{"id":7132,"date":"2026-07-15T15:31:54","date_gmt":"2026-07-15T13:31:54","guid":{"rendered":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=7132"},"modified":"2026-07-15T15:31:54","modified_gmt":"2026-07-15T13:31:54","slug":"cwierc-milenium-stanow-zjednoczonych","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=7132","title":{"rendered":"\u0106wier\u0107 milenium Stan\u00f3w Zjednoczonych"},"content":{"rendered":"\n

Dwie\u015bcie pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat temu, Deklaracja Niepodleg\u0142o\u015bci z 4 lipca 1776 roku, zredagowana przy sporym udziale Thomasa Jeffersona akcentowa\u0142a prawo 13 kolonii w brytyjskiej Ameryce P\u00f3\u0142nocnej do wolno\u015bci i niezale\u017cno\u015bci politycznej od brytyjskiej Korony.<\/p>\n\n\n\n

Wzorcowym dla niej odniesieniem by\u0142a nieco wcze\u015bniejsza deklaracja praw Wirginii, kt\u00f3rej koncepcja zwi\u0105zana jest z George\u2019m Masonem oraz wspomnianym Thomasem Jeffersonem. Wyeksponowali oni prawo wyborcze r\u00f3wne dla wolnych obywateli, skoro ludzie s\u0105 sobie r\u00f3wni z natury i maj\u0105 prawo do wolno\u015bci i w\u0142asno\u015bci. Odwo\u0142ywanie si\u0119 do natury i podzia\u0142u w\u0142adz wzorowano na angielskiej koncepcji Johna Locke\u2019a. Zapisano r\u00f3wnie\u017c prawo obywateli do oporu wobec w\u0142adzy politycznej nieszanuj\u0105cej wymienionych tu praw fundamentalnych.<\/p>\n\n\n\n

Wa\u017cne jest r\u00f3\u017cne podej\u015bcie intencjonalne praw podstawowych w wydaniu ameryka\u0144skim wobec wzorca europejskiego, cho\u0107by we francuskiej Deklaracji Praw Cz\u0142owieka i Obywatela z 28 sierpnia 1789 roku. Amerykanie uwa\u017cali, \u017ce wspomniane prawa ju\u017c s\u0105, zatem deklaracja je po prostu stwierdza\u0142a, za\u015b deklaracja francuska oznacza\u0142a prospektywny postulat konieczny do realizacji.<\/p>\n\n\n\n

\u201eOjcowie za\u0142o\u017cyciele\u201d ameryka\u0144skiego ustroju korzystali z angielskiej my\u015bli politycznej puryta\u0144skiej i anglika\u0144skiej, a intencjonalnie m.in. z rozwi\u0105za\u0144 polskich i francuskich i to jeszcze w czasie przedkonstytucyjnym.<\/p>\n\n\n\n

Na przyk\u0142ad konstytucja stanu Vermont z 1777 roku zawar\u0142a prawo obywatelskie tak oczywiste dla wi\u0119kszo\u015bci Amerykan\u00f3w, jak prawo do noszenia broni oraz do samoobrony w egzekucji s\u0142usznego prawa, gdzie mo\u017cna doszuka\u0107 si\u0119 polskiego wzorca uprawnie\u0144 \u201enarodu szlacheckiego\u201d. Nie tylko w Polsce szlacheckiej sankcjonowano prawo zorganizowanych obywateli do oporu wobec \u0142ami\u0105cego prawo w\u0142adcy, pocz\u0105wszy od przywileju mielnickiego z 1501 roku. Polska sta\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas pa\u0144stwem republika\u0144skim. Fundamentalne prawo do oporu jako zasad\u0119 ustrojow\u0105 wprowadzi\u0142y artyku\u0142y henrykowskie z 1573 roku. Innym \u201epolskim wynalazkiem\u201d, z kt\u00f3rego skorzystali konstytucjonali\u015bci ameryka\u0144scy by\u0142a idea wojska narodowego. W przypadku ameryka\u0144skim my\u015bl ta przy\u015bwieca\u0142a pocz\u0105tkowo stanowym lub miejskim milicjom obywatelskim, b\u0119d\u0105cym czym\u015b w rodzaju polskiego pospolitego ruszenia.<\/p>\n\n\n\n

