![\"\"](\"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/P.Gaglik_Polskie-dzieci-maszeruja-przed-Herbertem-C-1024x769.jpg\")
Na podstawie szacunku z akt parafii w galicyjskim Busku (50 km na wsch\u00f3d od Lwowa) mog\u0119 oszacowa\u0107 ubytek ludno\u015bci w latach 1914-21 na oko\u0142o 5-8%. W znacznej cz\u0119\u015bci wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u00f3wczesnych zmar\u0142ych to ofiary epidemii lub chor\u00f3b powi\u0105zanych z wojn\u0105 lub g\u0142odem. W\u015br\u00f3d tych ofiar znalaz\u0142 si\u0119 m.in. brat mojego Dziadka i dw\u00f3ch cz\u0142onk\u00f3w rodziny mojej Babci.<\/p>\n\n\n\n
Wspomniany marsz biednych bosych dzieci tak wzruszy\u0142 Hoovera, \u017ce natychmiast dzi\u0119ki kontaktom biznesowym zorganizowa\u0142 wysy\u0142k\u0119 do Polski tysi\u0119cy nowych i u\u017cywanych but\u00f3w dzieci\u0119cych. Podkre\u015bli\u0107 nale\u017cy, \u017ce nie by\u0142y to tylko \u015brodki milionera Hoovera, wi\u0119kszo\u015b\u0107 koszt\u00f3w pokry\u0142a bowiem fundacja Rockefellera. Hoover odwiedzi\u0142 Polsk\u0119 3-krotnie. Ostatni raz w 1946 roku przy okazji organizacji pomocy UNRRA dla Polski. Nieopodal pomnika Mickiewicza w Warszawie znajduje si\u0119 skromny skwer upami\u0119tniaj\u0105cy tego ameryka\u0144skiego dobroczy\u0144c\u0119. W latach 1922-30 sta\u0142 tam pomnik wdzi\u0119czno\u015bci Ameryce \u2013 dzie\u0142o X. Dunikowskiego. Do dzi\u015b, mimo pewnych pr\u00f3b nie zosta\u0142 odtworzony. Nie tylko Warszawa w dalszym ci\u0105gu czeka na cho\u0107by tablic\u0119 pami\u0105tkow\u0105 lub inn\u0105 form\u0119 wdzi\u0119czno\u015bci wobec Herberta C. Hoovera.<\/p>\n\n\n\n
Wydatna pomoc ameryka\u0144ska wywo\u0142a\u0142a osobliw\u0105, g\u0142o\u015bn\u0105 akcj\u0119 polskich w\u0142adz i obywateli, obecnie niemal zapomnian\u0105. Wspominali\u015bmy o tym w 91. numerze PJC. W niespe\u0142na dekad\u0119 od odzyskania przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci i w 150-lecie deklaracji niepodleg\u0142o\u015bci USA zako\u0144czono uroczy\u015bcie akcj\u0119 sk\u0142adania \u201eDeklaracji Podziwu i Przyja\u017ani dla Stan\u00f3w Zjednoczonych \u2013 w podzi\u0119ce za pomoc w stanowieniu Niepodleg\u0142ej\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Opr\u00f3cz przedstawicieli \u015bwiata polityki, nauki i sztuki zebrano w\u00f3wczas w 20 tys. polskich szk\u00f3\u0142 podstawowych swoiste laurki dzi\u0119kczynne dla Stan\u00f3w Zjednoczonych. Zawarto w nich list pochwalny podpisany przez grono pedagogiczne i odpowiednio klasami (zazwyczaj wy\u017cszych oddzia\u0142\u00f3w) osobiste podpisy dzieci, czasem niewprawn\u0105 r\u0119k\u0105, czy przy pomocy nauczyciela. W sumie podpisa\u0142o dzi\u0119kczynn\u0105 deklaracj\u0119 ponad 5,5 mln uczni\u00f3w! Ciekawe, czy dzisiaj uda\u0142oby si\u0119 zrealizowa\u0107 tak powszechn\u0105 akcj\u0119 szkoln\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Jest to nadal \u017cywe \u017ar\u00f3d\u0142o historyczne sprzed lat. Listy w 11-tomowym zbiorze zosta\u0142y przes\u0142ane drog\u0105 dyplomatyczn\u0105 na r\u0119ce prezydenta USA, Calvina Coolidge\u2019a. Zbi\u00f3r zosta\u0142 opracowany ju\u017c 1926 roku. Uzupe\u0142niono go nast\u0119pnie o kolejne dwa tomy. P\u00f3\u017aniej znalaz\u0142y si\u0119 w specjalnym depozycie Biblioteki Kongresu, a nast\u0119pnie zosta\u0142y zdygitalizowane.<\/p>\n\n\n\n
