Panie Rektorze, Panie Przewodnicz\u0105cy, Szanowni Pa\u0144stwo.<\/p>\n\n\n\n
Dok\u0142adnie dzi\u015b mija 50 lat od tego najkr\u00f3tszego w dziejach masowego protestu w czasie PRL. To by\u0142 protest, kt\u00f3ry trwa\u0142 tylko jeden dzie\u0144, a mimo to ten jeden dzie\u0144 znalaz\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d \u201epolskich miesi\u0119cy\u201d obok wydarze\u0144, kt\u00f3re cz\u0119sto trwa\u0142y przez ca\u0142e tygodnie. Chcia\u0142bym wsp\u00f3lnie z Pa\u0144stwem zmierzy\u0107 si\u0119 z pytaniem, czy rzeczywi\u015bcie ten jeden dzie\u0144 zas\u0142uguje na tak wyj\u0105tkowe miejsce w naszej wsp\u00f3lnej pami\u0119ci.<\/p>\n\n\n\n
Ale zanim do tego przejd\u0119, chcia\u0142bym zacz\u0105\u0107 od genezy wydarze\u0144. Musimy si\u0119 cofn\u0105\u0107 do 1970 roku. Edward Gierek obj\u0105\u0142 w\u0142adz\u0119 na skutek dramatycznych wydarze\u0144 na Wybrze\u017cu. Jego poprzednik, W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka, wyda\u0142 rozkaz strzelania do robotnik\u00f3w i w tym momencie zmiana przyw\u00f3dztwa by\u0142a jedynym wyj\u015bciem z kryzysu. Ale wbrew czasem pokutuj\u0105cemu przekonaniu, sama zmiana pierwszego sekretarza nie uspokoi\u0142a sytuacji. W styczniu pojawi\u0142a si\u0119 nowa fala strajk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
W lutym 1971 roku kluczowym miejscem by\u0142a \u0141\u00f3d\u017a, gdzie pracownice przemys\u0142u w\u0142\u00f3kienniczego zorganizowa\u0142y strajk powszechny. W efekcie zmusi\u0142y w\u0142adze do wycofania si\u0119 z podwy\u017cki. To jest kluczowy moment zwyci\u0119stwa wi\u0119kszego ni\u017c tylko zmuszenie do zmiany kierownictwa PZPR.<\/p>\n\n\n\n
P\u00f3\u017aniej nast\u0119puje kr\u00f3tki, co warto podkre\u015bla\u0107, okres prosperity na kredyt, kt\u00f3rego najbardziej wymownym elementem jest gwa\u0142towny wzrost p\u0142ac, w latach 1971-1975 roku a\u017c o 42%. W efekcie nast\u0119puje du\u017ce ograniczenie oporu spo\u0142ecznego, w tych latach mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 dos\u0142ownie o pojedynczych gestach natury opozycyjnej i bardzo niewielkiej liczbie strajk\u00f3w. Od 1974 roku zaczyna si\u0119 powr\u00f3t do sytuacji kryzysowej. Ten kryzys jest bardzo widoczny w roku 1975, w kt\u00f3rym \u015bredni czas, jaki rodzina musia\u0142a sp\u0119dzi\u0107 w kolejce, \u017ceby naby\u0107 podstawowe produkty, wr\u00f3ci\u0142 do pu\u0142apu z roku 1971.<\/p>\n\n\n\n
Mimo, \u017ce w 1975 roku sytuacja gospodarcza si\u0119 znacz\u0105co pogorszy\u0142a, to jednak pierwszy protest zwi\u0105zany by\u0142 z inn\u0105 kwesti\u0105 \u2013 z zaplanowanymi jesieni\u0105 1975 roku zmianami w konstytucji. W grudniu odbywa\u0142 si\u0119 kolejny zjazd Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej i w tezach zjazdowych og\u0142oszono pomys\u0142, \u017ce nale\u017ca\u0142oby Konstytucj\u0119 unowocze\u015bni\u0107. Jest to troch\u0119 paradoks, poniewa\u017c zmiana w stalinowskiej konstytucji wywo\u0142a\u0142a odruch sprzeciwu. Wi\u0105za\u0142o si\u0119 to z trzema planowanymi zmianami: 1. wpisania w konstytucj\u0119 kierowniczej roli partii, 2. zapisu o nienaruszalnym sojuszu ze Zwi\u0105zkiem Radzieckim, 3. zapisu uzale\u017cniaj\u0105cego prawa obywateli od spe\u0142niania przez nich obowi\u0105zk\u00f3w wobec pa\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n
