{"id":6408,"date":"2026-04-16T12:17:03","date_gmt":"2026-04-16T10:17:03","guid":{"rendered":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=6408"},"modified":"2026-04-16T12:17:03","modified_gmt":"2026-04-16T10:17:03","slug":"wegierska-koncepcja-rzadu-odpowiedzialnego-z-roku-1848","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=6408","title":{"rendered":"W\u0119gierska koncepcja rz\u0105du odpowiedzialnego z roku 1848"},"content":{"rendered":"\n

Los dw\u00f3ch narod\u00f3w tu si\u0119 zespoli\u0142,
Polski i W\u0119gier. C\u00f3\u017c trzeba wi\u0119cej?
Na pewno wsp\u00f3lne wywalcz\u0105 cele,
Uj\u0105wszy si\u0119 za r\u0119ce.<\/em><\/p>\n\n\n\n

[fragment wiersza S\u00e1ndora Pet\u0151fiego \u201eArmia Siedmiogrodzka\u201d]<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

W dniu 19 marca w zwi\u0105zku z w\u0119gierskim \u015bwi\u0119tem narodowym wyst\u0105pi\u0142em we wroc\u0142awskim Klubie Muzyki i Literatury z prelekcj\u0105 pt. \u201ePostulaty liberalno-demokratyczne Rewolucji W\u0119gierskich 1848, 1918, 1956 oraz z czerwca 1989 roku\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Prelekcja by\u0142a d\u0142uga i wielow\u0105tkowa i nie da si\u0119 na \u0142amach gazety PJC przedstawi\u0107 jej w ca\u0142o\u015bci. Zatem w tym miejscu podziel\u0119 si\u0119 tylko fragmentaryczn\u0105 refleksj\u0105 na temat \u201erz\u0105du odpowiedzialnego<\/em>\u201d, kt\u00f3ry postulowali w\u0119gierscy libera\u0142owie w czasie Wiosny Lud\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Postulat ten znalaz\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d 12 punkt\u00f3w jako osnowa \u017c\u0105da\u0144 skierowanych do austriackiego cesarza Ferdynanda I, kt\u00f3ry panowa\u0142 na W\u0119grzech jako kr\u00f3l Ferdynand V do 2 grudnia 1848 roku. \u00d3w Manifest marcowy m\u0142odych, zazwyczaj rozpolitykowanych, bywalc\u00f3w peszte\u0144skiej kawiarni Pilwax<\/em> zrodzi\u0142 si\u0119 12 marca 1848 roku jako bezpo\u015brednia reakcja na wie\u015b\u0107 o wybuchu rewolucji w Wiedniu. W dniu 15 marca zar\u00f3wno umiarkowani libera\u0142owie, jak i radykalni libera\u0142owie osobliwie reprezentowani przez adwokat\u00f3w i literat\u00f3w a tak\u017ce bardziej stateczni konserwaty\u015bci, zazwyczaj bogaci i raczej wp\u0142ywowi na dworze wiede\u0144skim \u2013 zorganizowali manifestacje w Peszcie i w Budzie. Impulsem by\u0142 osobi\u015bcie odczytany na schodach Muzeum Narodowego w obecno\u015bci manifestant\u00f3w wiersz Sandora Pet\u0151fiego \u201ePie\u015b\u0144 Narodowa\u201d.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Imre Nagy przez radio 1 listopada 1956 og\u0142asza system wielopartyjny na W\u0119grzech i neutralno\u015b\u0107 kraju.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Ka\u017cde dziecko w\u0119gierskie zna ten poemat. Od wielu lat w wersji instrumentalnej co roku 15 marca, zazwyczaj oko\u0142o godz. 17, arty\u015bci w\u0119gierscy eksponuj\u0105 t\u0119 pie\u015b\u0144 wieszcza narodowego wobec wielotysi\u0119cznego zgromadzenia \u015bwi\u0119tuj\u0105cych W\u0119gr\u00f3w. W tym roku zebra\u0142o si\u0119 ich blisko 200 tysi\u0119cy. Towarzyszy\u0142a im \u2013 co zdarza\u0142o si\u0119 wielokrotnie w przesz\u0142o\u015bci \u2013 300-osobowa grupa Polak\u00f3w pod w\u0142asnym sztandarem narodowym.<\/p>\n\n\n\n