Dzie\u0142o uko\u0144czono przed 2010 rokiem. W 2015 przy udziale Biblioteki Polskiej w Waszyngtonie oraz dzi\u0119ki wsparciu polskiego MSZ opracowano na nowo zbi\u00f3r zdygitalizowany. Prace zako\u0144czono w 2017 roku. Uzupe\u0142nienie pozwala odszuka\u0107 dan\u0105 deklaracj\u0119 szkoln\u0105 w trybie elektronicznym wed\u0142ug siedziby danej szko\u0142y, natomiast konkretne nazwiska mo\u017cna znale\u017a\u0107 poprzez wyszukiwark\u0119 opracowan\u0105 przez Fundacj\u0119 O\u015brodka Karta, wzgl\u0119dnie korzystaj\u0105c z adresu: www.polska1926.pl<\/p>\n\n\n\n
Tam w\u0142a\u015bnie ze wzruszeniem odnalaz\u0142em laurk\u0119 pochodz\u0105c\u0105 z Buska, miejsca rodzinnego mego Dziadka i Babci, z miasteczka nad Bugiem o ponad tysi\u0105cletniej historii. Podpisy pod listem do Amerykan\u00f3w \u015bwiadcz\u0105 o tym, \u017ce Busk by\u0142 wielonarodowy. Podpisali si\u0119 nauczyciele religii trzech wyzna\u0144, w\u015br\u00f3d nich ks. Kaliniewicz, p\u00f3\u017aniej jako jeden z nielicznych grekokatolicki proboszcz buski, stara\u0142 si\u0119 ratowa\u0107 Polak\u00f3w w czasie napad\u00f3w nacjonalist\u00f3w ukrai\u0144skich. W 1941 roku zatrzyma\u0142 pierwszy ukrai\u0144ski pogrom wobec buskich \u017byd\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
W jednej klasie uczyli si\u0119 Polacy, \u017bydzi i Ukrai\u0144cy. W przypadku sporej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej listy szkolne s\u0105 czasem ju\u017c jedynym \u015bladem po blisko dwutysi\u0119cznej gminie buskich \u017byd\u00f3w. Nie jestem w stanie oceni\u0107, ilu z nich prze\u017cy\u0142o wojn\u0119. Mo\u017ce kilku, mo\u017ce kilkunastu. Wielu z nich spoczywa na starym kirkucie buskim, o czym za\u015bwiadcza kamienna tablica pami\u0105tkowa.<\/p>\n\n\n\n
Dodam, \u017ce na tym cmentarzu znajduje si\u0119 najstarsza na obecnej Ukrainie macewa. Pochodzi z po\u0142owy XVI wieku. \u017byd\u00f3w rozstrzelali w dwukrotnej pacyfikacji Niemcy, a pomagali im Ukrai\u0144cy. Ludob\u00f3jstwo w Busku, p\u00f3\u017aniej r\u00f3wnie\u017c ukrai\u0144skie na Polakach wspominali po wojnie \u015bwiadkowie. Ich dzieci\u0119ce podpisy, wzgl\u0119dnie ich rodze\u0144stwa zosta\u0142y uwiecznione na wspomnianych laurkach szkolnych.<\/p>\n\n\n\n
O specyfice wschodniogalicyjskiego miasteczka za\u015bwiadcza rodzina Wanio \u2013 ga\u0142\u0105\u017a polska zas\u0142u\u017cona dla polsko\u015bci, a inteligencka ga\u0142\u0105\u017a ruska aktywna w ukrai\u0144skim ruchu narodowym, w tym nacjonalistycznym. Podobnie wyr\u00f3\u017cni\u0107 mo\u017cna rodzin\u0119 \u015awi\u0119cickich. Przedstawiciele obydwu rodzin i ga\u0142\u0119zi podpisali si\u0119 na wspomnianych listach wdzi\u0119czno\u015bci dla Ameryki.<\/p>\n\n\n\n
Na li\u015bcie 7-klasowej szko\u0142y \u017ce\u0144skiej w Busku opr\u00f3cz przedstawicielek dalszej mojej rodziny widnieje podpis wielce zas\u0142u\u017conej nauczycielki i patriotki, Jadwigi Tokarzewskiej, kuzynki gen. Micha\u0142a Karaszewicza-Tokarzewskiego.<\/p>\n\n\n\n
Listy z Buska zawieraj\u0105 r\u00f3wnie\u017c \u015blady dotycz\u0105ce mojej rodziny, zar\u00f3wno ze szko\u0142y m\u0119skiej jak i \u017ce\u0144skiej. Podpisa\u0142 si\u0119 m.in. dalszy kuzyn mojej Mamy od strony Babci, w\u00f3wczas ucze\u0144 drugiej klasy, a p\u00f3\u017aniejszy nauczyciel historii w dzier\u017coniowskim liceum. Podpisy wskazuj\u0105, \u017ce w\u015br\u00f3d klasowych koleg\u00f3w mia\u0142 \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy wraz z rodzinami zostali zamordowani w 1943 roku. Jeden z ich przedstawicieli prze\u017cy\u0142 i za\u015bwiadczy\u0142 o losie swojej spo\u0142eczno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
