{"id":5835,"date":"2026-01-30T11:11:14","date_gmt":"2026-01-30T10:11:14","guid":{"rendered":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=5835"},"modified":"2026-01-30T11:11:14","modified_gmt":"2026-01-30T10:11:14","slug":"te-hanbe-moje-strzaly-starly-z-czola-zywej-polski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=5835","title":{"rendered":"T\u0119 ha\u0144b\u0119 moje strza\u0142y star\u0142y z czo\u0142a \u017cywej Polski."},"content":{"rendered":"\n

S\u0105 wypadki, kt\u00f3re uderzaj\u0105 nas swoj\u0105 wyj\u0105tkowo\u015bci\u0105 \u2013 w pozytywnym lub negatywnym znaczeniu: wypadki te wywo\u0142uj\u0105 odruch w ca\u0142ym spo\u0142ecze\u0144stwie i g\u0142\u0119boko zapadaj\u0105 w \u015bwiadomo\u015b\u0107 narodow\u0105, tym bardziej, \u017ce skutki ich przez czas d\u0142u\u017cszy przejawiaj\u0105 si\u0119 w dalszym \u017cyciu i politycznym i spo\u0142ecznym.<\/em><\/p>\n\n\n\n

To fragment wst\u0119pu do niewielkiej ksi\u0105\u017ceczki \u201eEligiusz Niewiadomski. Przed s\u0105dem\u201d, wydanej w Bia\u0142ymstoku w 1923 roku. Pozycja ta stanowi relacj\u0119 z s\u0105dowego procesu Eligiusza Niewiadomskiego, sprawcy zamachu i zab\u00f3jstwa Gabriela Narutowicza, pierwszego w dziejach Polski Prezydenta Pa\u0144stwa. Zab\u00f3jstwa dokonanego 16 grudnia 1922 roku. Sprawca \u2013 Eligiusz Niewiadomski, zosta\u0142 skazany na kar\u0119 \u015bmierci a wyrok wykonano 31 stycznia 1923 roku. Jego ostatnie s\u0142owa brzmia\u0142y: \u201eGin\u0119 za Polsk\u0119, kt\u00f3r\u0105 gubi Pi\u0142sudski\u201d.<\/p>\n\n\n\n

\u0141atwo jest ferowa\u0107 wyrok z perspektywy lat, bez konfrontacji z \u00f3wczesnymi realiami. \u0141atwo jest przypi\u0105\u0107 Niewiadomskiemu \u0142atk\u0119 \u201eszale\u0144ca\u201d albo \u201efaszystowskiej ideologii\u201d, bez znajomo\u015bci przes\u0142anek, kt\u00f3re pchn\u0119\u0142y go do czynu. By przybli\u017cy\u0107 motywy zbrodni, warto pos\u0142ucha\u0107 s\u0142\u00f3w, jakie pad\u0142y z ust oskar\u017conego w trakcie procesu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Prezydent Gabriel Narutowicz<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Jak wygl\u0105da\u0142a droga Niewiadomskiego do feralnego dnia 16 grudnia 1922 roku? Dzia\u0142alno\u015b\u0107 rozpocz\u0105\u0142 w czasach szkolnych, gdy dzia\u0142a\u0142 aktywnie w\u015br\u00f3d polskich student\u00f3w w Petersburgu, zwi\u0105zanych z Lig\u0105 Narodow\u0105. Zajmowa\u0142 si\u0119 kolporta\u017cem nielegalnych wydawnictw, m.in. \u201ePrzegl\u0105du Wszechpolskiego\u201d i \u201ePolaka\u201d. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 kontynuowa\u0142 po uko\u0144czeniu studi\u00f3w. Wkr\u00f3tce zosta\u0142 osadzony na kilka miesi\u0119cy w X Pawilonie Cytadeli, w wyniku czego straci\u0142 prac\u0119 na politechnice. Podczas wojny rosyjsko-japo\u0144skiej zaproponowa\u0142 przeprowadzenie akcji dywersyjnych na terenie Rosji, na przyk\u0142ad wysadzenie most\u00f3w na Kamie i Wo\u0142dze. Jego koncepcja nie zyska\u0142a aprobaty w\u015br\u00f3d innych cz\u0142onk\u00f3w Ligii Narodowej, co by\u0142o przyczyn\u0105 jego odej\u015bcia z Ligii.<\/p>\n\n\n\n

