\u201eKurier Warszawski\u201d z 8 lipca 1931 roku informowa\u0142: \u201eWczoraj zmar\u0142 na przewlek\u0142\u0105 cukrzyc\u0119 \u015bp. prof. Zygmunt Wolski, powszechnie znany bibliofil i w swoim czasie d\u0142ugoletni pomocnik bibliotekarza ord. Krasi\u0144skich.\u201d Po czym nast\u0119powa\u0142a kr\u00f3tka charakterystyka Zmar\u0142ego. Pr\u00f3\u017cno jednak szuka\u0107 tej postaci w wyszukiwarkach internetowych. Jego nazwisko pojawia si\u0119 wprawdzie tu i \u00f3wdzie, jednak wyst\u0119puje w kontek\u015bcie innych informacji, raczej jako obecny \u201eprzy okazji\u201d.<\/p>\n\n\n\n
To du\u017ce nieporozumienie, bowiem Zygmunt Wolski w spos\u00f3b wybitny realizowa\u0142 m\u0105dry, szlachetny i ze wszech miar patriotyczny nakaz, jakim by\u0142o ratowanie polskich druk\u00f3w w okresie zabor\u00f3w. Gdzie jak gdzie, ale na ziemiach polskich pod zaborami, wszelkiej ma\u015bci kolekcjonerzy polskich pami\u0105tek, powinni by\u0107 zaliczani do szeregu \u017co\u0142nierzy walcz\u0105cych o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Ojczyzny, podobnie jak ci, kt\u00f3rzy toczyli boje na polu bitwy czy prowadzili dzia\u0142alno\u015b\u0107 konspiracyjn\u0105. Zreszt\u0105 niekt\u00f3rzy z nich potrafili \u0142\u0105czy\u0107 jednocze\u015bnie te trzy aktywno\u015bci, wype\u0142niaj\u0105c swoje \u017cycie takim rodzajem patriotycznych powinno\u015bci, kt\u00f3re by\u0142y najbardziej potrzebne w danej chwili. Zygmunt Wolski nie walczy\u0142 karabinem ani szabl\u0105 na polu bitwy. Za or\u0119\u017c s\u0142u\u017cy\u0142a mu ksi\u0105\u017cka i wszelkie s\u0142owo pisane i drukowane, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142o zachowa\u0107 dla przysz\u0142ych pokole\u0144, by poznawa\u0142y swoje dzieje.
Zygmunt Wolski urodzi\u0142 si\u0119 19 lutego 1862 roku w K\u0105kolewnicy w powiecie radzy\u0144skim w wojew\u00f3dztwie lubelskim. Pochodzi\u0142 z zubo\u017ca\u0142ej szlachty, \u201echodz\u0105cej dzier\u017cawami\u201d, tzn. utrzymuj\u0105c si\u0119 z dzier\u017cawy maj\u0105tk\u00f3w od bogatszych w\u0142a\u015bcicieli ziemskich. Mimo trudnej sytuacji finansowej Zygmunt Wolski uko\u0144czy\u0142 gimnazjum w Bia\u0142ej Podlaskiej, a nast\u0119pnie rozpocz\u0105\u0142 studia filologiczne i filozoficzne. Pocz\u0105tkowo studiowa\u0142 w Warszawie. Jak wiadomo, Uniwersytet Warszawski, zwany od 1862 roku Szko\u0142\u0105 G\u0142\u00f3wn\u0105, w ramach represji popowsta\u0144czej 1863 zosta\u0142 zamkni\u0119ty, a w jego miejsce powo\u0142ano Cesarski Uniwersytet, silnie zrusyfikowany, opanowany przez pracownik\u00f3w sprowadzonych z g\u0142\u0119bi Rosji. Program rusyfikacji powodowa\u0142, \u017ce polscy studenci od czasu do czasu organizowali bojkot uczelni, co powodowa\u0142o spadek studiuj\u0105cych z 60% do zaledwie 10% w 1905 r. Bojkotuj\u0105cy wyje\u017cd\u017cali do innych miast, by kontynuowa\u0107 studia. Wolski wybra\u0142 studia filozoficzne we Fryburgu.