Wracam do budapeszta\u0144skiej relacji z Wiosny Lud\u00f3w. Po wyst\u0105pieniu wieszcza narodowego, rozentuzjazmowany poch\u00f3d uda\u0142 si\u0119 przez Most \u0141a\u0144cuchowy do Budy, by cesarskiemu przedstawicielowi wr\u0119czy\u0107 na pi\u015bmie wspomniane postulaty reform. W adresie do administracji cesarskiej znalaz\u0142 si\u0119 ponownie postulat rz\u0105du narodowego, czyli w\u0142asnego i \u201eodpowiedzialnego\u201d. \u017b\u0105dania sformu\u0142owane w 12 punktach znalaz\u0142y swoje rozwini\u0119cie w uchwa\u0142ach Sejmu Po\u017co\u0144skiego 17 marca 1848 roku podj\u0119tych w \u00f3wczesnej habsburskiej stolicy W\u0119gier w Po\u017coniu (w\u0119g. Pozsony<\/em>, niem.\/spolszczona nazwa: Pressburg<\/em>\/Preszburg<\/em>), czyli w dzisiejszej Bratys\u0142awie. Sejm w\u0119gierski obradowa\u0142 tam rzadko za czas\u00f3w habsburskich. W rewolucyjnych okoliczno\u015bciach Ferdynand nie mia\u0142 politycznego wyj\u015bcia: zgodzi\u0142 si\u0119 nie tylko na zwo\u0142anie sejmu, lecz r\u00f3wnie\u017c milcz\u0105co aprobowa\u0142 reformy. Przyj\u0119to w\u00f3wczas, w kwietniu 1848 roku, a\u017c 31 ustaw, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 niejako spisan\u0105 cho\u0107 nienazwan\u0105 konstytucj\u0105 w\u0119giersk\u0105. Cesarz i kr\u00f3l nie wyrazi\u0142 sprzeciwu. Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce sprawy id\u0105 w dobrym kierunku i W\u0119gry pod Habsburgiem stan\u0105 si\u0119 monarchi\u0105 konstytucyjn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Sama koncepcja \u201erz\u0105du odpowiedzialnego\u201d nie ma w\u0142asnej definicji, ale ma sw\u00f3j aktualny odno\u015bnik nie tylko w procesie reform w dramatycznym 1918 roku. Demokratyczna niezale\u017cna m\u0142odzie\u017c nawi\u0105za\u0142a do 12 punkt\u00f3w niemal wprost w Pa\u017adzierniku 1956 roku oraz w latach 1988-1990. Koncepcja zmodyfikowana aktualnymi warunkami politycznymi brzmi nadal i to jak najbardziej wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie. Wpisuje si\u0119 oczywi\u015bcie w obecn\u0105 kampani\u0119 wyborcz\u0105 przed wyborami parlamentarnymi 12 kwietnia br. S\u0105 one bardzo wa\u017cne, wr\u0119cz epokowe dla przysz\u0142o\u015bci W\u0119gier.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Victor Orban oglasza postulaty demokratyzacji W\u0119gier 30 marca 1988.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

(1) Rz\u0105d odpowiedzialny<\/em> to przede wszystkim rz\u0105d \u201ew\u0142asny\u201d, powo\u0142any przez (2) reprezentacj\u0119 narodow\u0105, czyli odpowiedzialny (3) prawnie i (4) politycznie przed (5) parlamentem. To podstawowy warunek ustroju parlamentarnego opartego o konstytucj\u0119. Egzekutywa dzia\u0142a odpowiedzialnie, o ile dzia\u0142a na podstawie prawa i w ramach prawa ustanowionego przez parlament.<\/p>\n\n\n\n

Odpowiedzialno\u015b\u0107 rz\u0105du mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c rozumie\u0107 jako aspekt wewn\u0119trzny jego pracy. Powinien bowiem by\u0107 (6) skuteczny, sprawczy i zdolny do realizowania zada\u0144 pa\u0144stwowych. Kolegium rz\u0105dowe, czyli rada ministr\u00f3w to nie tylko gabinet, lecz przede wszystkim skuteczna (7) wsp\u00f3\u0142praca przy zachowaniu (8) okre\u015blonego (resortowego) zakresu kompetencji i obowi\u0105zk\u00f3w. Rada powinna si\u0119 sk\u0142ada\u0107 z nielicznej liczby ministr\u00f3w, resorty bowiem maj\u0105 obejmowa\u0107 podstawowe zadania pa\u0144stwa, a nie aktualny podzia\u0142 polityczny w radzie, wed\u0142ug kt\u00f3rego obsadza si\u0119 fotele ministerialne. Gabinet odzwierciedla aktualny podzia\u0142 polityczny, ale na czele resortu stoi polityk i fachowiec zarazem. Zasada ta jest (9) pragmatyczn\u0105 gwarancj\u0105 sprawno\u015bci rady ministr\u00f3w. Nie ma rz\u0105du odpowiedzialnego bez (10) \u015bci\u015ble obwarowanych kompetencji, a tym bardziej, je\u015bli tym okre\u015blonym kompetencjom nie towarzysz\u0105 przypisane im obowi\u0105zki.<\/p>\n\n\n\n

