron na polu świadomości, czyli wojna informacyjna.
Horyzont zdarzeń
I znów to zdanie: „Nie walczysz z człowiekiem. Walczysz z kamerą, sygnałem i dźwiękiem”. Pozostaje pytanie: czy przyszłe wojny będą jeszcze starciem ludzi, czy już głównie starciem systemów autonomicznych? Według raportu zespołu ekspertów Rady Bezpieczeństwa ONZ ds. Libii stwierdzono, że „autonomiczny uzbrojony dron polował w zeszłym roku na ludzki cel”. Raport ukazał się w marcu 2021 roku na łamach „New Scientist”.
Rok 2029: To czas, w którym Ruch Oporu pod wodzą Johna Connora odnosi ostateczne zwycięstwo, co zmusza Skynet do desperackiego kroku i wysłania Terminatora T-800 do 1984 roku. Science fiction?
Źródła:
Podsumowanie ostatnich 4 lat wojny w Ukrainie. płk Piotr Lewandowski i M. Lachowski.