{"id":6033,"date":"2026-03-02T14:39:16","date_gmt":"2026-03-02T13:39:16","guid":{"rendered":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=6033"},"modified":"2026-03-02T14:39:16","modified_gmt":"2026-03-02T13:39:16","slug":"o-potrzebie-historii-literatury-polskiej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=6033","title":{"rendered":"O potrzebie historii literatury polskiej"},"content":{"rendered":"\n

Recenzja<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wybitny badacz literatury XX wieku, Kazimierz Wyka, napisa\u0142 wart\u0105 przypomnienia ksi\u0105\u017ck\u0119 O potrzebie historii literatury<\/em>. Obecnie, gdy proces decyzyjny zdaje si\u0119 spoczywa\u0107 w r\u0119kach likwidator\u00f3w historii literatury polskiej, najwy\u017csza pora, by zamkn\u0105\u0107 si\u0119 w bibliotece i pr\u0119dko stworzy\u0107 syntez\u0119 dziej\u00f3w naszego pi\u015bmiennictwa, zanim kto\u015b \u2013 jak w powie\u015bci Raya Bradbury\u2019ego 451 stopni Fahrenheita <\/em>\u2013 biblioteki nie zamknie.<\/p>\n\n\n\n

Kontynuator dobrej tradycji szko\u0142y Wyki, Maciej Urbanowski (dobry rocznik 1965) napisa\u0142 na razie o literaturze lat osiemdziesi\u0105tych. Powinien to dzie\u0142o kontynuowa\u0107. Dekada, kt\u00f3r\u0105 zaj\u0105\u0142 si\u0119 dot\u0105d, uchodzi\u0142a za nieudan\u0105 i ja\u0142ow\u0105. Znalaz\u0142a si\u0119 w cieniu stanu wojennego i p\u00f3\u017aniejszych restrykcji oraz represji.<\/p>\n\n\n\n

Ca\u0142o\u015b\u0107 zosta\u0142a podzielona nie tylko wed\u0142ug kryterium chronologicznego, lecz tak\u017ce tematycznego. Niebanalna, skomplikowana kompozycja ksi\u0105\u017cki odpowiada r\u00f3\u017cnorodno\u015bci poruszanej problematyki. Profesor Urbanowski uwzgl\u0119dni\u0142 opr\u00f3cz utwor\u00f3w, reprezentuj\u0105cych op\u00f3r, publikacje autorstwa zwolennik\u00f3w w\u0142adzy genera\u0142a Wojciecha Jaruzelskiego, na przyk\u0142ad powie\u015b\u0107 Romana Bratnego. Op\u00f3r lokowa\u0142 si\u0119 w wydawnictwach podziemnych, emigracyjnych, a rzadziej, aluzyjnie wyra\u017ca\u0142 si\u0119 nawet w oficjalnych, krajowych oficynach wydawniczych lub czasopismach. Poszczeg\u00f3lne rozdzia\u0142y zatytu\u0142owane zosta\u0142y cz\u0119sto metaforycznie, cytatami z literatury.<\/p>\n\n\n\n

\u201eCzas by\u0142 niezwykle bolesny\u201d, \u201ePrawdziwy pogrom kultury polskiej\u201d, \u201eJeden w ukryciu, drugi na emigracji, a wok\u00f3\u0142 trzeciego przechadza si\u0119 stra\u017cnik obozu internowanych\u201d, \u201eNawet nieboszczykom nie przepuszczono\u201d, \u201eMasa pseudonim\u00f3w\u201d, \u201eZamkni\u0119ty w Polsce\u201d \u2013 oto gar\u015b\u0107 metaforycznych tytu\u0142\u00f3w podrozdzia\u0142\u00f3w syntezy kr\u00f3tkiej, ale wa\u017ckiej cz\u0119\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnej epoki historycznoliterackiej. Co\u015b, co by\u0142o oczywisto\u015bci\u0105 w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych \u2013 podkre\u015blanie zakresu, polskiego zakresu bada\u0144 \u2013 poddane zosta\u0142o zw\u0142aszcza w ostatnim czterdziestoleciu \u2013 celowemu zacieraniu. Modnisie deklaruj\u0105, \u017ce nie zezwol\u0105 na polonocentryzm.<\/p>\n\n\n\n

Jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce za \u017cycia jednego pokolenia literatura polska z pot\u0119gi: Mi\u0142osza, Herberta, papie\u017ca \u2013 dramaturga i poety sta\u0142a si\u0119 ofiar\u0105 wulgarnej banalizacji, a w konsekwencji marginalizacji? Mimo wszystko, cokolwiek pisaliby poszczeg\u00f3lni krytycy, jakkolwiek hojnie organizowano by pozory \u017cycia literackiego, a powa\u017cniejsze o\u015brodki opiniotw\u00f3rcze stroni\u0142yby od zapraszania do wsp\u00f3\u0142pracy dobrych pisarzy \u2013 nic nie wyja\u015bnia a\u017c tak spektakularnej kl\u0119ski.<\/p>\n\n\n\n

