{"id":5968,"date":"2026-02-14T13:53:04","date_gmt":"2026-02-14T12:53:04","guid":{"rendered":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=5968"},"modified":"2026-02-14T13:53:04","modified_gmt":"2026-02-14T12:53:04","slug":"zeslancy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=5968","title":{"rendered":"Zes\u0142a\u0144cy"},"content":{"rendered":"\n

Dziewcz\u0119cy pami\u0119tnik z wpisami \u201eku pami\u0119ci\u201d towarzyszy\u0142 D\u0142ugos\u0142awie Sotkiewicz\u00f3wnie podczas zsy\u0142ki na Syberi\u0119, potem do Kazachstanu, a gdy wydosta\u0142a si\u0119 stamt\u0105d z Armi\u0105 Andersa, by\u0142 z ni\u0105 na d\u0142ugim szlaku przez Afryk\u0119, by po wojnie wr\u00f3ci\u0107 do Polski. Dzisiaj jest w posiadaniu jej siostrze\u0144ca J\u00f3zefa Drwi\u0119gi. To nie tylko rodzinna pami\u0105tk\u0105, ze wzgl\u0119du na rysunki i wpisy z zes\u0142ania ma on te\u017c walor dokumentu historycznego.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
D\u0142ugos\u0142awa z Sotkiewicz\u00f3w, w\u0142a\u015bcicielka pami\u0119tnika i Karol Kowala, autor rysunk\u00f3w, Radziech\u00f3w, 1939 lub 1940<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Ojciec D\u0142ugos\u0142awy, Wac\u0142aw Ko\u015bciesza Sotkiewicz, rodem z Kowie\u0144szczyzny, porucznik, weteran I wojny \u015bwiatowej i wojny polsko-bolszewickiej, pracowa\u0142 w 1939 roku jako urz\u0119dnik celny w Pietwa\u0142dzie na \u015al\u0105sku Cieszy\u0144skim. Po wybuchu wojny z \u017con\u0105 Lucyn\u0105 i dwiema doros\u0142ymi c\u00f3rkami, D\u0142ugos\u0142aw\u0105 i Dobromir\u0105, trafi\u0142 jako uchod\u017aca do Radziechowa w wojew\u00f3dztwie tarnopolskim, gdzie znale\u017ali przysta\u0144 w przyjaznym domu Eligiusza Sadowskiego. Tam w obawie przed sowietami, ale i z wiar\u0105 w ich odwr\u00f3t, zakopali odznaczenia i ordery Sotkiewicza, w tym Virtuti Militari, dyplom porucznika i dokument szlachectwa. Tam D\u0142ugos\u0142awa (nazywana przez bliskich Goni\u0105) wysz\u0142a za m\u0105\u017c za wsp\u00f3\u0142uchod\u017ac\u0119 z Zaolzia, Karola Kowal\u0119, naczelnika Urz\u0119du Celnego w Pietwa\u0142dzie. To on jest autorem rysunk\u00f3w w pami\u0119tniku Goni.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Pami\u0119tnik<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Za odmow\u0119 przyj\u0119cia obywatelstwa radzieckiego wszyscy zostali skazani na 40 lat \u0142agr\u00f3w i wywiezieni bydl\u0119cymi wagonami w syberyjsk\u0105 tajg\u0119. Znale\u017ali si\u0119 \u201ew Nowosybirskim woj., pow. Zyra\u0144ski, rejon SS Jara\u0144ski, wie\u015b Suchy \u0141ug\u201d<\/em>, jak poda\u0142a Dobromira w swoich zapiskach sporz\u0105dzonych po wojnie. Napisa\u0142a r\u00f3wnie\u017c:<\/p>\n\n\n\n

