![\"\"](\"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/Z.Makarewicz_Platon-i-Arystoteles-na-fresku-Rafaela-737x1024.jpg\")
Dzi\u0119ki wyrozumia\u0142o\u015bci tych \u201etowarzyszy\u201d wr\u00f3ci\u0142em na studia artystyczne, lecz na pewien czas rozsta\u0142em si\u0119 z polityk\u0105 i z kabaretem. A jednak nie uda\u0142o si\u0119 w \u017cyciu, ju\u017c jako tako dojrza\u0142ym, unikn\u0105\u0107 motywacji artystycznych i pozbywa\u0107 si\u0119 tych politycznych. I te i te b\u0119d\u0105 mi towarzyszy\u0107 przez ca\u0142e \u017cycie.<\/p>\n\n\n\n
Trzeba przyzna\u0107 \u2013 powiada \u2013 \u017ce Muzy odpowiedzia\u0142y na wezwanie. \u2013 Naturalnie odpar\u0142em \u2013 przecie\u017c s\u0105 Muzami<\/em>! (Platon, Pa\u0144stwo<\/em>, VIII, 547A)<\/p>\n\n\n\n Wprawdzie nie najlepiej znosz\u0119 wysokie temperatury, ale my\u015bl francuskiego filozofa przemog\u0142a moje obawy i we wrze\u015bniu ubieg\u0142ego roku, postanowi\u0142em towarzyszy\u0107 mojej drogiej przyjaci\u00f3\u0142ce, pani Barbarze, w jej wyprawie na Majork\u0119. Zastanawia\u0142em si\u0119 bowiem: Czy mo\u017cliwe, aby\u015bmy oddychali tym samym, co George Sand i Chopin, powietrzem w\u0105skiego ogrodu w pobli\u017cu szczyt\u00f3w Valdemosa, atmosfer\u0105, w kt\u00f3rej oboje wadzili si\u0119 ze sztuk\u0105? Nigdy nie \u0142udzili\u015bmy si\u0119, \u017ce cho\u0107by cz\u0119\u015bciowo nale\u017cymy do zast\u0119pu tych \u015bwietnych postaci. I nawet nie \u017cyczyli\u015bmy sobie tego ryzykownego szcz\u0119\u015bcia. <\/em>(Etienne Gilson, Szko\u0142a<\/em> Muz<\/em>, Warszawa 1965)<\/p>\n\n\n\n Mieszkania Chopina zamienionego na niewielkie, ale starannie prowadzone muzeum, strzeg\u0142a kustoszka, jak si\u0119 okaza\u0142o Ormianka, z kt\u00f3r\u0105 mog\u0142em swobodnie porozmawia\u0107 w j\u0119zyku znanych mi poet\u00f3w Puszkina i Jesienina. Wr\u00f3ciwszy do Wroc\u0142awia spakowa\u0142em nieco drobiazg\u00f3w i wyjecha\u0142em na obchody 80-lecia Liceum im. Stanis\u0142awa Dubois w Koszalinie, kt\u00f3rej to uczelni jestem dumnym absolwentem. Bo w tamtym \u201eczasie marnym\u201d, gdy by\u0142em jej uczniem, poeci byli niepotrzebni. Ale w tych murach odzyskali\u015bmy utracone nasze ojczyzny, a tak\u017ce nasz\u0105 Itak\u0119. Z g\u0142\u0119boko\u015bci polskiej tradycji p\u0142yn\u0119\u0142y s\u0142owa naszych poet\u00f3w i \u017cywy polski j\u0119zyk naszych nauczycieli. Cze\u015b\u0107 ich pami\u0119ci!<\/p>\n\n\n\n To st\u0105d, z tych wydm nadmorskich, wyruszy\u0142em w \u015bwiat z do\u015bwiadczeniem teatru (szkolnego) i nieco p\u00f3\u017aniej Teatru Eksperymentalnego. Jak r\u00f3wnie\u017c teatru politycznego: Polskiego Pa\u017adziernika, wiec\u00f3w na placach i pochod\u00f3w na ulicach, debat w kawiarniach, w czasie rajd\u00f3w w lasach i w klasach. Polityka. Wtedy dw\u00f3ch koleg\u00f3w (Jerzy Patan i Jerzy Jachowicz) znalaz\u0142o si\u0119 w areszcie. Podobno rozpowszechniali nieprawomy\u015blne ulotki. Ale milicja nie mog\u0142a znale\u017a\u0107 \u015bwiadk\u00f3w potwierdzaj\u0105cych rozpowszechnianie. Wyrok umarzaj\u0105cy spraw\u0119 by\u0142 spektaklem z rz\u0119sistymi brawami na zako\u0144czenie.