{"id":7280,"date":"2026-08-06T13:17:31","date_gmt":"2026-08-06T11:17:31","guid":{"rendered":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=7280"},"modified":"2026-08-06T13:17:31","modified_gmt":"2026-08-06T11:17:31","slug":"tolerancja-ktora-nie-toleruje","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=7280","title":{"rendered":"Tolerancja, kt\u00f3ra nie toleruje"},"content":{"rendered":"\n

Kilka s\u0142\u00f3w o <\/strong>\u201eTolerancji represywnej\u201d<\/strong> marksistowskiej lewicy<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Gdy pierwszy raz zetkn\u0105\u0142em si\u0119 z poj\u0119ciem \u201etolerancji represywnej\u201d Herberta Marcusego, niemieckiego neomarksisty, mia\u0142em wra\u017cenie, \u017ce kto\u015b pr\u00f3buje sprzeda\u0107 mi such\u0105 wod\u0119 albo gor\u0105cy l\u00f3d. Samo zestawienie tych s\u0142\u00f3w brzmi jak j\u0119zykowa akrobatyka. Tolerancja ma przecie\u017c oznacza\u0107 zgod\u0119 na istnienie pogl\u0105d\u00f3w, kt\u00f3rych nie lubimy. Represja za\u015b polega na ich ograniczaniu. Marcuse postanowi\u0142 jednak po\u0142\u0105czy\u0107 jedno z drugim i przekona\u0107 \u015bwiat, \u017ce czasem prawdziwa tolerancja wymaga… nietolerancji.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Zacznijmy od tego, czym w\u0142a\u015bciwie jest odmieniana dzi\u015b przez wszystkie przypadki tolerancja. To jedno z tych s\u0142\u00f3w, kt\u00f3re ka\u017cdy zna, ka\u017cdy u\u017cywa, ale gdy poprosi\u0107 o definicj\u0119, nagle robi si\u0119 niezr\u0119czna cisza. \u0141aci\u0144skie tolerare<\/em> oznacza \u201ewytrzymywa\u0107\u201d, \u201eznosi\u0107\u201d, \u201eprzecierpie\u0107\u201d. Ju\u017c sama etymologia pokazuje, \u017ce tolerancja nie ma nic wsp\u00f3lnego z zachwytem ani aplauzem. Nie polega na tym, \u017ce klaszcz\u0119 komu\u015b, z kim si\u0119 zgadzam. To \u017caden wyczyn. Tolerancja zaczyna si\u0119 dopiero wtedy, gdy s\u0142ucham cz\u0142owieka, kt\u00f3rego pogl\u0105dy uwa\u017cam za b\u0142\u0119dne, dziwaczne albo zwyczajnie g\u0142upie, ale mimo to uznaj\u0119 jego prawo do ich g\u0142oszenia.<\/p>\n\n\n\n

W\u0142a\u015bnie dlatego nie nale\u017cy myli\u0107 tolerancji z aprobat\u0105. To tak, jakby twierdzi\u0107, \u017ce stra\u017cak musi lubi\u0107 po\u017cary, skoro akceptuje ich istnienie. Kto\u015b, kto zgadza si\u0119 z cudzymi pogl\u0105dami, po prostu uznaje je za w\u0142asne lub bliskie w\u0142asnym przekonaniom. Nie ma tu miejsca na tolerancj\u0119, bo nie ma czego tolerowa\u0107. Tolerujemy w\u0142a\u015bnie to, czego nie pochwalamy.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Jednocze\u015bnie nie wolno robi\u0107 z tolerancji nowego bo\u017cka. Tolerancja ma s\u0142u\u017cy\u0107 ludziom, a nie ludzie tolerancji. W przeciwnym razie szybko dojdziemy do absurdu, w kt\u00f3rym za przejaw nietolerancji uznaje si\u0119 ka\u017cd\u0105 pr\u00f3b\u0119 odr\u00f3\u017cnienia dobra od z\u0142a. Tymczasem istnieje ogromna r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy pogl\u0105dami a dzia\u0142aniami. Ka\u017cdy ma prawo uwa\u017ca\u0107, \u017ce w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna jest reliktem przesz\u0142o\u015bci i wszystko powinno by\u0107 wsp\u00f3lne. Ale nie oznacza to, \u017ce mamy tolerowa\u0107 kradzie\u017c samochodu s\u0105siada. Ka\u017cdy mo\u017ce \u017cywi\u0107 nawet najbardziej ponure uczucia wobec innych ludzi, ale nie daje mu to prawa do przemocy. Ka\u017cdy mo\u017ce w domu m\u00f3wi\u0107 j\u0119zykiem, jaki uzna za stosowny, jednak nie ma \u017cadnego powodu, by spo\u0142ecze\u0144stwo nagradza\u0142o chamstwo i wulgarno\u015b\u0107 w przestrzeni publicznej.<\/p>\n\n\n\n