Nie chc\u0119 widzie\u0107, ale widz\u0119 ten czerwony kobierzec z pluskiew, ruszaj\u0105cy si\u0119 pod nogami i k\u0105saj\u0105cy dotkliwie. Widz\u0119 i s\u0142ysz\u0119 jak z pu\u0142apu masowo spadaj\u0105 robaki (prusaki). Pe\u0142no ich w zupie, we w\u0142osach, w tapczanach. Plaga. A ciekawe szczury wychylaj\u0105 \u0142ebki z norek, a potem odwa\u017cnie biegaj\u0105 po izbie. A ranek zaczyna si\u0119 od wzi\u0119cia \u0142opaty w r\u0119k\u0119 i odkopywania si\u0119 w \u015bniegu, robi\u0105c tunel, \u017ceby wyj\u015b\u0107 z domku. Bo domku nie wida\u0107. \u015anieg zasypa\u0142 go \u0142\u0105cznie z kominem. A potem ta walka z prusakami, \u017ceby zje\u015b\u0107 czyst\u0105 zup\u0119, i id\u0119 do roboty w tajg\u0119 jako drwal<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Chata Sotkiewicz\u00f3w i Naglik\u00f3w, Suchoj \u0141og, 1940<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Osad\u0119 zes\u0142a\u0144c\u00f3w, wybudowan\u0105 jeszcze przez powsta\u0144c\u00f3w styczniowych i domek zamieszka\u0142y przez rodzin\u0119 Sotkiewicz\u00f3w wraz z rodzin\u0105 Naglik\u00f3w (w sumie 12 os\u00f3b) ilustruj\u0105 rysunki Karola Kowali naszkicowane w pami\u0119tniku \u017cony w listopadzie 1940 r. Zeszyt oprawiony w sk\u00f3r\u0119 ze z\u0142otymi t\u0142oczeniami, z zameczkiem na kluczyk, przeznaczony dawn\u0105 mod\u0105 do wpisywania si\u0119 na pami\u0105tk\u0119, otrzyma\u0142a D\u0142ugos\u0142awa (Gonia) od rodzic\u00f3w w 1931 roku na imieniny i zarazem siedemnaste urodziny. Nie rozstawa\u0142a si\u0119 z nim.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Chata zes\u0142a\u0144c\u00f3w w Kazachstanie, 1942<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Daty i nazwy miejscowo\u015bci przy poszczeg\u00f3lnych wpisach \u015bwiadcz\u0105 o tym, \u017ce przed wojn\u0105 zabiera\u0142a go na wakacje, \u017ce potem towarzyszy\u0142 jej na zsy\u0142ce i w d\u0142ugiej drodze powrotnej do Polski. Na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguj\u0105 nazwiska zes\u0142a\u0144c\u00f3w pod rysunkami osady Suchoj \u0141og: Ogorza\u0142owa, Hanka Grz\u0105dziel, Rosochacka, Nowakowa z c\u00f3rk\u0105, S\u0142ysz, Dudziak, Wi\u015bniowscy, Stalowie, Seidfudem Miecz., Brodniewscy, Baczy\u0144skie, Koszembarowa z c\u00f3rkami, Nowicka z dzie\u0107mi, Chocik, Godlewscy, Mordowski, Kaweccy, B\u0119bnowa, Kowalscy<\/strong>. Kilka nazwisk, w tym po rosyjsku, jest nieczytelnych. Pod drugim rysunkiem zatytu\u0142owanym \u201eWsp\u00f3lna willa\u201d widniej\u0105 podpisy lokator\u00f3w syberyjskiej chaty: Kowala Karol<\/strong> (autor rysunku), Kowala D\u0142.<\/strong> [D\u0142ugos\u0142awa], Sotkiewicz <\/strong>[Wac\u0142aw], L. Sotkiewiczowa <\/strong>[Lucyna], Sotkiewicz<\/strong> Miru\u015b <\/strong>[Dobromira], oraz K. Naglikowa z c\u00f3reczk\u0105, Stanis\u0142awa Naglik, Cecylia Naglik\u00f3wna, Naglik W\u0142adys\u0142aw, Naglik Jan, Kazimierz Naglik<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Suchoj \u0141og, 1940<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Si\u0119gnijmy do wspomnie\u0144 Dobromiry: Po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej przewo\u017c\u0105 nas do Kazachstanu <\/em>[w pa\u017adzierniku 1941], gdzie mieszkamy do 1 V 1946 r. Ma\u0142a kazachska wioska Kasyki (D\u017cambulska ob\u0142. Kurdajski rejon). I tu \u015bmier\u0107 skosi\u0142a mam\u0119, szwagra Karola i siostrzeniczk\u0119 \u2013 u\u015bmiechni\u0119te male\u0144stwo, i tu na stepie pochowane ich cia\u0142a<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Dziecku dano na imi\u0119 Anna. Zachowa\u0142o si\u0119 \u015bwiadectwo urodzenia sporz\u0105dzone na urz\u0119dowym druku oraz odr\u0119czne za\u015bwiadczenie lekarza na oderwanej z zeszytu kartce, z piecz\u0105tk\u0105, potwierdzaj\u0105ce, \u017ce \u201eriebionok\u201d D\u0142ugos\u0142awy Kowali urodzony 3 stycznia 1942 zmar\u0142 22 stycznia 1942. Tydzie\u0144 p\u00f3\u017aniej wydano \u015bwiadectwo \u015bmierci Karola Kowali, kt\u00f3ry zmar\u0142 27 stycznia 1942 roku.<\/p>\n\n\n\n