Plany PZPR wywo\u0142a\u0142y bezprecedensow\u0105 fal\u0119 protest\u00f3w, kt\u00f3ra zosta\u0142a zainicjowana w grudniu 1975 roku przez tak zwany List 59. Protesty odnios\u0142y pewien skutek, poniewa\u017c zapisy przeformu\u0142owano: zamiast kierowniczej roli pojawia si\u0119 przewodnia rola partii w budownictwie socjalistycznym, zamiast nierozerwalnej wi\u0119zi pojawia si\u0119 zapis o umacnianiu przyja\u017ani ze Zwi\u0105zkiem Radzieckim i innymi krajami bloku socjalistycznego.<\/p>\n\n\n\n
Genez\u0105 podwy\u017cki z czerwca 1976 roku by\u0142a wspomniana ju\u017c pogarszaj\u0105ca si\u0119 sytuacja ekonomiczna. PRL w\u00f3wczas by\u0142a wielkim placem budowy r\u00f3\u017cnorodnych inwestycji, w wielu przypadkach brakowa\u0142o \u015brodk\u00f3w na ich doko\u0144czenie. Ekipa Gierka wierzy\u0142a, \u017ce je\u015bli zdob\u0119d\u0105 te \u015brodki, to doko\u0144cz\u0105 sw\u00f3j wielki plan, zmodernizuj\u0105 Polsk\u0119 i sytuacja zmieni si\u0119. Szybko zdano sobie spraw\u0119, \u017ce jedynym \u017ar\u00f3d\u0142em takich dodatkowym funduszy mo\u017ce by\u0107 podwy\u017cka cen. Pog\u0142\u0119bia\u0142a si\u0119 nier\u00f3wnowaga mi\u0119dzy kosztami produkcji a cenami sprzeda\u017cy, utrzymuj\u0105ca si\u0119 od 1971 roku, kiedy wycofano si\u0119 z poprzedniej podwy\u017cki.<\/p>\n\n\n\n
Rozwa\u017cano kilka wariant\u00f3w podwy\u017cki. Ostatecznie zwyci\u0119\u017cy\u0142a opcja \u00f3wczesnego premiera Piotra Jaroszewicza, kt\u00f3ry uzna\u0142, \u017ce trzeba radykalnie za jednym razem dokona\u0107 g\u0142\u0119bokiej podwy\u017cki. Ceny mi\u0119sa i jego przetwor\u00f3w wzros\u0142y \u015brednio o 69%, nabia\u0142u o 64%, cukru o 90%. Zdawano sobie spraw\u0119, \u017ce tego typu dzia\u0142anie mo\u017ce wywo\u0142a\u0107 protesty spo\u0142eczne. Wci\u0105\u017c wierzono jednak w charyzm\u0119 Gierka i w si\u0142\u0119 propagandy sukcesu. Zak\u0142adano, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo doceni post\u0119p, kt\u00f3ry si\u0119 dokona\u0142, ale oczywi\u015bcie nie zaniedbano standardowych plan\u00f3w przygotowa\u0144 aparatu bezpiecze\u0144stwa oraz wojska w ramach operacji o kryptonimie: Lato-76.<\/p>\n\n\n\n
Bardzo istotne jest, \u017ce od razu za\u0142o\u017cono, \u017ce oddzia\u0142y, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 interweniowa\u0107 w razie jakich\u015b niepokoj\u00f3w, nie b\u0119d\u0105 mia\u0142y na wyposa\u017ceniu broni. To jest oczywi\u015bcie do\u015bwiadczenie grudnia 1970 roku, natomiast przygotowano bardzo du\u017c\u0105 ilo\u015b\u0107, kilka tysi\u0119cy r\u0119cznych i samochodowych wyrzutni gaz\u00f3w \u0142zawi\u0105cych. Zmobilizowano 50 tysi\u0119cy milicjant\u00f3w, czyli nie tylko ZOMO, ale tak\u017ce dodatkowe jednostki.<\/p>\n\n\n\n
1570 os\u00f3b zwi\u0105zanych z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 opozycyjn\u0105 albo po prostu jakich\u015b rozpoznanych lider\u00f3w w zak\u0142adach pracy, co do kt\u00f3rych podejrzewano, \u017ce mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 inicjatorami protestu \u2013 powo\u0142ano na \u201e\u0107wiczenia\u201d wojskowe. Jaroszewicz wzi\u0105\u0142 na siebie og\u0142oszenie podwy\u017cki, wybra\u0142 tak\u0105 aren\u0119: trybun\u0119 sejmow\u0105. 24 czerwca 1976 roku w godzinach ju\u017c praktycznie wieczornych wyst\u0105pi\u0142 w Sejmie, zapowiadaj\u0105c, \u017ce jest rozwa\u017cana podwy\u017cka, zapowiedzia\u0142, \u017ce jest jeszcze przestrze\u0144 na konsultacje spo\u0142eczne i stwierdzi\u0142, \u017ce nast\u0105pi pe\u0142na rekompensata jej koszt\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