Przed s\u0105dem przedstawia\u0142 sw\u00f3j pogl\u0105d na temat J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego:<\/p>\n\n\n\n

\u201eStosunek m\u00f3j do socjalizmu i do osoby Pi\u0142sudskiego by\u0142 obiektywny, rzeczowy, w tym sensie, \u017ce wolny od uprzedze\u0144, od niech\u0119ci prywatnej. W m\u0142odo\u015bci socjalizm by\u0142 dla mnie ide\u0105 sympatyczn\u0105. B\u0119d\u0105c w Pary\u017cu w 1896 i 1897 prenumerowa\u0142em \u201ePrzed\u015bwit\u201d londy\u0144ski, chodzi\u0142em na konferencje itd. Z czasem, kiedy z\u0142apa\u0142em parokrotnie pismo na zbyt grubych k\u0142amstwach, zbudzi\u0142a si\u0119 moja czujno\u015b\u0107. Zarazem czytaj\u0105c \u201ePrzed\u015bwit\u201d londy\u0144ski, zrozumia\u0142em jego ja\u0142owo\u015b\u0107 i prawdziw\u0105 stron\u0119 pomys\u0142\u00f3w tych rozbitk\u00f3w emigracji socjalistycznej. (\u2026) Uczucie moje do Niego (Pi\u0142sudskiego) da\u0142oby si\u0119 stre\u015bci\u0107 w dwu wyrazach: twarda sztuka. Bohaterska sztuka. Nie wiedzia\u0142em jeszcze wtedy, \u017ce Pi\u0142sudski mia\u0142 dusz\u0119 tward\u0105 dla siebie, mi\u0119kka dla innych, co jest jeszcze pi\u0119kniejsze. Nie wiedzia\u0142em i nie przeczuwa\u0142em jednak\u017ce, \u017ce ten rodzaj pi\u0119kna przeniesiony na funkcj\u0119 Naczelnika Pa\u0144stwa w burzliwej prze\u0142omowej chwili dziejowej, mo\u017ce si\u0119 dla Pa\u0144stwa okaza\u0107 zgubny.\u201d<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Stra\u017c honorowa przy trumnie zamordowanego Gabriela Narutowicza \u017ar\u00f3d\u0142o Wikimedia Commons<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

O charakterze Niewiadomskiego \u015bwiadczy relacja z demonstracji warszawskiej 1891 roku, w rocznic\u0119 uchwalenia Konstytucji 3 Maja: \u201eZdarzy\u0142o si\u0119, \u017ce jaki\u015b doro\u017ckarz koniecznie chcia\u0142 poch\u00f3d przerwa\u0107 \u2013 w odpowiedzi na ostrze\u017cenie, \u017ce nie wolno, zacz\u0105\u0142 sobie batem drog\u0119 torowa\u0107. Wtem z pochodu wyskoczy\u0142 m\u0142ody cienki student w nieznanym mi mundurze, chwyci\u0142 konia za uzd\u0119, doro\u017ckarza za\u015b kijem przez plecy zwali\u0142. Zdziwiony odwag\u0105 nieznajomego, zacz\u0105\u0142em si\u0119 dowiadywa\u0107, kto to by\u0142, zaraz te\u017c obja\u015bniono mnie, \u017ce to dawny ucze\u0144 Szko\u0142y Rysunkowej, obecny student Akademii w Petersburgu \u2013 Niewiadomski\u201d.<\/p>\n\n\n\n

To s\u0142owa Mariana Trzebi\u0144skiego z \u201ePami\u0119tnika malarza\u201d, uczestnika tej patriotycznej, pierwszej w Warszawie od Powstania Styczniowego, manifestacji. \u00d3w \u201em\u0142ody student\u201d by\u0142 ju\u017c w\u00f3wczas postrzegany przez profesor\u00f3w Petersburskiej Akademii jako zdolny artysta. O ile akcje dywersyjne podczas wojny rosyjsko-japo\u0144skiej wysuwane przez niego by\u0142y zgodne z koncepcj\u0105 \u015brodowiska Pi\u0142sudskiego, o tyle podczas I wojny \u015bwiatowej Niewiadomski by\u0142 w swoich pogl\u0105dach zdecydowanie antyniemiecki.<\/p>\n\n\n\n