To rozr\u00f3\u017cnienie jest kluczowe. Bez niego tolerancja zamienia si\u0119 w slogan, kt\u00f3rym mo\u017cna usprawiedliwi\u0107 wszystko i nic.<\/p>\n\n\n\n

I w\u0142a\u015bnie w tym momencie na scen\u0119 wkracza Herbert Marcuse ze swoim s\u0142ynnym esejem \u201eTolerancja represywna\u201d. Brzmi znajomo? Troch\u0119 jak rodzic, kt\u00f3ry m\u00f3wi dziecku: \u201eMasz pe\u0142n\u0105 wolno\u015b\u0107 wyboru. Mo\u017cesz zrobi\u0107 dok\u0142adnie to, co ci ka\u017c\u0119\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Marcuse twierdzi\u0142, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesne spo\u0142ecze\u0144stwa liberalne s\u0105 tylko pozornie tolerancyjne. Wed\u0142ug niego dopuszczanie wszystkich pogl\u0105d\u00f3w do debaty publicznej utrwala istniej\u0105ce nier\u00f3wno\u015bci, bo silniejsi maj\u0105 wi\u0119kszy dost\u0119p do medi\u00f3w, pieni\u0119dzy i wp\u0142yw\u00f3w. W efekcie \u201eneutralna\u201d tolerancja staje si\u0119 narz\u0119dziem utrwalania dominacji. Dlatego filozof sugerowa\u0142, \u017ce pewne pogl\u0105dy nale\u017ca\u0142oby ogranicza\u0107, a inne wspiera\u0107.<\/p>\n\n\n\n

I tutaj zaczynaj\u0105 si\u0119 schody.<\/p>\n\n\n\n

Bo kto ma zdecydowa\u0107, kt\u00f3re pogl\u0105dy s\u0105 tymi \u201edobrymi\u201d, kt\u00f3re zas\u0142uguj\u0105 na wsparcie? Marcuse? Profesorowie uniwersytet\u00f3w? Urz\u0119dnicy? Dziennikarze? A mo\u017ce kolejny samozwa\u0144czy stra\u017cnik prawdy?<\/p>\n\n\n\n

To troch\u0119 tak, jakby na meczu pi\u0142karskim s\u0119dzia oznajmi\u0142 przed pierwszym gwizdkiem:<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Drodzy zawodnicy, wszyscy jeste\u015bcie r\u00f3wni. Ale poniewa\u017c jedna dru\u017cyna wydaje mi si\u0119 bardziej moralna, jej gole b\u0119d\u0105 liczone podw\u00f3jnie.<\/p>\n\n\n\n

Nagle okazuje si\u0119, \u017ce zasady gry przestaj\u0105 by\u0107 zasadami gry. Staj\u0105 si\u0119 narz\u0119dziem realizacji okre\u015blonego celu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Najwi\u0119kszy problem eseju Marcusego polega na tym, \u017ce zak\u0142ada on niemal\u017ce nieomylno\u015b\u0107 ludzi, kt\u00f3rzy mieliby rozstrzyga\u0107, kt\u00f3re idee wolno g\u0142osi\u0107, a kt\u00f3re nale\u017cy uciszy\u0107. Historia jednak pokazuje co\u015b dok\u0142adnie odwrotnego. Ludzie regularnie si\u0119 myl\u0105. Bardzo cz\u0119sto s\u0105 przekonani o w\u0142asnej racji w\u0142a\u015bnie wtedy, kiedy b\u0142\u0105dz\u0105 najbardziej.<\/p>\n\n\n\n