I te dwa stwierdzenia de facto<\/em> doprowadzi\u0142y do wzrostu niezadowolenia spo\u0142ecznego, poniewa\u017c by\u0142a tutaj radykalna sprzeczno\u015b\u0107. Po pierwsze pomi\u0119dzy tym, co m\u00f3wi\u0142 Jaroszewicz o konsultacjach spo\u0142ecznych, a zapowiedzi\u0105, \u017ce podwy\u017cka wejdzie w \u017cycie od poniedzia\u0142ku. M\u00f3wi\u0142 to w pi\u0105tek, wi\u0119c kiedy jest czas na konsultacje spo\u0142eczne?! Po drugie, wcze\u015bniej ju\u017c odby\u0142y si\u0119 spotkania partyjne, na kt\u00f3rych zapowiedziano dzia\u0142aczom, \u017ce podwy\u017cka b\u0119dzie mia\u0142a miejsce, w tym czasie rozwieziono ju\u017c nowe cenniki do sklep\u00f3w. Podobnie by\u0142o z rekompensat\u0105, kt\u00f3r\u0105 w ostatniej chwili zmieniono w ten spos\u00f3b, \u017ce poprawiono sytuacj\u0119 najlepiej zarabiaj\u0105cych, czyli im lepiej si\u0119 zarabia\u0142o, tym lepsz\u0105 si\u0119 dostawa\u0142o rekompensat\u0119.<\/p>\n\n\n\n To wywo\u0142a\u0142o ogromne wzburzenie, dlatego te\u017c pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat temu, 25 czerwca, ju\u017c o si\u00f3dmej rano og\u0142oszono ponad pi\u0119\u0107dziesi\u0105t strajk\u00f3w. W ci\u0105gu dnia ta liczba ros\u0142a w sumie do oko\u0142o stu protest\u00f3w. Wroc\u0142aw i Dolny \u015al\u0105sk by\u0142 widocznym o\u015brodkiem protest\u00f3w w czerwcu 1976 roku. Widzimy cztery du\u017ce wroc\u0142awskie zak\u0142ady pracy, pi\u0119\u0107 w \u015awiebodzicach, \u0142\u0105cznie z innymi by\u0142o to oko\u0142o pi\u0119tnastu procent wszystkich protest\u00f3w w skali ca\u0142ego kraju. Do historii przesz\u0142y protesty w trzech miastach: w P\u0142ocku, w Ursusie i Radomiu.<\/p>\n\n\n\n W P\u0142ocku pracownicy Petrochemii wyszli na ulic\u0119, obrzucili kamieniami komitet wojew\u00f3dzki partii, p\u00f3\u017aniej mia\u0142y miejsce walki uliczne z oddzia\u0142ami ZOMO. W Ursusie wybrali do\u015b\u0107 ciekaw\u0105 form\u0119 protestu, mianowicie zablokowali tory kolejowe. Ten wzrastaj\u0105cy protest spo\u0142eczny sprawi\u0142, \u017ce wyra\u017anie zdenerwowany, spocony Jaroszewicz wieczorem wyst\u0105pi\u0142 w TV i odwo\u0142a\u0142 podwy\u017cki.<\/p>\n\n\n\n My\u015bl\u0119, \u017ce to jest pierwszy element, kt\u00f3ry powinni\u015bmy zapisa\u0107 na \u201etak\u201d na nasz\u0105 robocz\u0105 list\u0119 argument\u00f3w za tym, dlaczego warto pami\u0119ta\u0107 o Czerwcu 1976: natychmiastowe zmuszenie w\u0142adz do kapitulacji. W\u0142adza, kt\u00f3ra ust\u0119puje przed protestem, staje si\u0119 po prostu s\u0142ab\u0105.<\/p>\n\n\n\n Radom. Najwi\u0119kszy protest, pocz\u0105tkowo jest spokojny, tam nie by\u0142o si\u0142, kt\u00f3re mog\u0142yby podj\u0105\u0107 jakiekolwiek dzia\u0142ania przeciwko demonstrantom, bo spodziewano si\u0119, \u017ce w wi\u0119kszych miastach dojdzie do wyst\u0105pie\u0144, skoncentrowano si\u0142y w du\u017cych o\u015brodkach.