M\u00f3wi\u0142: \u201ePi\u0142sudski stan\u0105\u0142 na czele Legion\u00f3w. Wyda\u0142o mi si\u0119 to wtedy b\u0142\u0119dem taktycznym. P\u00f3\u017aniej przekona\u0142em si\u0119 z chwil\u0105 pogromu Rosji, \u017ce si\u0119 myli\u0142em. To nie by\u0142a omy\u0142ka. P\u00f3\u017aniej przysz\u0142a sprawa przysi\u0119gi. Przypominam listy trzech wariat\u00f3w drukowane w \u201eGo\u0144cu\u201d \u00f3wczesnym, denuncjacje \u201ena Pi\u0142sudskiego\u201d \u017c\u0105daj\u0105ce jego aresztowania. Zerwa\u0142em wtedy stosunki z dwoma lud\u017ami, kt\u00f3rzy jeszcze w tej redakcji pracowali, a \u017cona moja zel\u017cy\u0142a jedn\u0105 z tych pa\u0144. Potem przysz\u0142o aresztowanie Pi\u0142sudskiego, Magdeburg. To wszystko by\u0142o pi\u0119kne w moim rozumieniu. Nie wiedzia\u0142em tylko, \u017ce na tym zamkn\u0105 si\u0119 pi\u0119kne karty politycznej dzia\u0142alno\u015bci Pi\u0142sudskiego.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Przez okres wojny Niewiadomski koncentrowa\u0142 si\u0119 na dzia\u0142alno\u015bci edukacyjnej, artystycznej i pedagogicznej. Dzia\u0142a\u0142 tak\u017ce w organizacji sanitarnej i milicji obywatelskiej. Po wojnie aktywnie w\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 w budow\u0119 polskiej pa\u0144stwowo\u015bci, oferuj\u0105c umiej\u0119tno\u015bci organizacyjne, a tak\u017ce pi\u00f3ro publicysty. Zajmowa\u0142 si\u0119 m.in. ewidencjonowaniem dorobku artystycznego malarzy polskich, pracowa\u0142 w Ministerstwie Wyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiecenia Publicznego, w Ministerstwie Sztuki i Kultury. Nie zapomnia\u0142 o swoich obowi\u0105zkach patriotycznych, uczestnicz\u0105c w akcji rozbrajania Niemc\u00f3w w listopadzie 1918 roku.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Kiedy w 1920 roku nawa\u0142a bolszewicka zagrozi\u0142a bytowi pa\u0144stwa, wzi\u0105\u0142 urlop z pracy ministerialnej i zg\u0142osi\u0142 si\u0119 do wojska. Mia\u0142 w\u00f3wczas 51 lat. Jego starania zosta\u0142y odrzucone przez komisj\u0119 wojskow\u0105, ale z polecenia gen. Kazimierza Sosnkowskiego zosta\u0142 przyj\u0119ty do kontrwywiadu w II Oddziale Sztabu Generalnego. Proponowa\u0142 szereg akcji wymierzonych przeciwko agenturze bolszewickiej, w szczeg\u00f3lno\u015bci surowsze post\u0119powanie wobec komunist\u00f3w z KPP, wspieraj\u0105cych marsz bolszewik\u00f3w na Warszaw\u0119.<\/p>\n\n\n\n