Kolejny rysunek w pami\u0119tniku D\u0142ugos\u0142awy, prawdopodobnie jej autorstwa, z dat\u0105 1 V 1942, przedstawia chat\u0119 w Kasyku. Podpisali si\u0119 pod nim: Brenerowa<\/strong> z c\u00f3reczk\u0105, Marciniak, Flank, Roman Stoczuk<\/strong> (?), Nabzdykowa Janka, Jajo Leon, Ka\u0142amagowie, Rzeczyccy, Fajgie Lenc, Kaczanowa, Koziccy, Bujewska, Ciomborowie, Twardziszewscy, \u0141aganowicz, Janina Starszczak, Jasi\u0144scy<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Gonia w Afryce<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

D\u0142ugos\u0142awa (Gonia) postanowi\u0142a wydosta\u0107 si\u0119 ze Zwi\u0105zku Radzieckiego z armi\u0105 Andersa. Poradzono jej, \u017ce najprostszym sposobem do\u0142\u0105czenia do jednego z formuj\u0105cych si\u0119 polskich oddzia\u0142\u00f3w jest zawarcie pozornego ma\u0142\u017ce\u0144stwa z \u017co\u0142nierzem. Wzi\u0119\u0142a wi\u0119c \u015blub ze starszym sier\u017cantem Boles\u0142awem Kad\u0142ubowskim (urodzonym w 1898 r. w \u0141om\u017cy), o czym m\u00f3wi\u0105 zachowane dokumenty: wyci\u0105g z rozkazu dziennego 14. Pu\u0142ku Piechoty zezwalaj\u0105cego na zawarcie przez nich zwi\u0105zku ma\u0142\u017ce\u0144skiego oraz metryka \u015blubu wydana 31 lipca 1942 roku w D\u017ca\u0142a\u0142-Abad w Kirgistanie, miejscu formowania 5 Dywizji.<\/p>\n\n\n\n

Drogi ma\u0142\u017conk\u00f3w szybko si\u0119 rozesz\u0142y \u2013 on poszed\u0142 z wojskiem i prawdopodobnie zgin\u0105\u0142, ona odby\u0142a drog\u0119 przez Persj\u0119 do Afryki. W Ugandzie, w miejscowo\u015bci Masindi, gdzie powsta\u0142o jedno z brytyjskich osiedli dla polskich uchod\u017ac\u00f3w ze Zwi\u0105zku Radzieckiego, g\u0142\u00f3wnie dzieci, pracowa\u0142a w szkole powszechnej \u2013 jak wynika z dokument\u00f3w \u2013 uczy\u0142a religii (zgod\u0119 podpisa\u0142 ks. W\u0142adys\u0142aw S\u0142apa<\/strong>), ucz\u0119szcza\u0142a te\u017c na kurs kroju i szycia w Pa\u0144stwowym Gimnazjum Bieli\u017aniarskim. Si\u0119gnijmy jeszcze raz do jej pensjonarskiego pami\u0119tnika, w kt\u00f3rym zosta\u0142 \u015blad uchod\u017aczej w\u0119dr\u00f3wki: w sierpniu 1942 roku w D\u017ca\u0142a\u0142 Abad wpisa\u0142 si\u0119 pchor. Kulbicki<\/strong>, we wrze\u015bniu K. Sk\u00f3rska<\/strong>: \u201eKu wspomnieniu wsp\u00f3lnej w\u0119dr\u00f3wki i wsp\u00f3lnych przyg\u00f3d na szlaku Pahlevi \u2013 Teheran \u2013 Ahwaz \u2013 Karachi \u2013 Mombasa \u2013 Makindu\u201d, i r\u00f3wnie\u017c we wrze\u015bniu 1942 roku, w Ahwazie, kto\u015b z korpusu medycznego armii brytyjskiej (RAMC, podpis nieczytelny) napisa\u0142: \u201eWishing you all the best and a quick and safe return to your beloved Poland\u201d (\u017cycz\u0119 ci wszystkiego najlepszego i szybkiego i bezpiecznego powrotu do twojej ukochanej Polski). To ostatni wpis w pami\u0119tniku Goni.<\/p>\n\n\n\n