<\/p>\n\n\n\n Dwukrotnie dzia\u0142acze PZPR zaczynaj\u0105 podejmowa\u0107 pr\u00f3b\u0119 rozm\u00f3w, czerpi\u0105c troch\u0119 z wiedzy z grudnia 1970 roku, kiedy brak pr\u00f3by dialogu, tylko pot\u0119gowa\u0142 emocje, ale zrobili to w taki spos\u00f3b, \u017ce w\u0142a\u015bnie te emocje eskalowa\u0142y. Wreszcie po jednej z takich pr\u00f3b ludzie wchodz\u0105 do komitetu wojew\u00f3dzkiego i trafiaj\u0105 do sto\u0142\u00f3wki. A w tej sto\u0142\u00f3wce wszystkie produkty, kt\u00f3rych brak by\u0142o w sklepach. To symbol tego, jak w\u0142adza jest oderwana od ludzi pracuj\u0105cych, kt\u00f3r\u0105 przecie\u017c mia\u0142a reprezentowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n Ostatecznie t\u0142um zdenerwowany tym, \u017ce nikt z nim naprawd\u0119 nie rozmawia, podpala Komitet Wojew\u00f3dzki PZPR. Oko\u0142o godziny pi\u0119tnastej \u2013 wi\u0119c mniej wi\u0119cej w\u0142a\u015bnie w tym czasie, jak dzisiaj si\u0119 spotykamy \u2013 do Radomia trafiaj\u0105 posi\u0142ki, odwody milicyjne, przerzucano je samolotami wojskowymi. I zaczynaj\u0105 si\u0119 walki uliczne.<\/p>\n\n\n\n Niestety ju\u017c na samym pocz\u0105tku by\u0142y ofiary, podczas pr\u00f3by wykorzystania przyczepy za\u0142adowanej materia\u0142ami. Ona si\u0119 mia\u0142a rozp\u0119dzi\u0107 w kierunku zbli\u017caj\u0105cych si\u0119 szereg\u00f3w MO. Ta przyczepa si\u0119 przewr\u00f3ci\u0142a i przygniot\u0142a dwie osoby. W szczytowym momencie by\u0142o oko\u0142o dwudziestu tysi\u0119cy demonstrant\u00f3w. Walki trwa\u0142y do p\u00f3\u0142nocy.<\/p>\n\n\n\n Poniewa\u017c w\u0142adza zosta\u0142a zmuszona do kapitulacji, natychmiast nast\u0105pi\u0142a bardzo brutalna zemsta. W tych trzech miastach, ale przede wszystkim m\u00f3wimy tutaj o Radomiu, to jest mniej wi\u0119cej tysi\u0105c zatrzymanych, kilkaset os\u00f3b bardzo brutalnie pobito. Najcz\u0119\u015bciej mia\u0142o to form\u0119 tak zwanej \u015bcie\u017cki zdrowia, czyli dwa szpalery funkcjonariuszy z pa\u0142kami, kijami. Aresztowani s\u0105 zmuszani, \u017ceby t\u0119dy przej\u015b\u0107. I nast\u0119puje brutalne bicie. Dochodzi te\u017c do bestialskich pobi\u0107 w mie\u015bcie.<\/p>\n\n\n\n P\u00f3\u017aniej oczywi\u015bcie nast\u0105pi\u0142y kolejne represje.<\/p>\n\n\n\n Ponad 280 os\u00f3b stan\u0119\u0142o przed s\u0105dem. Przy czym kilka os\u00f3b zosta\u0142o skazanych na kary od 8 do 10 lat. Takie wyroki nie zapada\u0142y od lat. Tysi\u0105ce os\u00f3b zosta\u0142o zatrzymanych. Mamy dwie \u015bmierci: Jan Bro\u017cyna, do jego \u015bmierci najprawdopodobniej przyczyni\u0142o si\u0119 pobicie przez milicjant\u00f3w oraz ks. Roman Kotlarz.<\/p>\n\n\n\n Elementem dzia\u0142a\u0144 w\u0142adz by\u0142a te\u017c wielka kampania nienawi\u015bci. M\u00f3wiono o \u201ewarcho\u0142ach\u201d z P\u0142ocka, Ursusa i Radomia. Po raz ostatni w\u0142adze PRL by\u0142y w stanie zmobilizowa\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo, kt\u00f3re si\u0119 podporz\u0105dkowa\u0142o. Patrz\u0105c na te zdj\u0119cia, nie wida\u0107 \u017cadnego entuzjazmu w tym czasie, ale ludzie si\u0119 podporz\u0105dkowali. Jak m\u00f3wi\u0119 po raz ostatni \u2013 to jest drugi argument, to co warto pami\u0119ta\u0107. To jest koniec symbolicznej w\u0142adzy komunistycznej nad Polakami.