W trakcie procesu Niewiadomski przytoczy\u0142 kilka fakt\u00f3w z tej pracy: \u201ePan XX jest w czasie wojny na poczcie cenzorem wojskowym korespondencji \u017cydowskiej, jego przesz\u0142o\u015b\u0107: \u017byd bia\u0142ostocki czy grodzie\u0144ski, podczas okupacji niemieckiej by\u0142 wsp\u00f3\u0142pracownikiem dziennika \u017cydowskiego, wychodz\u0105cego w trzech j\u0119zykach. Nie przyznawa\u0142 si\u0119 nigdy do polsko\u015bci. Wed\u0142ug domniemania uchodzi\u0142 za szpiega niemieckiego. Temu cz\u0142owiekowi powierzona by\u0142a cenzura list\u00f3w \u017cydowskich. Defensywa [wywiad] by\u0142a bezradna. Powiedziano mi, \u017ce nie maj\u0105 prawa aresztowa\u0107 go, ani zawiesi\u0107 w czynno\u015bciach. Druga sprawa. Studenta \u017cyda, przy\u0142apanego na kolportowaniu bibu\u0142y komunistycznej. (\u2026) Trzeba by\u0142o czyta\u0107 jeszcze t\u0119 bibu\u0142\u0119. S\u0142\u00f3w nie ma na powiedzenie tego, co tam by\u0142o. To by\u0142 ka\u0142, b\u0142oto, to by\u0142o przesi\u0105kni\u0119te krwi\u0105 \u017co\u0142nierzy polskich, tysi\u0105cem \u017cy\u0107 ch\u0142opc\u00f3w naszych, kt\u00f3rzy wzi\u0119li t\u0119 bibu\u0142\u0119 na serio i byli rozstrzelani za dezercj\u0119. Inni podpalali magazyny wojskowe, podpalali hangary, aparaty lotnicze. Krzywdy ta bibu\u0142a zaprowadzi\u0142a nies\u0142ychane. By\u0142a ca\u0142a przesi\u0105kni\u0119ta krwi\u0105 polsk\u0105. (\u2026) Jeszcze jedna sprawa \u2013 Horwitz, by\u0142y cz\u0142onek PPS, obecnie cz\u0142onek centralnego komitetu komunistycznego, podpala\u0142 hangary lotnicze w Wilnie. \u015aledztwo przeprowadzone, siedzia\u0142 jaki\u015b czas w X pawilonie, ale wkr\u00f3tce po wyj\u015bciu z defensywy dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce Horwitz uciek\u0142 z obozu je\u0144c\u00f3w, gdzie go uprzejmie przeniesiono.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Niewiadomski podaje te\u017c przyk\u0142ad mocno sp\u00f3\u017anionego dzia\u0142ania wobec znalezienia u jednego z dzia\u0142aczy komunistycznych tajnego zapisu, informuj\u0105cego o agentach komunistycznych w wojsku. Czynno\u015bci podj\u0119to dopiero po kilku miesi\u0105cach od ujawnienia szyfru. Pyta zatem, czy by\u0142 to wynik niefrasobliwego podej\u015bcia do sprawy s\u0142u\u017cb kontrwywiadowczych (czyli tzw. defensywy) czy agenturalnej dzia\u0142alno\u015bci wewn\u0105trz tych s\u0142u\u017cb.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Eligiusz Niewiadomski Autoportret, 1893<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Kiedy jego uwagi nie zyska\u0142y aprobaty, zrezygnowa\u0142 z pracy w kontrwywiadzie i zg\u0142osi\u0142 si\u0119 wraz ze swoim synem na front, gdzie s\u0142u\u017cy\u0142 jako szeregowiec. To kolejna wskaz\u00f3wka dotycz\u0105ca osobowo\u015bci Niewiadomskiego. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce nigdy nie godzi\u0142 si\u0119 na kompromisy, je\u017celi chodzi\u0142o o Polsk\u0119. Po odzyskaniu przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci aktywnie w\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 w odbudow\u0119 kraju. Chcia\u0142 naprawy pa\u0144stwa, zmiany prawa, ukr\u00f3cenia sejmokracji, ograniczenia wp\u0142yw\u00f3w politycznych mniejszo\u015bci narodowych, przede wszystkim \u017cydowskiej i niemieckiej.<\/p>\n\n\n\n