<\/p>\n\n\n\n W czasie festynu pierwszomajowego, w przerwach mi\u0119dzy ta\u0144cami, recytowa\u0142em satyryczne, groteskowe opowiadania S\u0142awomira Mro\u017cka, jak \u201eSzkoda, \u017ce pa\u0144stwo nie mog\u0105 tego zobaczy\u0107\u201d.<\/p>\n\n\n\n Patrz\u0105c z innego wymiaru (z pomini\u0119ciem wskaza\u0144 filozofii realistycznej) wydawa\u0142oby si\u0119 na pierwszy rzut oka, \u017ce sztuka i polityka to sfery radosnej tw\u00f3rczo\u015bci. Sztuka to gra o \u201enowe epifanie pi\u0119kna\u201d (list Jana Paw\u0142a II do artyst\u00f3w), a polityka to znajdowanie m\u0105drych sposob\u00f3w na realizowanie dobra wsp\u00f3lnego (zajrzyj do Arystotelesa). I tak zapewne jest w istocie.<\/p>\n\n\n\n Filozofia to raczej pr\u00f3ba opisu rzeczywisto\u015bci. Nauka to nie to samo, co czyste wyobra\u017cenia, poezja nie by\u0142aby jednak najlepszym przewodnikiem dla polityka. W tym w\u0142a\u015bnie, czyli w R\u00d3\u017bNICY pomi\u0119dzy istot\u0105 tego, co chcieliby\u015bmy okre\u015bla\u0107 jako SZTUK\u0118, a zatem tw\u00f3rczo\u015b\u0107 artystyczn\u0105, i w tym, co wypada\u0142oby okre\u015bla\u0107, jako POLITYK\u0118, czyli tw\u00f3rcze wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie os\u00f3b we wsp\u00f3lnocie dla moralnie godnych cel\u00f3w \u2013 a dost\u0119pn\u0105 do\u015bwiadczeniu bardzo r\u00f3\u017cn\u0105 PRAKTYK\u0104 \u2013 zawiera si\u0119 \u00f3w \u201epotworno\u015bciowy wymiar\u201d i sztuki, i polityki.<\/p>\n\n\n\n Tkwi\u0105c od m\u0142odo\u015bci po uszy w sztuce i w polityce mia\u0142em wgl\u0105d r\u00f3wnie\u017c w ich \u201ewymiar potworno\u015bciowy\u201d. Przyk\u0142ad mo\u017ce niezbyt filozoficzny, ale prawdziwy to rozmowy z przest\u0119pcami, gdy przydarzy\u0142o mi si\u0119 sp\u0119dzi\u0107 nieco czasu w ich towarzystwie we wsp\u00f3lnej celi (zaprowadzi\u0142a mnie tam polityka). Dwaj z\u0142odzieje, jeden stary (mo\u017ce 50 lat), drugi m\u0142ody (mo\u017ce 22). Oto ten m\u0142ody z\u0142odziej che\u0142pi\u0142 si\u0119 swoim rzemios\u0142em, stary za\u015b chcia\u0142 go jako\u015b zmitygowa\u0107, wskazuj\u0105c na bezsens takiego \u017cycia, kt\u00f3rego sam do\u015bwiadczy\u0142. Chcia\u0142, na ile m\u00f3g\u0142, odwie\u015b\u0107 drugiego cz\u0142owieka od tego w czym sam tkwi\u0142 i nawet nie bardzo widzia\u0142 ju\u017c dla siebie drog\u0119 wyj\u015bcia.<\/p>\n\n\n\n Mora\u0142 z tego wynika\u0142 taki, \u017ce je\u015bli ju\u017c mnie samemu nie udaje si\u0119 zmieni\u0107 swego \u017cycia na lepsze, niech przynajmniej inni, jako\u015b za moj\u0105 przyczyn\u0105, zyskaj\u0105 tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107. Taki to by\u0142 \u201edobry \u0142otr\u201d. Gdyby\u017c wi\u0119cej ich by\u0142o!