Wizerunek literatury wsp\u00f3\u0142czesnej, jej rozpoznawalno\u015b\u0107, a zw\u0142aszcza znajomo\u015b\u0107 warto\u015bciowej tw\u00f3rczo\u015bci ze szczytu spad\u0142y na dno. O dobr\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 trudno w witrynie ksi\u0119garni stacjonarnej. Trzeba najpierw wiedzie\u0107 (sk\u0105d?), czego szuka\u0107, a nast\u0119pnie zam\u00f3wi\u0107 u wydawcy lub w ksi\u0119garni wysy\u0142kowej. Ilekro\u0107 stykam si\u0119 z fraz\u0105: \u201enie s\u0142ysza\u0142em o nim\u201d, \u201enieznany\u201d \u2013 gdy mowa o najlepszych \u017cyj\u0105cych tw\u00f3rcach \u2013 niemal czuj\u0119 fizyczny b\u00f3l. Na pewno \u2013 gniew.<\/p>\n\n\n\n

Dystrybucja wiedzy o literaturze, decyzje, jak w jej zakresie edukowa\u0107, nie znalaz\u0142y si\u0119 raczej w dobrych r\u0119kach. A oddolne, skromne inicjatywy upowszechniania wiedzy \u0142atwo dyskredytowa\u0107, u\u017cywaj\u0105c s\u0142\u00f3w: \u201epok\u0105tne\u201d, \u201esamozwa\u0144cze\u201d i \u201edomoros\u0142e\u201d. Salon triumfuje nad \u015bmietnikiem.<\/p>\n\n\n\n

Czytaj\u0105c najnowsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 Macieja Urbanowskiego, najwybitniejszego z \u017cyj\u0105cych polskiego krytyka literackiego po odej\u015bciu Tomasza Burka, odnosi si\u0119 wra\u017cenie porz\u0105dku. Przypominaj\u0105 si\u0119 i jak gdyby wchodz\u0105 na swoje miejsce formu\u0142y krytyczne (\u201eczarna dziura lat osiemdziesi\u0105tych\u201d) i najwa\u017cniejsze ksi\u0105\u017cki sprzed czterdziestolecia: Gustawa Herlinga-Grudzi\u0144skiego, Marka Nowakowskiego, Andrzeja Kijowskiego, Leszka Ko\u0142akowskiego i innych. Mimo powiedzenia Inter arma silent musae <\/em>literatura lat stanu wojennego rozwija\u0142a si\u0119 nie\u017ale. By\u0142o to zas\u0142ug\u0105 emigracji, ale tak\u017ce niezale\u017cnego, formalnie nielegalnego, zatem represjonowanego, tzw. drugiego obiegu wydawniczego. Pod\u00f3wczas, za \u017cycia Jana Paw\u0142a II, instytucje ko\u015bcielne by\u0142y otwarte dla \u015brodowisk tw\u00f3rczych.<\/p>\n\n\n\n

Przypominaj\u0105 si\u0119 najlepsze ksi\u0105\u017cki tamtych czas\u00f3w, sylwetki bohater\u00f3w formatu ks. Jerzego Popie\u0142uszki, kt\u00f3rych nie mo\u017cna zamkn\u0105\u0107 tylko w przesz\u0142o\u015bci. Om\u00f3wione zosta\u0142y kr\u0119gi problem\u00f3w, kt\u00f3re poruszano w latach osiemdziesi\u0105tych. Literatura ma\u0142ych ojczyzn, tematy \u017cydowskie, Kresy \u2013 sk\u0142ada\u0142y si\u0119 na relatywnie nowe zagadnienia, przedtem niecenzuralne lub \u017ale widziane. Oddano sprawiedliwo\u015b\u0107 niedocenianym pisarzom, takim jak Kazimierz Braun, Stanis\u0142aw Bieniasz, Jerzy Gizella. Nie zabrak\u0142o miejsca dla kontrowersyjnej Anny Bojarskiej, natomiast wci\u0105\u017c brak Stanis\u0142awa Srokowskiego. Jego powie\u015b\u0107 Repatrianci <\/em>ukaza\u0142a si\u0119 w 1988. https:\/\/encysol.pl\/es\/encyklopedia\/biogramy\/18783,Srokowski-Stanislaw.html<\/p>\n\n\n\n