Obwinia\u0142 lewic\u0119 o doprowadzenie kraju do \u201elewicowego rozk\u0142adu\u201d. A w szczeg\u00f3lno\u015bci obwinia\u0142 Pi\u0142sudskiego: \u201eNajwi\u0119kszym atutem wtedy [po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci] by\u0142 nastr\u00f3j \u00f3wczesny. Nastr\u00f3j narodu by\u0142 w pierwszych dniach po wyrzuceniu okupant\u00f3w wspania\u0142y. Trzeba by\u0142o s\u0142ucha\u0107, co m\u00f3wi\u0105 na ulicach, na targach, po sklepach. Ludzie, lud lepiej mo\u017ce ani\u017celi inteligencja odczuwa\u0142 intuicyjnie, \u017ce dzieje si\u0119 co\u015b wielkiego. Czekali has\u0142a, czekali komendy, m\u0119skiej i wielkiej, kt\u00f3raby jednoczy\u0142a nar\u00f3d i poprowadzi\u0142a nar\u00f3d do bohaterskich wysi\u0142k\u00f3w. Pi\u0142sudski m\u00f3g\u0142 wtedy zdoby\u0107 bez \u017cadnego oporu serca ca\u0142ej Polski. (\u2026) Pi\u0142sudski mia\u0142 w r\u0119ku los ca\u0142ej Polski. By\u0142 jej moralnym dyktatorem. M\u00f3g\u0142 i powinien by\u0142 \u017c\u0105da\u0107 ofiar, ofiary pracy. Nasz kraj by\u0142 og\u0142odzony i tylko praca mog\u0142a go wy\u017cywi\u0107. Powinien by\u0142 \u017c\u0105da\u0107 ofiary krwi, bo dooko\u0142a nas by\u0142a gromada w\u015bciek\u0142ych wilk\u00f3w, powinien by\u0142 \u017c\u0105da\u0107 ofiary interes\u00f3w partyjnych. Tutaj sz\u0142a gra o najwy\u017csze stawki, o losy nie partii, ale narodu. Pi\u0142sudski nie dor\u00f3s\u0142 do roli, jak\u0105 mu dzieje przeznaczy\u0142y. Zmarnowa\u0142 t\u0119 jedyn\u0105 bezpowrotn\u0105 w \u017cyciu narodu chwil\u0119. Zarazem zmarnowa\u0142 w\u0142asn\u0105 wielko\u015b\u0107, w\u0142asn\u0105 nie\u015bmiertelno\u015b\u0107. Zamiast tej komendy, kt\u00f3rej nar\u00f3d czeka\u0142, zamiast programu pracy i gotowo\u015bci bojowej, dyscypliny i rz\u0105du silnego, kt\u00f3ryby w pa\u0144stwie wstrzyma\u0142 anarchi\u0119, pad\u0142y na nar\u00f3d dwa fakty: powo\u0142anie Kesselera w charakterze pos\u0142a niemieckiego i rz\u0105d ludowy.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Gwoli wyja\u015bnienia \u2013 pose\u0142 niemiecki zosta\u0142 pierwszym akredytowanym w Warszawie przedstawicielem Republiki Weimarskiej, w kt\u00f3rej rz\u0105dy przej\u0119\u0142a lewicowa socjaldemokracja. I ten w\u0142a\u015bnie rz\u0105d, jako jedyny w Europie, uzna\u0142 powsta\u0142y w Warszawie z namaszczenia Pi\u0142sudskiego \u2013 \u201ebraterski\u201d rz\u0105d Ignacego Daszy\u0144skiego i J\u0119drzeja Moraczewskiego. Te fakty przyczyni\u0142y si\u0119 wedle s\u0142\u00f3w Niewiadomskiego: \u201edo utrwalenia we mnie idei, kt\u00f3ra p\u00f3\u017aniej dojrza\u0142a\u201d.