<\/p>\n\n\n\n Te masowe represje, ta ogromna kampania propagandowa, jak wiemy, wywo\u0142uj\u0105 wielk\u0105 fal\u0119 pomocy. Natychmiast, po 25 czerwca, w wielu miejscach kraju zdarzaj\u0105 si\u0119 spontaniczne, nieskoordynowane zbi\u00f3rki pieni\u0119dzy. Warszawskie \u015brodowiska opozycyjne wpadaj\u0105 na pomys\u0142, \u017ce trzeba te\u017c jecha\u0107 na proces, najpierw jako obserwatorzy, p\u00f3\u017aniej tak\u017ce, \u017ceby zapewni\u0107 pomoc prawn\u0105 dla represjonowanych i wreszcie powstaj\u0105 pierwsze listy rodzin, kt\u00f3re wymagaj\u0105 pomocy.<\/p>\n\n\n\n Nast\u0119puje te\u017c decyzja, \u017ce trzeba t\u0119 dzia\u0142alno\u015b\u0107 zorganizowa\u0107 i tak 23 wrze\u015bnia 1976 roku powsta\u0142 Komitet Obrony Robotnik\u00f3w. I tutaj cytat, warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na to stwierdzenie: ofiary milicji nie mog\u0105 liczy\u0107 na \u017cadn\u0105 pomoc i obron\u0119, dlatego spo\u0142ecze\u0144stwo nie ma innych form obrony przed bezprawiem, jak solidarno\u015b\u0107 i wzajemna pomoc. To s\u0142owo \u201esolidarno\u015b\u0107\u201d w kolejnych latach b\u0119dzie wraca\u0107. W nazwie Studenckiego Komitetu Solidarno\u015bci. W bardzo wielu dokumentach opozycji, kt\u00f3ra rodzi si\u0119 po 1976 roku.<\/p>\n\n\n\n Dlaczego powinni\u015bmy pami\u0119ta\u0107 o Czerwcu 1976? Przejawy solidarno\u015bci by\u0142y i w 1956, i w 1968 i w 1970 roku, ale nigdy nie mia\u0142y tego strukturalnego charakteru, jak wygl\u0105da\u0142o to po Czerwcu \u201876. To trzeci argument na naszej li\u015bcie.<\/p>\n\n\n\n Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce ju\u017c w grudniu 1976 roku Wroc\u0142aw staje si\u0119 widoczny na opozycyjnej mapie Polski. Tak zwany \u201elist profesorski\u201d, podpisali w wi\u0119kszo\u015bci naukowcy z Warszawy, dwie osoby z Krakowa i a\u017c osiem z Wroc\u0142awia.<\/p>\n\n\n\n Mam nadziej\u0119, \u017ce przekona\u0142em Pa\u0144stwa, \u017ce mimo, \u017ce ten \u201epolski miesi\u0105c\u201d trwa\u0142 nieca\u0142y jeden dzie\u0144 \u2013 to warto o nim pami\u0119ta\u0107.<\/p>\n\n\n\n Skr\u00f3ty: redakcja PJC<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Panie Rektorze, Panie Przewodnicz\u0105cy, Szanowni Pa\u0144stwo. Dok\u0142adnie dzi\u015b mija 50 lat od tego najkr\u00f3tszego w dziejach masowego protestu w czasie PRL. To by\u0142 protest, kt\u00f3ry trwa\u0142 tylko jeden dzie\u0144, a mimo to ten jeden dzie\u0144 znalaz\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d \u201epolskich miesi\u0119cy\u201d obok wydarze\u0144, kt\u00f3re cz\u0119sto trwa\u0142y przez ca\u0142e tygodnie. Chcia\u0142bym wsp\u00f3lnie z Pa\u0144stwem zmierzy\u0107 si\u0119 z… Czytaj dalej Protest w Radomiu w czerwcu 1976 roku<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":168,"featured_media":7006,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[417],"tags":[],"class_list":["post-7005","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-90","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7005","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/168"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7005"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7005\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7007,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7005\/revisions\/7007"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/7006"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7005"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7005"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7005"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}