Warto przy tym zaznaczy\u0107, \u017ce kiedy w 1915 roku Niemcy zaj\u0119li Warszaw\u0119 i Uniwersytet Warszawski ponownie zosta\u0142 otwarty, Zygmunt Wolski wznowi\u0142 studia filologiczne. Mia\u0142 w\u00f3wczas 53 lata i by\u0142 najstarszym studiuj\u0105cym studentem. Z tej okazji w warszawskiej prasie pojawi\u0142y si\u0119 wzmianki wraz ze zdj\u0119ciem najstarszego studenta. Gwoli prawdy, jego \u00f3wczesna wiedza dalece przewy\u017csza\u0142a program, kt\u00f3ry realizowano w toku studi\u00f3w. Mo\u017ce starszy wiekiem, ale ci\u0105gle m\u0142ody duchem, przysiada\u0142 si\u0119 do m\u0142odszych studentek i opowiada\u0142 kawa\u0142y, czasami nie zawsze przyzwoite. Uchodzi\u0142o mu to na sucho, bowiem wyk\u0142adowcy sami byli jego kolegami. Poza tym Wolski cz\u0119sto przynosi\u0142 na zaj\u0119cia egzemplarze druk\u00f3w ze swoich zbior\u00f3w. Po co zatem studiowa\u0142? Dla \u201epapierka\u201d, aby pokaza\u0107 uzyskanie uprawnie\u0144 do pracy zawodowej. A w tej dziedzinie by\u0142 ju\u017c w\u00f3wczas specjalist\u0105, jakich ma\u0142o.
Specjalizowa\u0142 si\u0119 w drukach Micha\u0142a Grela (Groella), kt\u00f3ry przeni\u00f3s\u0142 w 1768 swoj\u0105 drukarni\u0119 z Drezna do Warszawy pod nazw\u0105 Drukarnia Narodowa. To w\u0142a\u015bnie z tej drukarni wyszed\u0142 druk Ustawy Rz\u0105dowej, znany jako Konstytucja 3 Maja z 1791 roku, a tak\u017ce wiele innych tytu\u0142\u00f3w, w tym tygodnik \u201eZabawy Przyjemne i Po\u017cyteczne\u201d. Zygmunt Wolski przyczyni\u0142 si\u0119 do poznania dziej\u00f3w wydawniczych, publikuj\u0105c \u201eSpis wydawnictw, wysz\u0142ych w Dre\u017anie, Lipsku i Warszawie, nak\u0142adem, lub czcionkami Micha\u0142a Grella (Groella)\u201d. Spis ten znalaz\u0142 si\u0119 jako cz\u0119\u015b\u0107 sk\u0142adowa monografii \u201eMicha\u0142 Groell, obrazek na tle epoki Stanis\u0142awowskiej\u201d, Krak\u00f3w 1896 \u2013 autorstwa historyka Adolfa Pawi\u0144skiego. Wolski by\u0142 w\u00f3wczas pomocnikiem bibliotekarza w bibliotece Ordynacji Krasi\u0144skich w Warszawie. Jednocze\u015bnie pracowa\u0142 jako nauczyciel w szko\u0142ach prywatnych, ucz\u0105c po kryjomu j\u0119zyka polskiego. Czasem przynosi\u0142 na zaj\u0119cia eksponaty ze swojej biblioteki.
