![\"\"](\"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/A3.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\nTadeusz Czacki, za\u0142o\u017cyciel i fundator s\u0142ynnego Liceum Krzemienieckiego, by\u0142 tak \u201eznamienitym ksi\u0119go\u0142apem\u201d, \u017ce nie wpuszczano go do wielu dom\u00f3w, w kt\u00f3rych znajdowa\u0142y si\u0119 biblioteki lub inne dobra narodowej kultury. Jako ciekawostk\u0119 podam, \u017ce w tym procederze \u201enabywania\u201d ksi\u0105\u017cek, pomaga\u0142a Czackiemu \u017cona i s\u0142u\u017c\u0105cy, kt\u00f3rzy poubierani w szerokie ubrania, chowali za pazuch\u0119 egzemplarze, chy\u0142kiem wychodz\u0105c, a raczej uciekaj\u0105c przed ciekawskimi spojrzeniami w\u0142a\u015bcicieli. Oni tak\u017ce nie robili tego dla siebie, ale dla zasilenia zbior\u00f3w biblioteki liceum, by s\u0142u\u017cy\u0142a kolejnym pokoleniom.<\/p>\n\n\n\n
Znakomity bibliofil warszawski Zbigniew Wolski, dzia\u0142aj\u0105cy na prze\u0142omie XIX i XX wieku kilkakrotnie w ten spos\u00f3b nabywa\u0142 rzadkie egzemplarze z bibliotek klasztornych, ratuj\u0105c de facto<\/em> zabytki przed zniszczeniem. My\u015bla\u0142 o og\u00f3le spo\u0142ecze\u0144stwa, bowiem Wolski sw\u00f3j zbi\u00f3r zapisa\u0142 Bibliotece Publicznej w Warszawie. A znany facecjonista Franciszek Fiszer, kt\u00f3ry jako filozof \u201ebrzydzi\u0142 si\u0119 ka\u017cd\u0105 prac\u0105\u201d i \u201eniekt\u00f3rych ksi\u0105\u017cek nie przeczyta\u0142, ale dzi\u0119ki temu mia\u0142 t\u0119 przewag\u0119 nad tymi, kt\u00f3rzy te ksi\u0105\u017cki przeczytali i dlatego m\u00f3g\u0142 z nimi o nich dyskutowa\u0107\u201d, mawia\u0142, \u017ce \u201enie oddaje po\u017cyczonych ksi\u0105\u017cek z regu\u0142y\u201d. \u201eA sk\u0105d si\u0119 wzi\u0119\u0142y wielkie biblioteki, je\u015bli nie z ksi\u0105\u017cek po\u017cyczonych i nie oddanych?\u201d<\/p>\n\n\n\n J\u00f3zef Ossoli\u0144ski znal zapewne s\u0142owa Francesco Petrarki, kt\u00f3ry w li\u015bcie do przyjaciela pisa\u0142: \u201eChcesz zna\u0107 moj\u0105 chorob\u0119? Ot\u00f3\u017c ksi\u0105g jestem niesyty. I mam ich wi\u0119cej ni\u017c trzeba, lecz jak z innymi rzeczami, tak i z ksi\u0119gami: ka\u017cda zdobycz jest ostrog\u0105 chciwo\u015bci\u201d. Ta niesyto\u015b\u0107 ksi\u0105g u Ossoli\u0144skiego by\u0142a tak wielka, \u017ce ulega\u0142 zap\u0119dom owej chciwo\u015bci nie dla pieni\u0119dzy, ale dla zaspokojenia bibliofilskiej \u017c\u0105dzy.