<\/p>\n\n\n\n Przedstawiciele m\u0142odszego pokolenia maj\u0105 inne ni\u017c moje do\u015bwiadczenia. I oto mamy dwa teksty wa\u017cnego ich reprezentanta. Antoni Libera (pisarz, t\u0142umacz, znawca tw\u00f3rczo\u015bci Samuela Becketta) pyta w miesi\u0119czniku \u201eWszystko co Najwa\u017cniejsze\u201d: Komu potrzebna jest Polska? <\/em>(WcN, nr 74, 2026) i konkluduje: Polska jako pa\u0144stwo, nar\u00f3d \u2013 z jego ponad tysi\u0105cletni\u0105 histori\u0105, tradycj\u0105 i kultur\u0105 \u2013 na pewno niepotrzebna jest Rosji ani Niemcom, a szerzej: Europie Zachodniej pod patronatem brukselskiej nomenklatury. (\u2026) Polska potrzebna jest wi\u0119kszo\u015bci naszej wsp\u00f3lnoty, czyli owym ponad 80 proc. populacji, a to w danej chwili oznacza blisko 32 miliony polskich obywateli. Ale Polska potrzebna jest r\u00f3wnie\u017c odszczepie\u0144com \u2013 wbrew ich mniemaniu i deklaracjom \u2013 a mianowicie po to, by mieli dok\u0105d wr\u00f3ci\u0107, gdy przekonaj\u0105 si\u0119, \u017ce w \u201ezjednoczonej Europie\u201d zawsze b\u0119d\u0105 obywatelami drugiej kategorii. Je\u015bli si\u0119 straci ojczyzn\u0119 i nie ma si\u0119 w\u0142asnego domu, pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej zostaje si\u0119 pariasem, parobkiem, niewolnikiem.<\/em><\/p>\n\n\n\n Natomiast o sztuce i poezji, a nawet szerzej \u2013 o kulturze, Antoni Libera wypowiada si\u0119 w wywiadzie \u201eC\u00f3\u017c po poecie w czasie marnym\u201d udzielonym Barbarze Gruszce w \u201eGo\u015bciu Niedzielnym\u201d (nr 8, 2026): Odk\u0105d kultura zosta\u0142a umasowiona, to znaczy odk\u0105d panuje \u201er\u00f3wno\u015bciowa\u201d idea, \u017ce \u201eka\u017cdy jest artyst\u0105 i prawie wszystko jest sztuk\u0105\u201d, o wyborze warto\u015bci decyduje, jak sama nazwa wskazuje, \u201emasa\u201d, czyli przeci\u0119tno\u015b\u0107, a poza tym komercja. (\u2026) Je\u015bli kultura i sztuka zrywaj\u0105 z tradycj\u0105 i nie wyrastaj\u0105 d\u0142u\u017cej z pnia fundamentalnych idei, a przy tym zaczynaj\u0105 schlebia\u0107 gawiedzi, przestaj\u0105 by\u0107 sob\u0105.<\/em><\/p>\n\n\n\n Znaczenie poezji opisuje Libera na przyk\u0142adzie tw\u00f3rczo\u015bci Friedricha H\u00f6lderlina, kt\u00f3rego utwor\u00f3w by\u0142 t\u0142umaczem: H\u00f6lderlinowi chodzi\u0142o o to, co w og\u00f3le pozostaje trwa\u0142e, co jest jedynie istotne. I uwa\u017ca\u0142, \u017ce s\u0105 to mity \u2013 kosmogonie, opowie\u015bci biblijne, zdarzenia sakralne. A w\u0142a\u015bnie tym zajmuj\u0105 si\u0119 poeci \u2013 oczywi\u015bcie nie wierszokleci ani nawet autorzy kunsztownych elegii i hymn\u00f3w, tylko ci wszyscy, kt\u00f3rzy tworz\u0105 autointerpretacj\u0119 ludzko\u015bci za pomoc\u0105 s\u0142\u00f3w.<\/em><\/p>\n\n\n\n Struktura genomu sztuki \u2013 jak i innych twor\u00f3w zbiorowego geniuszu Zachodu \u2013 kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 przez tysi\u0105clecia. Gdy si\u0119 ju\u017c u\u0142o\u017cy\u0142a ta genetyczna kodyfikacja, mia\u0142a ona za sob\u0105 pewien autorytet i wielu entuzjast\u00f3w tego nowego gatunku ludzkiej aktywno\u015bci. Byli oni w to tak dalece zaanga\u017cowani, \u017ce w przed\u0142u\u017caniu tego gatunku (tw\u00f3rczo\u015bci artystycznej) upatrywali