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Eligiusz Niewiadomski \u017ar\u00f3d\u0142o Wikimedia Commons<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Niewiadomski w trakcie rozprawy argumentowa\u0142: \u201eIstnieje jaskrawe has\u0142o, wywieszone dla ciemnych t\u0142um\u00f3w, has\u0142o, kt\u00f3re jest osi\u0105 wszystkich d\u0105\u017ce\u0144 stronnictw socjalistycznych: dyktatura proletariatu. Has\u0142o, w kt\u00f3rym tak\u017ce widzia\u0142 owoc umys\u0142owego i moralnego zwyrodnienia. W dzisiejszych czasach dyktatura jakiejkolwiek klasy jest nie do pomy\u015blenia. Ale je\u017celi mo\u017cna z pewn\u0105 dawk\u0105 s\u0142uszno\u015bci m\u00f3wi\u0107 o dyktaturze klasy najo\u015bwiece\u0144szej, wyrobionej politycznie, to dyktatura najciemniejszych mas jest has\u0142em zbrodniczym i oszuka\u0144czym. Masy nie spostrzegaj\u0105 si\u0119 co do tego, \u017ce ich karki s\u0142u\u017c\u0105 za drabin\u0119 do wspinania si\u0119 dyktatorom. Rosja zrealizowa\u0142a te has\u0142a i wykaza\u0142a ich praktyczn\u0105 warto\u015b\u0107.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Dalej Niewiadomski argumentowa\u0142, \u017ce rz\u0105d ludowy, od pierwszych swoich dzia\u0142a\u0144, czyli od powo\u0142ania milicji ludowej, d\u0105\u017cy\u0142 do dyktatury, w kt\u00f3rej w rol\u0119 stra\u017cnik\u00f3w weszli pospolici kryminali\u015bci. By\u0142 to rz\u0105d, kt\u00f3ry: \u201ewykaza\u0142 uderzaj\u0105c\u0105 niemoc tw\u00f3rcz\u0105. Natomiast w sensie negacji, w sensie dezorganizacji pracy i deprawacji duszy dokona\u0142 rzeczy istotnie zdumiewaj\u0105cych. Po dorwaniu si\u0119 do w\u0142adzy pe\u0142nomocnicy Pi\u0142sudskiego zrozumieli, \u017ce otwiera si\u0119 przed nimi niebywa\u0142y okres propagandy, zacz\u0119\u0142y si\u0119 manifestacje, wiece, strajki, legion strajk\u00f3w. Majestat w\u0142adzy Rzeczypospolitej le\u017ca\u0142 w b\u0142ocie ulicznym. Rz\u0105d widzia\u0142 to, m\u00f3wi\u0142, \u017ce nie ma si\u0142y. Si\u0142\u0119 mia\u0142, tylko jej nie u\u017cywa\u0142. Koron\u0105 wszystkiego by\u0142 strajk s\u0142u\u017cby szpitalnej. Bojowcy rozp\u0119dzali tych, co chcieli pracowa\u0107, chorzy ton\u0119li we w\u0142asnym kale, a panowie Pi\u0142sudski i Wojciechowski nie umieli znale\u017a\u0107 \u015brodk\u00f3w tej zbrodni. (\u2026) Zacz\u0105\u0142 si\u0119 poch\u00f3d anarchii. Widzia\u0142 to ka\u017cdy str\u00f3\u017c, ka\u017cdy pos\u0142aniec, nie widzia\u0142 Pi\u0142sudski\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Istotnie, \u015brodowiska lewicowe przyst\u0105pi\u0142y do konfrontacji, anga\u017cuj\u0105c boj\u00f3wki PPS i cz\u0142onk\u00f3w dawnej Polskiej Organizacji Wojskowej, zwi\u0105zanej ideowo z Pi\u0142sudskim, kt\u00f3ry chcia\u0142, by: \u201eWarszawa robotnicza zamanifestowa\u0142a sw\u0105 wol\u0119 poskromienia warcholstwa. Je\u015bli dojdzie do walk ulicznych \u2013 wkrocz\u0119 wojskiem i zaprowadz\u0119 \u0142ad i porz\u0105dek (\u2026). Jedno mog\u0119 przyobieca\u0107: je\u015bli b\u0119dziecie si\u0119 domaga\u0107, aby siewcy anarchii zostali niezw\u0142ocznie postawieni w stan oskar\u017cenia \u2013 ja takiego przyrzeczenia nie odm\u00f3wi\u0119 i zrobi\u0119 ze swej strony wszystko, aby