<\/p>\n\n\n\n Ambro\u017cy Grabowski, ksi\u0119garz, bibliofil i dostawca dla Ossoli\u0144skiego, wspomina\u0142 o \u201epolowaniu na bia\u0142ego kruka\u201d ze swoim pryncypa\u0142em: \u201eWchodzimy jednego dnia rano do sali bibliotecznej w klasztorze. Kilku m\u0142odych nowicjusz\u00f3w zamiata sal\u0119, przy czym podnie\u015bli taki kurz, \u017ce niepodobna by\u0142o widzie\u0107 o kilka krok\u00f3w przed sob\u0105 \u2013 by\u0142 to umy\u015blny zabieg, aby si\u0119 pr\u0119dzej pozby\u0107 go\u015bcia niepo\u017c\u0105danego, bo pami\u0119tna im by\u0142a bytno\u015b\u0107 hrabi Czackiego, kt\u00f3ry ojcom dominikanom wielk\u0105 wyrz\u0105dzi\u0142 szkod\u0119.<\/p>\n\n\n\n Ossoli\u0144ski \u017c\u0105da pokazania katalogu, otrzymuje odpowied\u017a, \u017ce nie ma katalogu. Zaczyna zbli\u017ca\u0107 si\u0119 do sal bibliotecznych, klerycy kr\u0119c\u0105 si\u0119 ko\u0142o nas, nie spuszczaj\u0105c oka z podejrzanego go\u015bcia. Ossoli\u0144ski mo\u017ce po kwadransie widz\u0105c, jakie maj\u0105 na nas baczne oko, zabiera si\u0119 do wyj\u015bcia i opuszczamy sal\u0119 bez najmniejszej korzy\u015bci. Gdy\u015bmy ju\u017c wyszli z gmachu klasztornego, hrabia m\u00f3wi do mnie: Czy uwa\u017ca\u0142e\u015b ty, jak nas pilnowano? Na to odrzek\u0142em: Uwa\u017ca\u0142em, ale musz\u0119 doda\u0107, \u017ce nie nas, ale samego hrabiego. Na to on: To oni mnie w podejrzewaniu mieli, \u017cem przyszed\u0142 okra\u015b\u0107 ich. O hultaje dominikany! Ale ja g\u0142upstwo zrobi\u0142em, bior\u0105c si\u0119 do wielkich ksi\u0105g, bo gdybym uda\u0142 si\u0119 by\u0142 do ma\u0142ych, by\u0142bym mo\u017ce co u\u0142owi\u0142.\u201d<\/p>\n\n\n\n Nagminnym procederem Ossoli\u0144skiego by\u0142o \u201ewypo\u017cyczenie ksi\u0105\u017cek na wieczne nieoddanie\u201d. W taki spos\u00f3b naby\u0142 min. dzie\u0142a Starowolskiego, Kromera, Orzechowskiego, Hozjusza, Kochanowskiego i wiele innych.<\/p>\n\n\n\n Samuel Bogumi\u0142 Linde, osobisty sekretarz i bibliotekarz Ossoli\u0144skiego \u201ezwidza\u0142 Polsk\u0119\u201d: \u201eOwocem tego zwidzania a p\u00f3\u017aniej trud\u00f3w osobistych samego hrabiego jest biblioteka\u201d. Bo ten wielce zas\u0142u\u017cony tw\u00f3rca wiekopomnego \u201eS\u0142ownika j\u0119zyka polskiego\u201d, okazywa\u0142 si\u0119 by\u0107 mistrzem w nabywaniu ksi\u0105g dla swego chlebodawcy. Pisa\u0142 do Ossoli\u0144skiego: \u201eStan\u0105wszy dopierute\u0144ko w Sandomierzu, spiesz\u0119 Panu donie\u015b\u0107 o zdobyczy koprzywnickiej. Zamkn\u0105\u0142em rejestr 15 ksi\u0105g za rewersem, kt\u00f3rego natur\u0119 Panu ustnie wyt\u0142umacz\u0119. Wzi\u0105\u0142em trzy ksi\u0119gi. Wi\u0119cej mi nie chcieli pozwoli\u0107, a ust\u0105pi\u0107 to jest sprzeda\u0107, \u017cadn\u0105 miar\u0105 nie chc\u0105.\u201d Rewersy Lindego s\u0105 sztuk\u0105 sam\u0105 w sobie. Stwierdza ten zas\u0142u\u017cony badacz i nabywca ksi\u0105g, \u017ce bierze ksi\u0119gi na konto \u201eJa\u015bnie Wielmo\u017cnego hrabi Ossoli\u0144skiego i sk\u0142ada o\u015bwiadczenia, \u017ce: ksi\u0119gi w ci\u0105gu roku przyrzeka odda\u0107. Oczywi\u015bcie nigdy do tego nie dosz\u0142o, a ksi\u0119gi zasili\u0142y zbiory biblioteczne we Lwowie.