jedyny sens swego \u017cycia, porzucaj\u0105c inne wa\u017cne cele \u2013 przed\u0142u\u017cenie gatunku ludzkiego w sensie biologicznym, doskonalenie w\u0142asnej duszy, pomna\u017canie dochod\u00f3w rodziny, wk\u0142ad w tworzenie finansowego kapita\u0142u, przymna\u017canie wiedzy o naturze, przyw\u00f3dztwo polityczne, ratowanie ludzkiego zdrowia i \u017cycia, wytwarzanie rzeczy pi\u0119knych i u\u017cytecznych i wiele innych mo\u017cliwo\u015bci rozwoju r\u00f3\u017cnych talent\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Zanim ten genom narysujemy (zapewne przyda\u0142by si\u0119 model przestrzenny przetworzony przez zmy\u015blny komputer) przyjmijmy chocia\u017cby tyle, \u017ce wspomniana bez \u2013 celowo\u015b\u0107<\/em> nale\u017ca\u0142a do wa\u017cnego jego wyposa\u017cenia podobnie jak osoba autora, kt\u00f3ry ca\u0142y proces tworzenia dzie\u0142a inicjowa\u0142 i po pewnym czasie zmaga\u0144 z w\u0142asn\u0105 niemoc\u0105 i niekompetencj\u0105 (przecie\u017c poczyna\u0142 rzecz now\u0105, kt\u00f3rej kszta\u0142t bytowania nie by\u0142 tak\u017ce jemu do ko\u0144ca znany) ko\u0144czy\u0142 w\u0142asnym podpisem.<\/p>\n\n\n\n Pomy\u015blmy, co si\u0119 stanie, gdy do u\u0142o\u017conego ju\u017c genomu tw\u00f3rczo\u015bci artystycznej w\u0142\u0105czy si\u0119 jaki\u015b gen z innej parafii na przyk\u0142ad z polityki, albo te\u017c na odwr\u00f3t: do genomu polityki zakradnie si\u0119 gen sztuki. Doznawali\u015bmy takich wzrusze\u0144, gdy okazywa\u0142o si\u0119, \u017ce sk\u0105din\u0105d powa\u017cni i wybitni politycy poddawali si\u0119 natchnieniu poetyckiej muzy. Ulega\u0142 takim tchnieniom tak\u017ce powa\u017cny filozof i niezbyt wra\u017cliwy teolog protestancki Georg Hegel, tworz\u0105c wielotomowe poematy nazywane filozofiami. Fina\u0142em tych rozwa\u017ca\u0144 by\u0142a ewolucja ludzko\u015bci ku idea\u0142owi pa\u0144stwa pruskiego.<\/p>\n\n\n\n Aktualnie za\u015b mieli\u015bmy par\u0119 bliskich w czasie i przestrzeni przyk\u0142ad\u00f3w. Oto pani Barbara Nowacka \u2013 minister edukacji w rz\u0105dzie pana premiera Donalda Tuska znalaz\u0142a w historii Polski polskich nazist\u00f3w buduj\u0105cych obozy koncentracyjne. I poda\u0142a to odkrycie do wiadomo\u015bci na mi\u0119dzynarodowej konferencji po\u015bwi\u0119conej ofiarom Holokaustu. Z kolei niezwyk\u0142\u0105 poetyck\u0105 wizj\u0105 geografii i dziej\u00f3w Europy podzieli\u0142 si\u0119 pan Friedrich Merz \u2013 kanclerz Republiki Federalnej Niemiec. Wskaza\u0142 oto Rosj\u0119 jako s\u0105siada Niemiec na wschodzie. Podzieli\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c wizj\u0105 II wojny \u015bwiatowej, kt\u00f3ra mia\u0142aby trwa\u0107 kr\u00f3cej, ni\u017c obecnie wojna na Ukrainie, bo raptem od czerwca 1941 do maja 1945 roku.<\/p>\n\n\n\n Co\u015b w tym jest! \u2013 jak powiedzia\u0142 pewien m\u0142odzian wskazuj\u0105c na katafalk z trumn\u0105 w\u0142asnego ojca.