Kiedy\u015b za niebezpieczne uznawano pogl\u0105dy zwolennik\u00f3w wolno\u015bci religijnej. P\u00f3\u017aniej niebezpieczne by\u0142y idee demokracji. Jeszcze p\u00f3\u017aniej r\u00f3\u017cne rz\u0105dy uwa\u017ca\u0142y za szkodliwe krytykowanie w\u0142adzy. Ka\u017cda epoka mia\u0142a swoich ekspert\u00f3w, kt\u00f3rzy wiedzieli lepiej, co spo\u0142ecze\u0144stwo powinno my\u015ble\u0107. I ka\u017cda epoka produkowa\u0142a w\u0142asne absurdy.<\/p>\n\n\n\n

Marcuse zdaje si\u0119 wierzy\u0107, \u017ce istnieje grupa ludzi na tyle o\u015bwiecona, \u017ce potrafi odr\u00f3\u017cni\u0107 prawd\u0119 od fa\u0142szu jeszcze przed rozpocz\u0119ciem dyskusji. To troch\u0119 tak, jakby juror \u201eMam Talent\u201d nacisn\u0105\u0142 czerwony przycisk zanim uczestnik zd\u0105\u017cy\u0142 otworzy\u0107 usta.<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Nie s\u0142ysza\u0142em pana, ale ju\u017c wiem, \u017ce pan \u015bpiewa \u017ale.<\/p>\n\n\n\n

Tak w\u0142a\u015bnie wygl\u0105da logika represywnej tolerancji. Najpierw wydajemy wyrok, potem ewentualnie sprawdzamy dowody.<\/p>\n\n\n\n

Co wi\u0119cej, teoria Marcusego ma bardzo ciekaw\u0105 w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107. Ka\u017cdy, kto si\u0119 z ni\u0105 nie zgadza, mo\u017ce zosta\u0107 uznany za cz\u0119\u015b\u0107 problemu. Krytykujesz represywn\u0105 tolerancj\u0119? W takim razie zapewne bronisz systemu opresji. Nie podoba ci si\u0119 ograniczanie debaty? Widocznie wspierasz si\u0142y dominacji.<\/p>\n\n\n\n

To intelektualna wersja sytuacji, w kt\u00f3rej kto\u015b pyta:<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Czy przesta\u0142e\u015b ju\u017c oszukiwa\u0107 \u017con\u0119?<\/p>\n\n\n\n

Bez wzgl\u0119du na odpowied\u017a jeste\u015b w k\u0142opocie.<\/p>\n\n\n\n

Marcuse stworzy\u0142 konstrukcj\u0119, kt\u00f3ra bardzo \u0142atwo zamienia debat\u0119 w s\u0105d. A na sali s\u0105dowej, jak wiadomo, celem nie jest wymiana argument\u00f3w, lecz wydanie wyroku.<\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie trzeba uczciwie przyzna\u0107, \u017ce filozof dostrzega\u0142 realny problem. Wielkie media, pot\u0119\u017cne instytucje czy wp\u0142ywowe grupy rzeczywi\u015bcie potrafi\u0105 dominowa\u0107 debat\u0119 publiczn\u0105. To nie jest wymys\u0142. Tyle \u017ce lekarstwo proponowane przez Marcusego przypomina sytuacj\u0119, w kt\u00f3rej kto\u015b zauwa\u017ca katar i zaleca amputacj\u0119 nosa.<\/p>\n\n\n\n

Problem istnieje, ale rozwi\u0105zanie wydaje si\u0119 gorsze od samej choroby.<\/p>\n\n\n\n

Paradoksalnie najwi\u0119ksz\u0105 si\u0142\u0105 wolno\u015bci s\u0142owa jest w\u0142a\u015bnie to, \u017ce pozwala m\u00f3wi\u0107 r\u00f3wnie\u017c ludziom, kt\u00f3rych uwa\u017camy za niem\u0105drych, irytuj\u0105cych czy b\u0119d\u0105cych w b\u0142\u0119dzie. Je\u015bli wolno\u015b\u0107 dzia\u0142a tylko dla tych, kt\u00f3rych lubimy, to nie jest \u017cadna wolno\u015b\u0107. To przywilej.<\/p>\n\n\n\n