<\/p>\n\n\n\n Je\u017celi w\u00f3wczas Ossoli\u0144ski uchodzi\u0142 za \u201ekradzieja\u201d ksi\u0105\u017cek, kt\u00f3rego wizyty w wielu obiektach nie by\u0142y mile widziane z uwagi na metody \u201enabywania\u201d d\u00f3br kultury, o tyle dzisiaj pami\u0119ta si\u0119 o ostatecznym celu hrabiego, jakim by\u0142o ufundowanie biblioteki i Zak\u0142adu Narodowego dla spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego.<\/p>\n\n\n\n Zamys\u0142 ten powsta\u0142 z chwil\u0105, kiedy po trzecim rozbiorze pa\u0144stwa zaborcze rozpocz\u0119\u0142y grabie\u017c polskich zbior\u00f3w. Wszak Biblioteka Za\u0142uskich, wywieziona do Petersburga, sta\u0142a si\u0119 zacz\u0105tkiem rosyjskiej Biblioteki Narodowej. Insygnia koronacyjne polskich w\u0142adc\u00f3w od czas\u00f3w piastowskich, przechowywane na Wawelu, zosta\u0142y zagrabione przez Prusak\u00f3w, kt\u00f3rzy w\u0142amali si\u0119 do kr\u00f3lewskiego skarbca i wywie\u017ali je, by nast\u0119pnie \u2013 w okresie wojen napoleo\u0144skich \u2013 przetopi\u0107 i sprzeda\u0107.<\/p>\n\n\n\n Nale\u017ca\u0142o zatem ratowa\u0107 od zag\u0142ady polskie dobra, \u015bwiadectwo polskiej \u015bwietno\u015bci, polskiej pa\u0144stwowo\u015bci. To w\u00f3wczas Izabella Czartoryska postanowi\u0142a stworzy\u0107 w Pu\u0142awach \u015awi\u0105tyni\u0119 Sybilli, zacz\u0105tek tradycji muze\u00f3w w Polsce. Pisa\u0142a, \u017ce kiedy dokona\u0142y si\u0119 rozbiory: \u201eWtedy mi pierwszy raz ta my\u015bl przysz\u0142a, \u017ceby zbiera\u0107 pami\u0105tki polskie, kt\u00f3re potomno\u015bci powierzam (\u2026). W tym zbiorze znajduj\u0105 si\u0119 \u015blady Boles\u0142awa Chrobrego, Kazimierza Wielkiego, Stefana Batorego, Jana Zamoyskiego, \u017b\u00f3\u0142kiewskiego, Czarnieckiego, Lwa Sapiehy i innych znakomitych i m\u0119\u017cnych ludzi. Niech te wspomnienia os\u0142odz\u0105 tera\u017aniejsze czasy, niech chwa\u0142\u0119 ich wiek wiekowi podaje\u201d.<\/p>\n\n\n\n J\u00f3zef Ossoli\u0144ski, co warto podkre\u015bli\u0107, opr\u00f3cz konieczno\u015bci ratowania polskich d\u00f3br kultury przed ich rozkradaniem i zniszczeniem, bra\u0142 pod uwag\u0119 tak\u017ce swoje prywatne aspiracje naukowe, a wi\u0119c potrzeb\u0119 tworzenia \u201epodr\u0119cznej\u201d biblioteki i kamery \u2013 tak w\u00f3wczas modnej w ca\u0142ej Europie \u2013 w kt\u00f3rej gromadzono zabytki narodowe. J\u00f3zef Adam Kosi\u0144ski, autor ksi\u0105\u017cki Biblioteka fundacyjna J\u00f3zefa Maksymiliana Ossoli\u0144skiego pisa\u0142: \u201eZbieractwo Ossoli\u0144skiego nie by\u0142o pa\u0144sk\u0105 