<\/p>\n\n\n\n Poza boskim \u017ar\u00f3d\u0142em natchnienia, termin<\/em> [muza] oznacza cz\u0119sto samo natchnienie,<\/em> albo \u2013 je\u017celi powt\u00f3rzy\u0107 za Platonem \u2013 majaczenie w stanie op\u0119tania. Takie majaczenie w przypadku \u201eduszy subtelnej i czystej, budzi j\u0105 i unosi \u2013<\/em> m\u00f3wi Platon w Faidrosie <\/em>(XXII). Lecz je\u017celi kto\u015b zbli\u017ca si\u0119 do wr\u00f3t poezji bez owego tchni\u0119tego we\u0144 przez muzy delirium, przekonany, \u017ce starczy mu doskona\u0142o\u015b\u0107 rzemios\u0142a, aby sta\u0142 si\u0119 poet\u0105, temu daleko do sztuki doskona\u0142ej. (<\/em>cyt. za E. Gilson, Szko\u0142a muz, <\/em>1965). Jak si\u0119 wydaje tak\u017ce i w wielu innych przypadkach zmieszania genom\u00f3w sztuki-poezji i polityki doskona\u0142o\u015b\u0107 rzemios\u0142a mocno szwankuje.<\/p>\n\n\n\n Ten genom sztuki, gdy spotka si\u0119 z d\u0105\u017ceniem zmierzaj\u0105cym do u\u017cycia wszelkich \u015brodk\u00f3w dla zrealizowania zamierzonych cel\u00f3w spo\u0142ecznych (politycznych), a nawet pos\u0142u\u017cenia si\u0119 wszelkimi strukturami jako \u015brodkami \u2013 zostanie poddany pr\u00f3bom modyfikacji. Mniejsza z tym, gdy idzie o takie dzia\u0142ania perswazyjne, w kt\u00f3re mo\u017ce zosta\u0107 uwik\u0142any artysta i przyj\u0105\u0107 polityczne intencje za w\u0142asne. Jego wola i ryzyko, zysk lub strata. Gorzej, gdy to jedna grupa zyska status przywileju sprawowania w\u0142adzy i utrwali ten status \u015brodkami niegodziwymi, a zatem wci\u0105\u017c b\u0119dzie poszukiwa\u0107 jakich\u015b kolejnych \u015brodk\u00f3w utrzymania swojej pozycji i niejako po drodze do tego celu natknie si\u0119 na sztuk\u0119. Ta za\u015b ma ju\u017c swoje miejsce i \u2013 jak si\u0119 rzek\u0142o \u2013 pewien autorytet i trudno oprze\u0107 si\u0119 pokusie, aby nie zaw\u0142aszczy\u0107 sobie i tej sfery ludzkiej aktywno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Stanie si\u0119 to w spos\u00f3b najprostszy z mo\u017cliwych \u2013 przez nazwanie sztuk\u0105, a wi\u0119c tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 tego, co jako\u015b daje si\u0119 u\u017cywa\u0107 dla podtrzymania statusu uprzywilejowanej grupy. Jednak\u017ce nie da si\u0119 u\u017cywa\u0107 sztuki bez naruszenia jej genomu, poniewa\u017c ten genom to w\u0142a\u015bnie istota tw\u00f3rczo\u015bci artystycznej, kt\u00f3ra innego celu nie ma poza w\u0142asnym istnieniem. Nie posiada te\u017c \u017cadnej okre\u015blonej formy, chocia\u017c z ka\u017cdej mo\u017ce dowolnie korzysta\u0107.<\/p>\n\n\n\n Pozycja sztuki w kulturze nie jest jednak\u017ce najmocniejsza. Toczy ona przecie\u017c nieustaj\u0105cy sp\u00f3r z zastanym katalogiem form swobodnej zabawy. Czyni tak w my\u015bl owej paradoksalnej \u201ebez \u2013 celowo\u015bci<\/em>\u201d. (Mo\u017cna za Jerzym Roso\u0142owiczem m\u00f3wi\u0107 o \u201efunkcji bezwzgl\u0119dnej<\/em>\u201d). Zdarzaj\u0105 si\u0119 wszak\u017ce i takie przypadki, gdy spotkanie dzie\u0142a i \u015bwiadk\u00f3w jego obecno\u015bci staje si\u0119 wsp\u00f3lnym \u015bwi\u0119tem z udzia\u0142em autora.