Jakim by\u0142 nauczycielem? Sporo na ten temat pisa\u0142 inny bibliofil, ale i nauczyciel, Jan Michalski, w swojej wspomnieniowej \u201e55 lat w\u015br\u00f3d ksi\u0105\u017cek\u201d. Wolski nie by\u0142 nauczycielem wzorowym. Uczniom na pocz\u0105tku roku szkolnego zadawa\u0142 prac\u0119 pisemn\u0105, kt\u00f3rej nie sprawdza\u0142. Nie wyrzuca\u0142 jednak tych prac, bowiem, jak m\u00f3wi\u0142, \u201emo\u017ce ich autorzy b\u0119d\u0105 kiedy\u015b s\u0142awnymi?\u201d Dyrektorzy szk\u00f3\u0142 niejednokrotnie pr\u00f3bowali przywo\u0142a\u0107 Wolskiego \u201edo porz\u0105dku\u201d, ale nic z tego nie wynika\u0142o. Tym bardziej, \u017ce sami uczniowie nie byli zainteresowani zmianami. Co ciekawe, odnosili si\u0119 do nauczyciela z szacunkiem i wiele zyskiwali na jego interdyscyplinarnych wywodach. Kiedy\u015b Wolski otrzyma\u0142 w prezencie od swojego by\u0142ego ucznia prac\u0119 naukow\u0105, z dedykacj\u0105 \u2013 nauczycielowi, \u201ekt\u00f3ry rozbudzi\u0142 zami\u0142owanie do przyrody ojczystej\u201d. Potrafi\u0142 dawa\u0107 sobie rad\u0119 z m\u0142odzie\u017c\u0105 w ka\u017cdej sytuacji. Jeden z uczni\u00f3w pr\u00f3bowa\u0142 \u201ewkr\u0119ci\u0107\u201d nauczyciela, pytaj\u0105c o znaczenie jakiego\u015b nieprzyzwoitego s\u0142owa. Wolski zamiast odpowiedzie\u0107, popatrzy\u0142 na ucznia, zapyta\u0142 ile ma lat, a kiedy otrzyma\u0142 odpowied\u017a, odpowiedzia\u0142, \u017ce z takim \u201ebaranem, kt\u00f3ry jest prawie doros\u0142y i nie wie co oznacza to s\u0142owa, nie ma zamiaru rozmawia\u0107\u201d. Skonfundowany ucze\u0144 tylko narazi\u0142 si\u0119 na \u015bmiech i \u017carty koleg\u00f3w.
Uczniowie znali zami\u0142owanie swego nauczyciela do starych ksi\u0105g. Podczas pobytu na wycieczce szkolnej odwiedzili bibliotek\u0119 klasztorn\u0105. Wolski odkry\u0142 tam rzadki druk, kt\u00f3ry le\u017ca\u0142 na pod\u0142odze, nikomu najwyra\u017aniej niepotrzebny. Zakonnicy jednak w \u017caden spos\u00f3b nie godzili si\u0119 na sprzeda\u017c druku twierdz\u0105c, \u017ce regu\u0142a zakonna na to nie pozwala. Kiedy jednak wycieczka opu\u015bci\u0142a klasztor, jeden z uczni\u00f3w wyci\u0105gn\u0105\u0142 zza pazucha druk. Wolski najpierw \u201erypn\u0105\u0142 pogadank\u0119\u201d, ale uczniowie przekonali jednak nauczyciela m\u00f3wi\u0105c, \u017ce \u201ew klasztorze ta ksi\u0105\u017cka i tak nikomu nie jest potrzebna, skoro le\u017ca\u0142a na pod\u0142odze\u201d. Kolekcjoner sam czasami ucieka\u0142 si\u0119 do \u201esmykania\u201d, kiedy inne metody nie dzia\u0142a\u0142y. Tak post\u0105pi\u0142 podczas wizyty w innej bibliotece zakonnej, w kt\u00f3rej rzadkie druki wala\u0142y si\u0119 po pomieszczeniu, stanowi\u0105cym tylko z nazwy bibliotek\u0119. Opr\u00f3cz ksi\u0105\u017cek by\u0142o tu wiele innych przedmiot\u00f3w, co wskazywa\u0142o raczej na sk\u0142ad rzeczy zb\u0119dnych. Tak\u017ce tym razem zakonnicy nie chcieli ani podarowa\u0107, ani sprzeda\u0107 ciekawych egzemplarzy. Wolski poutyka\u0142 ksi\u0105\u017cki za pazuch\u0119, do spodni, cz\u0119\u015b\u0107 zwi\u0105za\u0142 sznurem i spu\u015bci\u0142 przez okno na zewn\u0105trz. I tym sposobem ratowa\u0142 dobra narodowe. Nie dla siebie. W testamencie ponad 30 tysi\u0119cy egzemplarzy wolumin\u00f3w zapisa\u0142 Bibliotece Publicznej w Warszawie.