W tej samej klasie, do kt\u00f3rej ucz\u0119szcza\u0142 bratanek Babci, uczy\u0142 si\u0119 te\u017c p\u00f3\u017aniejszy sprawca ludob\u00f3jstwa nacjonalist\u00f3w ukrai\u0144skich na Polakach. Babciny r\u00f3d zamieszkiwa\u0142 Busk co najmniej 200 lat od opisywanych wydarze\u0144, podobnie jak potomkowie innych rodzin buskich, kt\u00f3rych podpisy znalaz\u0142y si\u0119 w li\u015bcie. W\u015br\u00f3d grona pedagogicznego zauwa\u017cy\u0142em podpis m\u0142odej w\u00f3wczas nauczycielki, Bronis\u0142awy, dalekiej kuzynki mojej Babci. S\u0105 te\u017c przedstawiciele rod\u00f3w dawnych kolonist\u00f3w powi\u0105zanych z prababk\u0105 mojego Dziadka.<\/p>\n\n\n\n Spo\u0142eczno\u015bci buskiej, kt\u00f3rej przedstawiciele podpisali si\u0119 na listach dzi\u0119kczynnych dla Ameryki, ju\u017c nie ma. Nieliczne wsp\u00f3\u0142czesne rodziny zamieszkuj\u0105ce Busk to potomkowie dawnych ukrai\u0144skich mieszka\u0144c\u00f3w. Sporo tutejszych mieszka\u0144c\u00f3w to dzieci i wnuki przesiedlonych Ukrai\u0144c\u00f3w spod Hrubieszowa. Inni zostali wysiedleni albo sami si\u0119 przemie\u015bcili w okresie stalinowskim. Natomiast Polacy zostali wysiedleni w 1945 i 1946 roku, b\u0105d\u017a wcze\u015bniej stracili \u017cycie albo uciekli przed mordem.<\/p>\n\n\n\n Do dzi\u015b mieszka w Busku kilkunastu mieszka\u0144c\u00f3w pochodzenia polskiego, zazwyczaj z mieszanych ju\u017c rodzin. Nie s\u0105 potomkami dawnych polskich mieszka\u0144c\u00f3w, przesiedlili si\u0119 z innych miejscowo\u015bci. Liczna kiedy\u015b diaspora \u017cydowska uleg\u0142a likwidacji jeszcze w latach 1942-43. Jedynym ich \u015bwiadkiem jest kirkut i przebudowana, w miar\u0119 odrestaurowana synagoga.<\/p>\n\n\n\n Tylko na starym cmentarzu buskim odczyta\u0107 mo\u017cna nazwiska polskie oraz potomk\u00f3w zazwyczaj ju\u017c spolonizowanych kolonist\u00f3w niemieckich, czeskich, a nawet wo\u0142oskich. Galicji z czas\u00f3w mojego dziadka, jej specyfiki i zaskakuj\u0105cej czasem r\u00f3\u017cnorodno\u015bci \u2013 ju\u017c nie ma.<\/p>\n\n\n\n Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie ma\u0142o kto zar\u00f3wno po polskiej jak i ukrai\u0144skiej stronie rozumie Galicj\u0119, zw\u0142aszcza t\u0119 wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107. Odszed\u0142 te\u017c \u015bwiat, w kt\u00f3rym \u017cyli mali uczniowie buskich szk\u00f3\u0142. Zosta\u0142y jedynie ich podpisy na listach dzi\u0119kczynnych wys\u0142anych do USA.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Niemal dok\u0142adnie rok przed Cudem nad Wis\u0142\u0105, 14 sierpnia 1919 roku, polskie dzieci \u2013 sporo z nich maszeruj\u0105c boso przed \u201ecudotw\u00f3rc\u0105\u201d Herbertem C. Hooverem \u2013 wyra\u017ca\u0142y mu wdzi\u0119czno\u015b\u0107 za uratowanie ich przed g\u0142odem. P\u00f3\u017aniejszy prezydent USA (1929-1933) by\u0142 w\u00f3wczas szefem agendy pomocy humanitarnej American Relief Administration (ARA pol. Ameryka\u0144ska Administracja Pomocy) Dokarmia\u0142a ona w latach… Czytaj dalej Zapomniany Prezydent<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":31,"featured_media":7403,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[420],"tags":[],"class_list":["post-7402","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-93","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7402","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/31"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7402"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7402\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7407,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7402\/revisions\/7407"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/7403"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7402"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7402"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7402"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/P3-edited.jpg\")