<\/p>\n\n\n\n We wrze\u015bniu 1968 roku grupa rze\u017abiarzy uzyska\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 realizacji swoich pomys\u0142\u00f3w w metalu (odlewy \u017celiwne, monta\u017c z blach stalowych) w fabryce Urz\u0105dze\u0144 Mechanicznych w Chocianowie (ko\u0142o Lubina) na Dolnym \u015al\u0105sku. Robotnicy z dzia\u0142u remontowego s\u0142u\u017cyli niezb\u0119dn\u0105 pomoc\u0105.<\/p>\n\n\n\n Pewnego razu, gdy przez miasteczko przewala\u0142y si\u0119 transporty wojsk polskich i sowieckich w drodze z \u201ebratni\u0105 pomoc\u0105\u201d do Czechos\u0142owacji, nast\u0105pi\u0142a przerwa w dostawie pr\u0105du. Stali\u015bmy przy warsztatach pij\u0105c kaw\u0119 i oddaj\u0105c si\u0119 zgubnemu na\u0142ogowi palenia papieros\u00f3w. Zapyta\u0142em tak dla podtrzymania rozmowy naszych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w, jak si\u0119 im podobaj\u0105 nasze pomys\u0142y i niekt\u00f3re sko\u0144czone prace. Zapad\u0142o kr\u0119puj\u0105ce milczenie. Wreszcie po paru minutach pan Petryczko \u2013 \u015blusarz \u2013 znakomity fachowiec, powiedzia\u0142 nachylaj\u0105c si\u0119 ku mnie z wysoko\u015bci swojej herkulesowej sylwetki: Panie Zbyszku to, co robicie to nam si\u0119 ani podoba ani<\/em> nie podoba.<\/em><\/p>\n\n\n\n Zaskoczy\u0142a mnie taka filozofia, tym bardziej, \u017ce wszyscy byli nam bardzo pomocni. Zapyta\u0142em wi\u0119c o motywacj\u0119 tej ofiarnej wsp\u00f3\u0142pracy. Odpowiedzieli wskazuj\u0105c, \u017ce zauwa\u017cyli, i\u017c pracujemy zmieniaj\u0105c koncepcje, poznaj\u0105c nowe mo\u017cliwo\u015bci techniki. Nie pracowali\u015bmy na zadane zam\u00f3wienie. I tak rozmawiali\u015bmy mi\u0119dzy sob\u0105 \u2013 <\/em>ci\u0105gn\u0105\u0142 dalej Petryczko \u2013 i doszli\u015bmy do tego, \u017ce to, co my robimy, te nowoczesne maszyny na eksport, to one i tak kiedy\u015b p\u00f3jd\u0105 na z\u0142om, bo technika si\u0119 zmienia. A mo\u017ce to w\u0142a\u015bnie, co po nas zostanie, to te wasze rze\u017aby. Pomy\u015bleli\u015bmy, \u017ce dobrze jest, je\u017celi s\u0105 jeszcze w Polsce takie wariaty, co robi\u0105 co chc\u0105, a nie to, co im ka\u017c\u0105.<\/em><\/p>\n\n\n\n Niekt\u00f3re nasze rze\u017aby eksponowano na wystawie m\u0142odych rze\u017abiarzy w Krakowie w nast\u0119pnym roku i zosta\u0142y wyr\u00f3\u017cnione medalami. Zastanawia\u0142em si\u0119 wci\u0105\u017c czego chc\u0119, co nie jest mi \u201ezadane\u201d. W przygotowanej na luty 1969 roku wystawie indywidualnej zawar\u0142em wi\u0119c tylko to, co mi si\u0119 podoba\u0142o. Z Chocianowa przyjechali moi przyjaciele, \u017ceby sprawdzi\u0107 czy na pewno zrobi\u0142em to, co chc\u0119, a nie to co mi ka\u017c\u0105 i stwierdzili, \u017ce takiego wariactwa to na pewno nikt nie zamawia\u0142.<\/p>\n\n\n\n Recenzje by\u0142y negatywne. Pewien dzia\u0142acz przechodz\u0105c ko\u0142o salonu Biura Wystaw Artystycznych, przez przypadek zatrzyma\u0142 si\u0119 i stwierdzi\u0142, \u017ce ta moja \u201eWystawa sztuki\u201d \u2013 w krzywym zwierciadle przedstawia nasz\u0105 socjalistyczn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107<\/em>. Wystaw\u0119 zamkni\u0119to przed terminem. A tam nic nie by\u0142o o polityce!