Osobnym zasobem by\u0142y zbiory etnograficzne, na kt\u00f3re sk\u0142ada\u0142y si\u0119 wyroby ceramiczne, wycinanki, rze\u017aby, wyroby rzemios\u0142a ch\u0142opskiego, przekazane do Muzeum Przemys\u0142u i Rolnictwa. Bo etnografia by\u0142a tak\u017ce w kr\u0119gu jego zainteresowa\u0144. Jako cz\u0142onek Komisji Archeologiczno-Antropologicznej w Akademii Umiej\u0119tno\u015bci w Krakowie, publikowa\u0142 efekty swoich bada\u0144 ludoznawczych w pi\u015bmie \u201eWis\u0142a\u201d, redagowanym przez Jana Kasprowicza. O warto\u015bci zbior\u00f3w Wolskiego niech \u015bwiadczy fakt wykorzystania jego eksponat\u00f3w do ilustracji monumentalnej sze\u015bciotomowej pracy Piotra Chmielowskiego \u201eHistoria literatury polskiej\u201d. Zbiory po \u015bmierci darczy\u0144cy znalaz\u0142y godne miejsce i udost\u0119pnione, s\u0142u\u017cy\u0142y nauce polskiej. Wolski co prawda ju\u017c wcze\u015bniej marzy\u0142, by naby\u0107 kamienic\u0119, wysiedli\u0107 lokator\u00f3w i ca\u0142o\u015b\u0107 wype\u0142ni\u0107 zbiorami. Jednak pozosta\u0142o to tylko w sferze marze\u0144. Jego \u015brodki finansowe nie pozwala\u0142y na tak powa\u017cne inwestycje, wystarcza\u0142y \u201ezaledwie\u201d na zakup eksponat\u00f3w, na co nigdy nie \u017ca\u0142owa\u0142 pieni\u0119dzy. Nawet kosztem rodziny, kt\u00f3ra czasami musia\u0142a zmaga\u0107 si\u0119 z brakiem pieni\u0119dzy. Niestety wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego zbior\u00f3w uleg\u0142a zniszczeniu podczas II wojny \u015bwiatowej.<\/p>\n\n\n\n
On sam tego nie doczeka\u0142. Pozostawi\u0142 jednak po sobie zbi\u00f3r, kt\u00f3ry \u015bwiadczy\u0142 o m\u0105dro\u015bci, szlachetno\u015bci i wytrwa\u0142o\u015bci jego w\u0142a\u015bciciela. I zapisa\u0142 si\u0119 w pami\u0119ci wielu mu wsp\u00f3\u0142czesnych, jako cz\u0142owiek ogarni\u0119ty pasj\u0105 ratowania narodowych skarb\u00f3w polskiej kultury.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u201eKurier Warszawski\u201d z 8 lipca 1931 roku informowa\u0142: \u201eWczoraj zmar\u0142 na przewlek\u0142\u0105 cukrzyc\u0119 \u015bp. prof. Zygmunt Wolski, powszechnie znany bibliofil i w swoim czasie d\u0142ugoletni pomocnik bibliotekarza ord. Krasi\u0144skich.\u201d Po czym nast\u0119powa\u0142a kr\u00f3tka charakterystyka Zmar\u0142ego. Pr\u00f3\u017cno jednak szuka\u0107 tej postaci w wyszukiwarkach internetowych. Jego nazwisko pojawia si\u0119 wprawdzie tu i \u00f3wdzie, jednak wyst\u0119puje w kontek\u015bcie… Czytaj dalej Szlachetna pasja<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":13,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[261],"tags":[],"class_list":["post-589","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-nr-23","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/589","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=589"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/589\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":590,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/589\/revisions\/590"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=589"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=589"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=589"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}