Kontynuuj\u0105c polski w\u0105tek u progu powstania Stan\u00f3w Zjednoczonych wypada wymieni\u0107 genera\u0142a o wielu talentach. Wykszta\u0142cony w Polsce, przyby\u0142 do Ameryki w 1776 roku, walczy\u0142 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 USA i by\u0142 najzdolniejszym in\u017cynierem od fortyfikacji w Armii Kontynentalnej. Nietrudno si\u0119 domy\u015ble\u0107, dlaczego w najwa\u017cniejszej ameryka\u0144skiej akademii wojskowej w West Point stoi pomnik Tadeusza Ko\u015bciuszki. P\u00f3\u017aniej w 1794 roku zosta\u0142 Najwy\u017cszym Naczelnikiem Si\u0142y Zbrojnej Narodowej w powstaniu polskim przeciwko zaborcom. Inny przyw\u00f3dca powsta\u0144czy genera\u0142 Kazimierz Pu\u0142aski organizowa\u0142 struktur\u0119 ameryka\u0144skiej kawalerii. \u015alad polskiej tradycji kultywuje do dzi\u015b z podzia\u0142em na pu\u0142ki i eskadry Kawaleria Powietrzna Stan\u00f3w Zjednoczonych.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Waszyngton, 14 pa\u017adziernika 1926. Wr\u0119czenie Deklaracji Podziwu i Przyja\u017ani dla Stan\u00f3w Zjednoczonych stronie ameryka\u0144skiej. Od lewej: Leopold Kotnowski, prezydent USA Calvin Coolidge, Jerzy Iwanowski (dzia\u0142acz spo\u0142eczny), Jan Ciechanowski (ambasador RP w Waszyngtonie)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Podstawy funkcjonowania nowego niepodleg\u0142ego organizmu pa\u0144stwowego w Ameryce zawarto w artyku\u0142ach konfederacji wieczystej 13 kolonii-stan\u00f3w. Wesz\u0142y one w \u017cycie dopiero 1 marca 1781, gdy zosta\u0142y ratyfikowane przez wszystkie stany. W\u00f3wczas przyj\u0119to nazw\u0119 tej konfederacji: Stany Zjednoczone Ameryki. Artyku\u0142y tego aktu ustrojowego zosta\u0142y zast\u0105pione dopiero przez Konstytucj\u0119 USA z 4 marca 1789 roku. Wspomniane wy\u017cej akty o znaczeniu ustrojowym rozpocz\u0119\u0142y proces budowy ameryka\u0144skiego federalizmu, jednej z podstaw r\u00f3wnowa\u017cenia si\u0119 w\u0142adzy lokalnej z centraln\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

USA, z pocz\u0105tku by\u0142y konfederacj\u0105, ale rozw\u00f3j pa\u0144stwa, a szczeg\u00f3lnie jego uprzemys\u0142owienie wymaga\u0142o wi\u0119kszej centralizacji. R\u00f3wnie\u017c relacje mi\u0119dzynarodowe, tak\u017ce wojny z Meksykiem (1846-48) i Hiszpani\u0105 (1898), wzmocni\u0142y w\u0142adz\u0119 wykonawcz\u0105, w tym prezydenta. Proces ten jednak nie zahamowa\u0142 rozwoju a wr\u0119cz umocni\u0142 si\u0142\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa samorz\u0105dowego, kt\u00f3ry w Europie nieco opacznie kojarzony jest z poj\u0119ciem spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego.<\/p>\n\n\n\n