<\/p>\n\n\n\n Nietrudno podj\u0105\u0107 dzia\u0142ania perswazyjne, kt\u00f3re w miejsce bezcelowej idei \u201esztuki dla sztuki\u201d<\/em> nadadz\u0105 tw\u00f3rczo\u015bci artystycznej jaki\u015b sens, wzbogac\u0105 j\u0105 o szlachetne, spo\u0142eczne cele, bardziej nakieruj\u0105 na \u201edobro wsp\u00f3lne<\/em>\u201d. A to dobro wskazuje palcem polityk, bo sam artysta na tym si\u0119 nie zna. Polityk\u0105 rzecz jasna zajmuj\u0105 si\u0119 politycy, a nie arty\u015bci. Tak oto \u201echromosom\u201d celu politycznego (wsp\u00f3lnego dobra) po\u0142\u0105czy si\u0119 z indywiduum autora, wzajemnie przecie\u017c si\u0119 wzbogacaj\u0105c. Autor dzie\u0142a pozostanie instancj\u0105 inicjuj\u0105c\u0105 proces, ale jakby ju\u017c p\u00f3\u0142 na p\u00f3\u0142 z politykiem.<\/p>\n\n\n\n Towarzyszy\u0107 b\u0119dzie tym subtelnym modyfikacjom, chwalonym zazwyczaj przez opini\u0119 publiczn\u0105, refleksja jak gdyby naukowa, kt\u00f3ra jednak nie bada ju\u017c tego, czym sztuka w jej dzie\u0142ach jest, lecz stara si\u0119 docieka\u0107, czym sztuka powinna by\u0107, a wi\u0119c i tym jakie powinna, lub nie powinna przyjmowa\u0107 formy. Wprawdzie arty\u015bci zachowuj\u0105 na pocz\u0105tku takiej modyfikacji pewien autorytet co do formy, ale w ko\u0144cu tej odwr\u00f3conej ewolucji (inwolucji) tak\u017ce i to, co do nich nale\u017ca\u0142o, niejako wy\u0142\u0105cznie, stanie si\u0119 problemem nauki i w\u0142adzy. Inwencja mo\u017ce si\u0119 jeszcze jako\u015b przejawia\u0107, ale nie ona jest wa\u017cna, lecz w\u0142a\u015bciwe, to jest zgodne z za\u0142o\u017conymi celami oddzia\u0142ywanie, takie jakiego oczekuje polityk.<\/p>\n\n\n\n W s\u0142u\u017cbie nakierowanej na spo\u0142eczne cele (szlachetne oczywi\u015bcie) trzeba si\u0119 wreszcie odwo\u0142a\u0107 do spo\u0142ecznej \u2013 szerokiej i jak najszerszej \u2013 zrozumia\u0142o\u015bci tych dzie\u0142. I wreszcie si\u0119 tak\u0105 powszechn\u0105 zrozumia\u0142o\u015b\u0107 osi\u0105ga na drodze kolejnych kompromis\u00f3w z inwencj\u0105 autora, a w ko\u0144cu i on dzia\u0142a pod dyktando \u015bredniej \u015bwiadomo\u015bci estetycznej.<\/p>\n\n\n\n To co nazywa si\u0119 sztuk\u0105, ju\u017c si\u0119 ni\u0105 tylko nazywa. Wymiar potworno\u015bciowy zosta\u0142 osi\u0105gni\u0119ty! Dokona\u0142a si\u0119 bowiem kompletna inwolucja (ewolucja wsteczna). Dzie\u0142o zosta\u0142o zredukowane do funkcji zestandaryzowanego komunikatu.<\/p>\n\n\n\n Taka inwolucja mo\u017ce mie\u0107 miejsce nie tylko w systemie totalitarnym, chocia\u017c tam, czego mogli\u015bmy do\u015bwiadczy\u0107, ma swoje znakomite przyspieszenie. Dzieje si\u0119 tak zawsze, gdy dyrektywa polityczna zostanie w\u0142\u0105czona, nawet w sk\u0105din\u0105d godnym celu, na przyk\u0142ad walki z cenzur\u0105 wszelkiego rodzaju lub walki z Ko\u015bcio\u0142em katolickim, co ju\u017c jest chyba mniej godnym celem. Idziemy wi\u0119c po spirali od \u017bdanowa do jakiego\u015b \u017bdanowa-prim. Dlatego musz\u0105 si\u0119 dzisiaj ukazywa\u0107 nieprzetworzone, ale komunikacyjnie dobitne, formy wzi\u0119te z podkultury \u201eblockers\u00f3w\u201d, z ikonografii i inskrypcji szalet\u00f3w, z bilbord\u00f3w i gabinet\u00f3w figur woskowych.