Wyobra\u017amy sobie osiedlowy parking. S\u0105siad parkuje fatalnie. Zajmuje dwa miejsca, wszystkich denerwuje. Rozwi\u0105zaniem nie jest jednak odebranie prawa jazdy ka\u017cdemu mieszka\u0144cowi osiedla. Rozwi\u0105zaniem jest egzekwowanie zasad wobec konkretnego problemu.<\/p>\n\n\n\n

Marcuse natomiast zdaje si\u0119 m\u00f3wi\u0107: skoro niekt\u00f3rzy \u017ale korzystaj\u0105 z wolno\u015bci s\u0142owa, ograniczmy j\u0105 bardziej selektywnie. Tylko \u017ce selektywno\u015b\u0107 bardzo szybko staje si\u0119 uznaniowo\u015bci\u0105. A uznaniowo\u015b\u0107 jest najlepszym przyjacielem cenzury.<\/p>\n\n\n\n

Najbardziej ironiczne jest jednak to, \u017ce \u201eTolerancja represywna\u201d zosta\u0142a napisana w imi\u0119 wyzwolenia cz\u0142owieka. Historia pokazuje za\u015b, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 ogranicze\u0144 wolno\u015bci r\u00f3wnie\u017c by\u0142a wprowadzana w imi\u0119 jakiego\u015b szczytnego celu. Bezpiecze\u0144stwa. Moralno\u015bci. Post\u0119pu. Jedno\u015bci narodu. Ochrony spo\u0142ecze\u0144stwa. Lista jest d\u0142uga.<\/p>\n\n\n\n

Prawie nikt nie m\u00f3wi\u0142: \u201eOdbieramy wam wolno\u015b\u0107, bo tak lubimy\u201d. Zawsze znajdowa\u0142o si\u0119 jakie\u015b wznios\u0142e uzasadnienie.<\/p>\n\n\n\n

Dlatego esej Marcusego warto czyta\u0107 nie jako instrukcj\u0119 dzia\u0142ania, lecz jako ostrze\u017cenie. Nie przed prawic\u0105, lewic\u0105 czy konkretn\u0105 ideologi\u0105, ale przed pokus\u0105 przekonania, \u017ce kto\u015b posiada monopol na prawd\u0119. Bo gdy tylko uznamy, \u017ce jedna grupa ludzi ma prawo decydowa\u0107, kt\u00f3re opinie mog\u0105 istnie\u0107, a kt\u00f3re nale\u017cy uciszy\u0107, wchodzimy na bardzo \u015blisk\u0105 drog\u0119.<\/p>\n\n\n\n

I wtedy tolerancja przestaje by\u0107 tolerancj\u0105. Staje si\u0119 stra\u017cnikiem przy drzwiach, kt\u00f3ry u\u015bmiecha si\u0119 uprzejmie i m\u00f3wi:<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Oczywi\u015bcie mo\u017cesz wej\u015b\u0107. Pod warunkiem, \u017ce zgadzasz si\u0119 ze mn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

A je\u015bli si\u0119 nie zgadzasz? C\u00f3\u017c, w\u0142a\u015bnie odkry\u0142e\u015b, na czym polega represywna tolerancja.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kilka s\u0142\u00f3w o \u201eTolerancji represywnej\u201d marksistowskiej lewicy Gdy pierwszy raz zetkn\u0105\u0142em si\u0119 z poj\u0119ciem \u201etolerancji represywnej\u201d Herberta Marcusego, niemieckiego neomarksisty, mia\u0142em wra\u017cenie, \u017ce kto\u015b pr\u00f3buje sprzeda\u0107 mi such\u0105 wod\u0119 albo gor\u0105cy l\u00f3d. Samo zestawienie tych s\u0142\u00f3w brzmi jak j\u0119zykowa akrobatyka. Tolerancja ma przecie\u017c oznacza\u0107 zgod\u0119 na istnienie pogl\u0105d\u00f3w, kt\u00f3rych nie lubimy. Represja za\u015b polega na… Czytaj dalej Tolerancja, kt\u00f3ra nie toleruje<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":137,"featured_media":7281,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[419],"tags":[],"class_list":["post-7280","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-92","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7280","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/137"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7280"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7280\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7285,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7280\/revisions\/7285"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/7281"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7280"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7280"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7280"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}