Podstaw\u0105 ameryka\u0144skiej demokracji jest bowiem \u2013 co zauwa\u017cy\u0142 ju\u017c w latach 30. XIX wieku wnikliwy obserwator, Alexis de Tocqueville \u2013 nie tylko federalizm i wewn\u0119trzna samodzielno\u015b\u0107 stan\u00f3w, ale aktywno\u015b\u0107 i przedsi\u0119biorczo\u015b\u0107 samych obywateli. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce \u201ewolno\u015b\u0107\u201d i \u201er\u00f3wno\u015b\u0107\u201d to podstawa nie tylko demokracji w wydaniu ameryka\u0144skim. Chodzi\u0142o mu o \u201er\u00f3wno\u015b\u0107 szans\u201d, bowiem \u201ewszyscy ludzie, kt\u00f3rzy chc\u0105 dzisiaj zapewni\u0107 swoim bli\u017anim niezale\u017cno\u015b\u0107 i ludzk\u0105 godno\u015b\u0107, musz\u0105 wyst\u0119powa\u0107 jako zwolennicy r\u00f3wno\u015bci<\/em>\u201d. Jak daleko st\u0105d do lewicowego egalitaryzmu, a jak blisko do powszechnego szacunku \u2013 zw\u0142aszcza w Ameryce \u2013 dla przejaw\u00f3w ludzkiej aktywno\u015bci i d\u0105\u017cenia do doskonalenia si\u0119. Bierno\u015b\u0107 obywatelska nie jest powa\u017cana w powszechnym odczuciu Amerykan\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Bierno\u015b\u0107 obywatela w systemie demokratycznym prowadzi zdaniem Tocqueville\u2019a do post\u0119puj\u0105cego uzale\u017cnienia si\u0119 od innych, do swoistego podda\u0144stwa. R\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 my\u015bli i krytyki w nieskr\u0119powanych mediach mo\u017ce temu nowoczesnemu podda\u0144stwu przeciwdzia\u0142a\u0107. W jego ocenie gwarantuje to wielo\u015b\u0107 tytu\u0142\u00f3w prasowych, czyli wyja\u015bniaj\u0105c dzi\u015b j\u0119zykiem wsp\u00f3\u0142czesnym \u2013 pluralizm, powszechny dost\u0119p i r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 techniczna medi\u00f3w. Warto we wsp\u00f3\u0142czesnej Polsce przypatrzy\u0107 si\u0119 temu s\u0142usznemu pogl\u0105dowi.<\/p>\n\n\n\n

By zachowa\u0107 sprawno\u015b\u0107 w\u0142adzy centralnej przy poszanowaniu stanowej swobody rozwi\u0105za\u0144 ustrojowych i decyzji, przyj\u0119to niebawem, a ostatecznie w 1789 roku, sk\u0142ad centralnych organ\u00f3w uchwa\u0142odawczych. Kompromisowo przyj\u0119to zasad\u0119 r\u00f3\u017cnej desygnacji do federalnych izb przedstawicielskich: w Senacie jednakowa liczba przedstawicieli poszczeg\u00f3lnych stan\u00f3w bez wzgl\u0119du na liczb\u0119 ludno\u015bci, natomiast w Izbie Reprezentant\u00f3w r\u00f3\u017cna liczba reprezentant\u00f3w stanowych zale\u017cna od liczby ludno\u015bci danego stanu. To federalne rozwi\u0105zanie sta\u0142o si\u0119 wzorem dla wielu konstytucji nie tylko w Nowym \u015awiecie, lecz r\u00f3wnie\u017c w Europie.<\/p>\n\n\n\n