tak si\u0119 sta\u0142o\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Polska Partia Socjalistyczna rzuci\u0142a has\u0142o walki z \u201eprawicowym bolszewizmem\u201d, a Polskie Stronnictwo Ludowe \u201eWyzwolenie\u201d zapowiada\u0142o \u201epalenie dwor\u00f3w i wieszanie w\u0142a\u015bcicieli\u201d. Te ostatnie has\u0142a odnosi\u0142y si\u0119 do okresu walki podczas wybor\u00f3w prezydenckich. Wybor\u00f3w, kt\u00f3re \u2013 wedle przeciwnik\u00f3w Pi\u0142sudskiego \u2013 mia\u0142y da\u0107 w\u0142adz\u0119 jemu samemu, co by\u0142oby dope\u0142nieniem dyktatury. Niewiadomski twierdzi\u0142, i\u017c za spraw\u0105 rz\u0105du ludowego zosta\u0142o \u201ez\u0142o\u017cone kuku\u0142cze jajo\u201d w postaci sejmu \u201eo 5 przymiotnikach g\u0142osowania, zamiast jednej g\u0142owy mia\u0142o ich rz\u0105dzi\u0107 400 (\u2026) najzwyklejsze sprawy pa\u0144stwowe oddane by\u0142y w r\u0119ce fornali i pastuch\u00f3w byd\u0142a. (\u2026) Wynikiem tego by\u0142 Sejm w po\u0142owie z\u0142o\u017cony z analfabet\u00f3w duchowych, a w jednej czwartej czy pi\u0105tej z ludzi, na kt\u00f3rych patrzyli\u015bmy wszyscy, kt\u00f3rzy stan\u0119li poza granic\u0105 polsko\u015bci i obywatelsko\u015bci.\u201d<\/p>\n\n\n\n

W tym miejscu nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce Niewiadomskiemu chodzi\u0142o o mniejszo\u015bci narodowe, w szczeg\u00f3lno\u015bci mniejszo\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105, kt\u00f3ra wspiera\u0142a opcj\u0119 Pi\u0142sudskiego. Problem tej mniejszo\u015bci, a w zasadzie wp\u0142ywu \u017byd\u00f3w na sprawy Polski stanowi\u0142 istotn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u00f3wczesnej walki politycznej. To przecie\u017c \u015brodowiska \u017cydowskie podczas Wielkiej Wojny naciska\u0142y na okupanta niemieckiego, by na ziemiach polskich utworzy\u0107 Judeo-Poloni\u0119, polsko-\u017cydowskie pa\u0144stwo.<\/p>\n\n\n\n

Niewiadomski zwraca\u0142 uwag\u0119 na zwi\u0105zki \u015brodowisk \u017cydowskich z socjalizmem: \u201eJad moralny i niemoc tw\u00f3rcz\u0105 zaszczepi\u0142o socjalizmowi \u017cydostwo. Po okresie socjalizmu utopijnego rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 inny okres, kt\u00f3ry socjali\u015bci zwykli nazywa\u0107 naukowym, a dla kt\u00f3rego jedynym w\u0142a\u015bciwym terminem jest okres \u017cydowski. Okres z Marksem, Kautskym i innymi jako hersztami. \u017bydostwo w lot odczu\u0142o, czym mo\u017ce si\u0119 sta\u0107 socjalizm w ich r\u0119kach. \u017bydzi dali swoich teoretyk\u00f3w, dali mu kolporter\u00f3w, agitator\u00f3w, poparcie materialne, pras\u0119, reklam\u0119, rozmach zewn\u0119trzny. Ale nie dali darmo. W zamian wnie\u015bli do niego pewne pierwiastki w\u0142asne, pierwiastki rasowe, kt\u00f3re spowodowa\u0142y zwyrodnienie warto\u015bci moralnej socjalizmu. (\u2026) \u017bydzi wnie\u015bli has\u0142o wy\u0142\u0105cznej walki o dobra materialne i odrzucili, je\u017celi nie w teorii to