Wr\u00f3ci\u0142a do Polski w 1947 roku, gdy rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 likwidacja polskich osiedli w Afryce. Jej ma\u0142\u017ce\u0144stwo z Boles\u0142awem Kad\u0142ubowskim zosta\u0142o uniewa\u017cnione przez S\u0105d Duchowny we Wroc\u0142awiu jako zawarte \u201epozornie, celem wydostania si\u0119 z Rosji\u201d, a tak\u017ce rozwi\u0105zane przez s\u0105d cywilny. D\u0142ugos\u0142awa jeszcze trzykrotnie wychodzi\u0142a za m\u0105\u017c jako wdowa po kolejnych m\u0119\u017cach (w sumie mia\u0142a ich pi\u0119ciu). Opr\u00f3cz Anny pochowanej w Kazachstanie nie mia\u0142a wi\u0119cej dzieci. Zmar\u0142a w 1999 roku w Obornikach \u015al\u0105skich.<\/p>\n\n\n\n

Jej m\u0142odsza siostra Dobromira nie skorzysta\u0142a z szansy wydostania si\u0119 ze Zwi\u0105zku Radzieckiego z wojskiem polskim, pozosta\u0142a w Kazachstanie z os\u0142abionym po tyfusie, prawie sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioletnim ojcem. Dopiero w 1946 roku oboje wr\u00f3cili transportem do Polski, zamieszkali we Wroc\u0142awiu. Napisa\u0142a w swoich wspomnieniach:<\/p>\n\n\n\n

Przez d\u0142ugi okres nie mog\u0142am przyj\u015b\u0107 do siebie i psychicznie, i fizycznie. Te sze\u015bcioletnie straszne prze\u017cycia wyry\u0142y pi\u0119tno na moim \u201eja\u201d. Stale smutna, bez rado\u015bci i u\u015bmiechu. Ci\u0105gle powtarzaj\u0105ce si\u0119 sny o n\u0119dzy, g\u0142odzie, <\/em>[wspomnienia] zimna, chor\u00f3b, trwogi, b\u00f3lu, robactwa, myszy i szczur\u00f3w, pe\u0142ne scen o ci\u0119\u017ckiej ponad si\u0142y pracy. A wsz\u0119dzie puszcza i step<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Opowiada\u0142a, \u017ce po powrocie z zes\u0142ania najpierw pojecha\u0142a do rodzinnego Sosnowca. Sta\u0142a na ulicy zgn\u0119biona, wyn\u0119dznia\u0142a, w sukience uszytej z jutowego worka, patrz\u0105c na mijaj\u0105cych j\u0105 normalnie ubranych przechodni\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Ukl\u0119kn\u0119\u0142a na chodniku i uca\u0142owa\u0142a ziemi\u0119. Polsk\u0105 ziemi\u0119.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dziewcz\u0119cy pami\u0119tnik z wpisami \u201eku pami\u0119ci\u201d towarzyszy\u0142 D\u0142ugos\u0142awie Sotkiewicz\u00f3wnie podczas zsy\u0142ki na Syberi\u0119, potem do Kazachstanu, a gdy wydosta\u0142a si\u0119 stamt\u0105d z Armi\u0105 Andersa, by\u0142 z ni\u0105 na d\u0142ugim szlaku przez Afryk\u0119, by po wojnie wr\u00f3ci\u0107 do Polski. Dzisiaj jest w posiadaniu jej siostrze\u0144ca J\u00f3zefa Drwi\u0119gi. To nie tylko rodzinna pami\u0105tk\u0105, ze wzgl\u0119du na rysunki… Czytaj dalej Zes\u0142a\u0144cy<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":84,"featured_media":5969,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[407],"tags":[],"class_list":["post-5968","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-81","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5968","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/84"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5968"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5968\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5976,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5968\/revisions\/5976"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/5969"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5968"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5968"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5968"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}