fanaberi\u0105, maj\u0105c\u0105 na celu u\u015bwietnienie siedziby magnata p\u00f3\u0142kami pi\u0119knie oprawionych, lecz nieu\u017cywanych ksi\u0105\u017cek, ale dyktowa\u0142a je konieczno\u015b\u0107 stworzenia w\u0142asnego warsztatu naukowego do prac historycznych, bibliograficznych i literackich. St\u0105d te\u017c ksi\u0119gozbi\u00f3r Ossoli\u0144skiego \u2013 jeszcze przed przewiezieniem do Lwowa, kiedy oficjalnie rozpocz\u0105\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 nauce i kulturze \u2013 s\u0142u\u017cy\u0142 samemu w\u0142a\u015bcicielowi i kr\u0119gowi os\u00f3b z nim zwi\u0105zanych, by\u0142 wi\u0119c ksi\u0119gozbiorem \u017cywym i wykorzystywanym\u201d.<\/p>\n\n\n\n \u201eB\u00f3g widzi, \u017cem rozczulony i zaj\u0119ty jedynie ch\u0119ci\u0105 bycia u\u017cytecznym i po mojej \u015bmierci mojemu narodowi. Chodzi mi o t\u0119 bibliotek\u0119 jak o c\u00f3rk\u0119 jedynaczk\u0119 na wydaniu, kt\u00f3rej bym na los nie chcia\u0142 odumrze\u0107\u201d \u2013 pisa\u0142 Ossoli\u0144ski do przyjaciela.<\/p>\n\n\n\n Z uwagi na ten szczeg\u00f3lny dla Ossolineum rok, planowane jest sympozjum naukowe \u201e(Nie)zapomniany wiede\u0144czyk. Konferencja z okazji 200-lecia \u015bmierci J\u00f3zefa Maksymiliana Ossoli\u0144skiego\u201d. Ma si\u0119 ona odby\u0107 w dniach 18-19 czerwca 2026 roku w Bibliotece Narodowej Republiki Austrii w Wiedniu oraz Instytucie Polskim w Wiedniu. Podczas sympozjum przewidziano kilka blok\u00f3w tematycznych, pozwalaj\u0105cych przybli\u017cy\u0107 okres, w kt\u00f3rym \u017cy\u0142 Ossoli\u0144ski i jemu podobni:<\/p>\n\n\n\n J\u00f3zef Maksymilian Ossoli\u0144ski \u2013 \u017cycie i dzia\u0142alno\u015b\u0107 w Wiedniu;<\/p>\n\n\n\n Dzia\u0142alno\u015b\u0107 literacka J. M. Ossoli\u0144skiego i innych pisarzy p\u00f3\u017anego o\u015bwiecenia w Europie \u015arodkowo-Wschodniej;<\/p>\n\n\n\n Idea mecenatu prywatnego i tworzenia instytucji pro publico bono<\/em> na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku;<\/p>\n\n\n\n Kultura i spo\u0142ecze\u0144stwo prze\u0142omu XVIII i XIX wieku;<\/p>\n\n\n\n Kolekcjonerstwo na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku.<\/p>\n\n\n\n Organizatorami i partnerami konferencji s\u0105: Zak\u0142ad Narodowy im. Ossoli\u0144skich we Wroc\u0142awiu, Biblioteka Narodowa Austrii, Instytut Polski w Wiedniu, Wydzia\u0142 Studi\u00f3w Historycznych i Kulturowych Uniwersytetu Wiede\u0144skiego, Instytut Filologii Germa\u0144skiej Uniwersytetu Wroc\u0142awskiego, Wydzia\u0142 Nauk Historycznych i Pedagogicznych Uniwersytetu Wroc\u0142awskiego, Stacja Naukowa Polskiej Akademii Nauk w Wiedniu.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/A.Manasterski_ZN-im.-Ossolinskich-Wroclaw_fot.jpg\")