Postulat rz\u0105du odpowiedzialnego<\/em> znalaz\u0142 swoje odzwierciedlenie w programie m\u0142odzie\u017cy w pa\u017adzierniku 1956 roku, nast\u0119pnie w programie Fideszu<\/em> z prze\u0142omu 1989\/90 oraz p\u00f3\u017aniej w przepisach konstytucyjnych. Notabene<\/em> nie wprowadzono w\u00f3wczas nowej konstytucji, lecz zmieniano j\u0105 w trybie ewolucyjnym, cho\u0107 w dw\u00f3ch do\u015b\u0107 szybkich etapach. Nie oznacza to, \u017ce nie wypracowano ca\u0142o\u015bciowych projekt\u00f3w konstytucyjnych. Wzgl\u0119dy polityczne i pragmatyczne zatrzyma\u0142y jednak nie tyle prace konstytucyjne co og\u0142oszenie jednego, jednolitego, cho\u0107by kompromisowego projektu. Przyj\u0119to, zgodnie zreszt\u0105 z w\u0119giersk\u0105 tradycj\u0105, \u017ce fundamenty ustroju W\u0119gier mo\u017ce okre\u015bla\u0107 kilka akt\u00f3w o znaczeniu ustrojowym.<\/p>\n\n\n\n

Nie by\u0142o to \u201enic nowego\u201d nad Dunajem i Cis\u0105, skoro wpatrywano si\u0119 w tradycyjny brytyjski system polityczny, kt\u00f3ry od setek lat opiera si\u0119 na kilku fundamentalnych aktach prawnych. Ostatecznie zdecydowano si\u0119 na przekszta\u0142cenie istniej\u0105cej ustawy zasadniczej. W 1991 roku w\u0119gierska konstytucja w zasadzie nie przypomina\u0142a swojego komunistycznego wzoru z sierpnia 1949 roku. Formalnie zosta\u0142a uchylona dopiero z dniem 1 stycznia 2012 roku. \u017bartobliw\u0105 i przesadn\u0105 kwintesencj\u0105 jest stwierdzenie, \u017ce jedynie osta\u0142 si\u0119 niezmieniony zapis konstytucyjny, \u017ce \u201estolic\u0105 W\u0119gier jest Budapeszt\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Zasadnicze zmiany lat 1989-1990 to przede wszystkim odrzucenie doktryny dyktatury proletariatu i przewodniej roli partii komunistycznej oraz porzucenie zasady jednolitej w\u0142adzy pa\u0144stwowej na rzecz tr\u00f3jpodzia\u0142u w\u0142adz. S\u0142usznie uznano, \u017ce wyrzucenie na \u015bmietnik historii zasad komunistycznych wymaga zmian pragmatycznych, kt\u00f3re s\u0105 nie mniej, a bardziej wa\u017cne ni\u017c emocjonalne zabiegi czyszczenia symboli dawnej dyktatury i przywracania tradycyjnej flagi, god\u0142a pa\u0144stwowego czy nazwy pa\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c w 1983 roku, jeszcze w \u201epa\u0144stwie realnego socjalizmu\u201d, powo\u0142ano rad\u0119 konstytucyjn\u0105, kt\u00f3rej zadaniem by\u0142o badanie zgodno\u015bci akt\u00f3w prawa ni\u017cszego rz\u0119du z konstytucj\u0105, a w styczniu 1989 roku Zgromadzenie Narodowe wyda\u0142o rezolucj\u0119 w sprawie S\u0105du Konstytucyjnego (15-osobowy organ s\u0105dowy o podobnej kompetencji co polski Trybuna\u0142 Konstytucyjny). Nie przypadkiem inauguracja S\u0105du nast\u0105pi\u0142a 16 pa\u017adziernika 1989 roku; a swoje funkcjonowanie rozpocz\u0105\u0142 z dniem 1 stycznia 1990 roku.<\/p>\n\n\n\n