Reprezentacja przedstawicielska i procedura uchwalania ustaw zosta\u0142y zr\u00f3wnowa\u017cone przez siln\u0105 w\u0142adz\u0119 i kompetencje Prezydenta. Ju\u017c za czas\u00f3w Waszyngtona por\u00f3wnywano jego w\u0142adz\u0119 z Ludwikiem XIV. Prezydent powo\u0142uje w\u0142asn\u0105 administracj\u0119, kt\u00f3ra politycznie i kompetencyjnie przed nim odpowiada. Aparat federalny podlega ci\u0105g\u0142ej rozbudowie, co w pewien spos\u00f3b wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie umniejsza rol\u0119 stan\u00f3w. Egzekutywa ameryka\u0144ska ma bowiem by\u0107 silna, sprawna i skuteczna, ale dzia\u0142aj\u0105ca na podstawie prawa.<\/p>\n\n\n\n

Silna pozycja w\u0142adzy s\u0105downiczej oraz struktura s\u0105d\u00f3w skutecznie r\u00f3wnowa\u017c\u0105 pozycj\u0119 w\u0142adzy prezydenckiej. Ponadto w ameryka\u0144skim systemie prawa, w odr\u00f3\u017cnieniu na przyk\u0142ad od Europy kontynentalnej, funkcjonuje tzw. prawo precedensu (precedensowy wyrok staje si\u0119 regu\u0142\u0105 prawn\u0105 do powszechnego stosowania), zw\u0142aszcza w sprawach cywilnych i karnych. Zdecydowana przewaga precedensu prawnego jest niejako dodatkowym zabezpieczeniem fundamentu ustrojowego pa\u0144stwa: tr\u00f3jpodzia\u0142 w\u0142adz i zasada nic o nas bez nas (obywateli). Nomenklatura czy te\u017c oligarchia s\u0119dzi\u00f3w w Ameryce nie ma szans rozwoju.<\/p>\n\n\n\n

Prawa polityczne przypisane s\u0105 obywatelom. Kardynaln\u0105 kwesti\u0105 w ponad 250-letnim rozwoju demokracji ameryka\u0144skiej jest realna definicja \u201eobywatela\u201d. U progu niepodleg\u0142o\u015bci USA, obywatelem by\u0142 ten, kto posiada\u0142 realny wp\u0142yw na utrzymanie administracji pa\u0144stwowej, a wi\u0119c doros\u0142y m\u0119\u017cczyzna, kt\u00f3ry p\u0142aci\u0142 podatki. Jeden z ojc\u00f3w za\u0142o\u017cycieli, Benjamin Franklin, mawia\u0142: \u201ena tym \u015bwiecie pewnym s\u0105 tylko \u015bmier\u0107 i podatki<\/em>\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Zatem ju\u017c przed 250 laty podstawowym problemem spo\u0142ecznym okaza\u0142a si\u0119 emancypacja mieszka\u0144c\u00f3w. Owszem, murzy\u0144skich niewolnik\u00f3w uznawano w brytyjskich koloniach w Ameryce za ludzi, ale bardziej jako przedmiot w\u0142asno\u015bci. Indian z kolei wykluczano z kr\u0119gu ludzi cywilizowanych, a pocz\u0105tkowo uznawano nawet, \u017ce nie warto ich edukowa\u0107, co sprzeciwia\u0142o si\u0119 przecie\u017c zar\u00f3wno my\u015bli kalwi\u0144skiej, jak anglika\u0144skiej, kt\u00f3re zainspirowa\u0142y Deklaracj\u0119 Niepodleg\u0142o\u015bci z 1776 roku. Stany Zjednoczone ostatecznie 18 grudnia 1865 roku \u2013 a wi\u0119c po prawie 90 latach, wraz z wej\u015bciem w \u017cycie 13. poprawki do federalnej konstytucji \u2013 znios\u0142y niewolnictwo. W przypadku ameryka\u0144skiej ludno\u015bci rodzimej, przez 250 lat wiele si\u0119 zmieni\u0142o, ale rezerwaty dla Indian o r\u00f3\u017cnym statusie pozosta\u0142y do dzi\u015b. Powszechne, og\u00f3lnostanowe i federalne, prawo wyborcze dla kobiet uchwalono dopiero (19. poprawka do konstytucji USA) 18 sierpnia 1920 roku. Polki takie prawo uzyska\u0142y blisko dwa lata wcze\u015bniej.<\/p>\n\n\n\n