Opublikowano ju\u017c antologie poezji stanu wojennego. Autor wymieni\u0142 kilka \u2013 z 1982, 1994, 2010, 2014 i 2022 roku. Odnotowa\u0142 te\u017c wiele interesuj\u0105cych tom\u00f3w pojedynczych poet\u00f3w, m.in. Marka Baterowicza Z tamtej strony drzewa <\/em>(Melbourne 1992). S\u0105 obecne dzie\u0142a tw\u00f3rc\u00f3w o niekwestionowanym miejscu w historii literatury niejednego okresu, takich jak: Mi\u0142osz, Herbert, Bia\u0142oszewski, Szymborska, Bryll, Ficowski, Filipowicz, Mi\u0119dzyrzecki, Mi\u0142ob\u0119dzka, Nowak i m\u0142odszych, jak Lipska, Bara\u0144czak, Krynicki, Kornhauser, Maj, Markiewicz, a tak\u017ce najmocniej kojarzonych z kryzysem lat osiemdziesi\u0105tych XX wieku, tak r\u00f3\u017cnych, jak: Jacek Bierezin, Jaros\u0142aw Broda, Lech Dymarski, Jerzy Gizella. Kompendium wiedzy o dziewi\u0119ciu latach brzemiennych w wydarzenia nie tylko intelektualne, artystyczne, literackie \u2013 uwzgl\u0119dnia poezj\u0119, proz\u0119 narracyjn\u0105, dramat i szeroko poj\u0119t\u0105 eseistyk\u0119. Literatura \u2013 co w r\u00f3\u017cnym stopniu bywa u\u015bwiadomione, ale pozostaje faktem \u2013 to cr\u00e8me de la cr\u00e8me <\/em>\u017cycia umys\u0142owego. Dlatego powinna znajdowa\u0107 si\u0119 w centrum uwagi ka\u017cdego wykszta\u0142conego i odpowiedzialnego cz\u0142owieka. To nie zabawa ani nie spos\u00f3b na \u0142atwy zarobek dla marnych karierowicz\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Emblematyczny dla przesilenia schy\u0142ku PRL, kiedy ju\u017c zakazane prawdy mo\u017cna by\u0142o porusza\u0107, by\u0142 Weiser Dawidek \u2013 <\/em>jako kto\u015b, kto wi\u0119cej wie \u2013 to tytu\u0142owy bohater s\u0142ynnej powie\u015bci Paw\u0142a Huelle. Anna Kamie\u0144ska, Leszek Elektorowicz, Barbara Sadowska, Jan Twardowski, niezapomniany Jan Polkowski \u2013 lektura historycznoliterackiej narracji Macieja Urbanowskiego zamienia si\u0119 w reminiscencje z czas\u00f3w m\u0142odo\u015bci. Ze wzgl\u0119du na drastyczny, niestroni\u0105cy od wulgaryzm\u00f3w, j\u0119zyk prozy ostatnich kilku dziesi\u0119cioleci, nie spodziewajmy si\u0119 niedzisiejszej delikatno\u015bci. Zw\u0142aszcza w cytatach razi brutalno\u015b\u0107 obrazowania i metaforyki, na przyk\u0142ad \u201eKontrrewolucyjna szopka pod batut\u0105 klech\u00f3w\u201d, \u201eSztubak\u00f3w banda ca\u0142y kraj we krwi chce utopi\u0107\u201d lub \u201eG\u00f3wniarze, faszy\u015bci i szczeniaki\u201d. Mimo to z wi\u0119zie\u0144, oporu, codziennego strachu, wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 wysublimowane do\u015bwiadczenia Boga, Europy, przemiany epoki.<\/p>\n\n\n\n

Omawiane opracowanie zachowuje niezwyk\u0142\u0105 lojalno\u015b\u0107 wobec dokona\u0144 poprzednik\u00f3w. Opinie krytyk\u00f3w, tak\u017ce tych, z kt\u00f3rymi autor raczej by si\u0119 nie zgodzi\u0142, s\u0105 jednak przytaczane. Podobnie dob\u00f3r uwzgl\u0119dnionych utwor\u00f3w w \u017caden spos\u00f3b nie ogranicza si\u0119 do nazwisk, kt\u00f3re spotyka si\u0119 na \u0142amach dwumiesi\u0119cznika \u201eArcana\u201d, cho\u0107 badacz nale\u017cy do ich kolegium redakcyjnego. Recenzenci uznali t\u0119 cech\u0119 uj\u0119cia tematu za jej zalet\u0119, chwalili obiektywizm i bezstronno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Ksi\u0105\u017cka nie jest przeznaczona do sprzeda\u017cy. Mo\u017cna j\u0105 natomiast za darmo pobra\u0107 w postaci elektronicznej ze strony (www) Instytutu Dziedzictwa Solidarno\u015bci.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Maciej Urbanowski, Literatura stanu wojennego 1981-1989<\/em>, Instytut Dziedzictwa Solidarno\u015bci, Gda\u0144sk 2025.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Recenzja Wybitny badacz literatury XX wieku, Kazimierz Wyka, napisa\u0142 wart\u0105 przypomnienia ksi\u0105\u017ck\u0119 O potrzebie historii literatury. Obecnie, gdy proces decyzyjny zdaje si\u0119 spoczywa\u0107 w r\u0119kach likwidator\u00f3w historii literatury polskiej, najwy\u017csza pora, by zamkn\u0105\u0107 si\u0119 w bibliotece i pr\u0119dko stworzy\u0107 syntez\u0119 dziej\u00f3w naszego pi\u015bmiennictwa, zanim kto\u015b \u2013 jak w powie\u015bci Raya Bradbury\u2019ego 451 stopni Fahrenheita \u2013… Czytaj dalej O potrzebie historii literatury polskiej<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":69,"featured_media":6034,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[408],"tags":[],"class_list":["post-6033","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-82","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6033","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/69"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6033"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6033\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6035,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6033\/revisions\/6035"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/6034"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6033"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6033"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6033"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}