Proces zmian politycznych w po\u0142owie 1989 roku potwierdzi\u0142o nowe ustawodawstwa lub zasadniczo zmienione przepisy dotychczasowych ustaw. Zatwierdzono na W\u0119grzech system wielopartyjny, demokracj\u0119 parlamentarn\u0105. Wprowadzono tzw. spo\u0142eczn\u0105 gospodark\u0119 rynkow\u0105, w przypadku w\u0119gierskim opart\u0105 o r\u00f3wnowag\u0119 w\u0142asno\u015bciowych sektor\u00f3w gospodarczych, cho\u0107 przy pewnych, ograniczonych rodzajowo, preferencjach w\u0142asno\u015bci pa\u0144stwowej. Powy\u017csze zasady wyznaczy\u0142y obszar polityczny \u201eodpowiedzialnego rz\u0105du\u201d. Termin wprowadzenia zmian wybrano w symbolicznej i emocjonalnej dacie: uchwalone 18 pa\u017adziernika 1989 roku ustawy wesz\u0142y w \u017cycie w rocznic\u0119 Pa\u017adziernika 1956.<\/p>\n\n\n\n

To czego nie uda\u0142o si\u0119 zrealizowa\u0107 w opisie generalnych postulat\u00f3w W\u0119gr\u00f3w walcz\u0105cych o wolno\u015b\u0107, fundamentalnie wprowadzono w nast\u0119pnym pokoleniu, przy formalnej kontynuacji \u201estarej\u201d konstytucji. Realia wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci wyznaczy\u0142y nowy profil \u201erz\u0105du odpowiedzialnego\u201d przed prawem. Obecnie rz\u0105d zachowuje siln\u0105 pozycj\u0119 wobec prezydenta, a w ramach gabinetu \u2013 siln\u0105 pozycj\u0119 premiera wobec ministr\u00f3w wzgl\u0119dem innych organ\u00f3w konstytucyjnych.<\/p>\n\n\n\n

Gwarancj\u0105 instytucjonaln\u0105 i swoistymi \u201ebezpiecznikami\u201d wobec silnej pozycji rz\u0105du sta\u0142a si\u0119 ustrojowa instytucja og\u00f3lnonarodowego referendum oraz zachowanie fundamentalnych praw obywatelskich, z gwarancj\u0105 odwo\u0142ania si\u0119 obywatela do niezale\u017cnego s\u0105du, z S\u0105dem Konstytucyjnym w\u0142\u0105cznie.<\/p>\n\n\n\n

Dopiero w 1990 roku usuni\u0119to przepisy o demokracji socjalistycznej i gospodarce planowej. Rok p\u00f3\u017aniej, 16 czerwca 1991 roku, Rosja rozwi\u0105za\u0142a swoj\u0105 Po\u0142udniow\u0105 Grup\u0119 Wojsk, a ostatni \u017co\u0142nierz rosyjski opu\u015bci\u0142 granice W\u0119gier 19 czerwca tego roku. By\u0142 to ostatni akord zmian \u2013 osi\u0105gni\u0119cie postulatu powtarzanego niezmiennie pocz\u0105wszy od 1848, przez 1918, 1956, a\u017c po 1989 rok \u2013 usuni\u0119cia wojsk obcych, okupacyjnych.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Los dw\u00f3ch narod\u00f3w tu si\u0119 zespoli\u0142,Polski i W\u0119gier. C\u00f3\u017c trzeba wi\u0119cej?Na pewno wsp\u00f3lne wywalcz\u0105 cele,Uj\u0105wszy si\u0119 za r\u0119ce. [fragment wiersza S\u00e1ndora Pet\u0151fiego \u201eArmia Siedmiogrodzka\u201d] W dniu 19 marca w zwi\u0105zku z w\u0119gierskim \u015bwi\u0119tem narodowym wyst\u0105pi\u0142em we wroc\u0142awskim Klubie Muzyki i Literatury z prelekcj\u0105 pt. \u201ePostulaty liberalno-demokratyczne Rewolucji W\u0119gierskich 1848, 1918, 1956 oraz z czerwca 1989… Czytaj dalej W\u0119gierska koncepcja rz\u0105du odpowiedzialnego z roku 1848<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":31,"featured_media":6409,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[411],"tags":[],"class_list":["post-6408","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-85","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6408","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/31"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6408"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6408\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6412,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6408\/revisions\/6412"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/6409"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6408"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6408"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6408"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}