Rozw\u00f3j demokracji ameryka\u0144skiej, co nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, jest niepowtarzalny. Przyk\u0142ad du\u017cych kraj\u00f3w Ameryki \u0141aci\u0144skiej \u015bwiadczy, \u017ce przejmowanie bezrefleksyjne rozwi\u0105za\u0144 p\u00f3\u0142nocnoameryka\u0144skich najcz\u0119\u015bciej wiedzie na manowce. Mo\u017cna oczywi\u015bcie korzysta\u0107 z cz\u0105stkowych rozwi\u0105za\u0144 ustrojowych z poszanowaniem r\u00f3\u017cnic mentalnych, tradycji i etapu rozwoju spo\u0142eczno-gospodarczego.<\/p>\n\n\n\n

Istota bowiem ustroju USA i praktykowanej tam demokracji tkwi w aktywno\u015bci politycznej, spo\u0142ecznej i gospodarczej obywateli.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Na koniec ciekawostka. Sto lat temu, w 150. rocznic\u0119 og\u0142oszenia ameryka\u0144skiej Deklaracji Niepodleg\u0142o\u015bci, nar\u00f3d polski podzi\u0119kowa\u0142 narodowi ameryka\u0144skiemu za pomoc w odzyskaniu przez Polsk\u0119 w 1918 roku niepodleg\u0142o\u015bci. Silne wsparcie dyplomatyczne oraz materialne, uzyskali\u015bmy ze strony USA dzi\u0119ki licznym staraniom Polak\u00f3w, z kt\u00f3rych najwa\u017cniejsze by\u0142y zabiegi pianisty i m\u0119\u017ca stanu Ignacego Jana Paderewskiego.<\/p>\n\n\n\n

W 1926 roku powsta\u0142a \u201eDeklaracja Podziwu i Przyja\u017ani dla Stan\u00f3w Zjednoczonych \u2013 w podzi\u0119ce za pomoc w stanowieniu Niepodleg\u0142ej\u201d. Pod deklaracj\u0105 widnieje blisko 1,3 mln podpis\u00f3w, kt\u00f3re \u2013 kilka lat po odzyskaniu przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci \u2013 z\u0142o\u017cyli polscy obywatele. Ten najwi\u0119kszy imienny spis obywateli II Rzeczpospolitej zawiera ogromn\u0105 liczb\u0119 podpis\u00f3w dzieci i nauczycieli. Obecnie zdigitalizowany i udost\u0119pniony przez Fundacj\u0119 O\u015brodka KARTA wykaz, pozwala wyszukiwa\u0107 nazwiska swoich przodk\u00f3w. Zach\u0119camy gor\u0105co \u2013 mo\u017ce Twoja prababcia lub pradziadek z\u0142o\u017cyli tam sw\u00f3j podpis.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

www.polska1926.pl<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dwie\u015bcie pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat temu, Deklaracja Niepodleg\u0142o\u015bci z 4 lipca 1776 roku, zredagowana przy sporym udziale Thomasa Jeffersona akcentowa\u0142a prawo 13 kolonii w brytyjskiej Ameryce P\u00f3\u0142nocnej do wolno\u015bci i niezale\u017cno\u015bci politycznej od brytyjskiej Korony. Wzorcowym dla niej odniesieniem by\u0142a nieco wcze\u015bniejsza deklaracja praw Wirginii, kt\u00f3rej koncepcja zwi\u0105zana jest z George\u2019m Masonem oraz wspomnianym Thomasem Jeffersonem. Wyeksponowali… Czytaj dalej \u0106wier\u0107 milenium Stan\u00f3w Zjednoczonych<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":31,"featured_media":7133,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[418],"tags":[],"class_list":["post-7132","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-91","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7132","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/31"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7132"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7132\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7136,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7132\/revisions\/7136"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/7133"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7132"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7132"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7132"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}