<\/p>\n\n\n\n Dominuj\u0105ca rola \u015brodk\u00f3w spo\u0142ecznego przekazu, kt\u00f3rych wra\u017cliwo\u015b\u0107 ma inne cechy ni\u017c regu\u0142y przyzwoito\u015bci, powoduje, \u017ce \u201esztuka sama dla siebie\u201d definiowana tradycyjnie poprzez form\u0119, staje si\u0119 w Polsce dost\u0119pna informacyjnie mniej wi\u0119cej w takich samych proporcjach jak w latach 1949-1955. Jak sobie przypominam zajmuj\u0105c si\u0119 wtenczas muzyk\u0105, malowaniem i rysowaniem, a tak\u017ce poezj\u0105 i histori\u0105 mia\u0142em mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyj\u015bcia poza ograniczony politycznie przekaz tradycji, korzystaj\u0105c z tego co by\u0142o znane, niekoniecznie bardzo cenione, w najbli\u017cszym kr\u0119gu rodzinnym i zaufanych nauczycieli, w tym i artyst\u00f3w malarzy. Niewykluczone, \u017ce przekaz tradycji owej \u201esztuki czystej\u201d, \u201eformalistycznej\u201d mo\u017ce mie\u0107 i dzisiaj podobnie niewielkie szanse upowszechnienia.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Nie da si\u0119 ukry\u0107 \u2013 i ja si\u0119 ukrywa\u0142 nie b\u0119d\u0119 \u2013 \u017ce jak \u017cyj\u0119, tak jestem zamieszany w polityk\u0119 i w sztuk\u0119. Zdawa\u0142oby si\u0119 (co poniekt\u00f3rym ponurym ignorantom), \u017ce s\u0105 to tak bardzo odmienne i wrogie sobie \u017cywio\u0142y, i\u017c w \u017caden m\u0105dry spos\u00f3b nie da si\u0119 ich w jednej osobie po\u0142\u0105czy\u0107. Wprawdzie Platon chcia\u0142… Czytaj dalej Poeci w pa\u0144stwie Platona<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":25,"featured_media":6045,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[408],"tags":[],"class_list":["post-6044","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-82","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6044","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/25"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6044"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6044\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6050,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6044\/revisions\/6050"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/6045"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6044"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6044"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6044"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/Z.Makarewicz_B.Kozlowska-Maszyna-1968-fot.-Zdzislaw-Holuka-730x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/Z.Makarewicz_B.Kozlowska-kompozycja-blekitna-foto-Holuka-1968-718x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/Z.Makarewicz_Zbigniew-Makarewicz-Modlitwa-o-deszcz-stal-blacha-lakier-1968-632x1024.jpg\")