w praktyce, zasad\u0119 s\u0142usznego, tj. proporcjonalnego wynagrodzenia, jak gdyby \u015bwiadomi tego, \u017ce nic tak nie demoralizuje jak zysk nieprawy, zarobek nadmierny, \u0142atwy do osi\u0105gni\u0119cia (\u2026) Drugie co wnie\u015bli, to jest ducha nienawi\u015bci, podstawow\u0105 cech\u0119 ca\u0142ej propagandy, ducha walki i zemsty, nienawi\u015bci, tarcia spo\u0142ecznego, przeciwie\u0144stwo idea\u0142\u00f3w pracodawc\u00f3w i pracobiorc\u00f3w. Walka klas okaza\u0142a si\u0119 genialnym \u015brodkiem do rozsadzania spo\u0142ecze\u0144stw aryjskich i odwracanie uwagi od walki ras, od podboju \u017cydostwa. Walka klas okaza\u0142a si\u0119 miechem do rozdmuchiwania tej iskierki z\u0142a, kt\u00f3re znajduje si\u0119 w duszach nawet najlepszych ludzi. Oni to podyktowali socjalistom te metody, zrobili z nich specjalist\u00f3w zwalczania \u2013 zwalczanie oparte na nienawi\u015bci sta\u0142o si\u0119 ich g\u0142\u00f3wnym zaj\u0119ciem: zwalcza si\u0119 wszystkich co nie nale\u017cy do sekty. Ale nienawi\u015b\u0107 zajad\u0142a jest zawsze nietw\u00f3rcza, tak samo jak ka\u017cda tw\u00f3rczo\u015b\u0107 musi by\u0107 pocz\u0119ta z mi\u0142o\u015bci. (\u2026) Na gruncie polskim wszystkie te cechy urastaj\u0105 do rozmiar\u00f3w potwornych dlatego, \u017ce ci\u015bnienie intelektualne i materialne \u017cydostwa jest silniejsze ni\u017c kiedykolwiek i gdziekolwiek. Zarazem lud ciemny w masie, \u0142atwowierny, pobudliwy, stanowi materia\u0142 wymarzony dla propagandy wywrotowej. Jednak\u017ce je\u015bli nie zamieni\u0142 si\u0119 w mas\u0119 bandyt\u00f3w, to dlatego, \u017ce musz\u0105 by\u0107 w duszy tego ludu jakie\u015b cenne pierwiastki, kt\u00f3re go od tego broni\u0105, kt\u00f3re ka\u017c\u0105 mu si\u0119 opiera\u0107, wi\u0119c si\u0119 opiera i nie tylko opiera si\u0119, ale sam dochodzi zrozumienia rzeczy wielkich i \u015bwi\u0119tych. Ten op\u00f3r odczuwaj\u0105 partie lewicowe i chc\u0105 go z\u0142ama\u0107 za wszelk\u0105 cen\u0119 \u2013 tym si\u0119 t\u0142umaczy ich tak zajad\u0142a taktyka.\u201d<\/p>\n\n\n\n

W kolejnych s\u0142owach Niewiadomski opisuje, czym jest Ojczyzna: \u201eDla ka\u017cdego z nas Ojczyzna to jest najlepsza tradycja przesz\u0142o\u015bci, to jest dobro duchowe i materialne odziedziczone po przodkach i przekazywane jak \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 z pokolenia na pokolenie. To nie jest w\u0142asno\u015b\u0107 ani dawnych, ani przysz\u0142ych pokole\u0144, ale wszystkich razem i dlatego my jeste\u015bmy tylko chwilowymi dzier\u017cawcami i stra\u017cnikami. To s\u0105 nasze poj\u0119cia. W naszym poj\u0119ciu mie\u015bci si\u0119 przede wszystkim zesp\u00f3\u0142 obowi\u0105zk\u00f3w i ofiar, bo bez ofiar, bez po\u015bwi\u0119cenia \u2013 Ojczyzny nie ma. Dla socjalist\u00f3w sprawa przedstawia si\u0119 inaczej: Ojczyzna to my wszyscy. Je\u017celi nam jest dobrze, to wszystko w porz\u0105dku, to Ojczyzna jest szcz\u0119\u015bliwa. Takie zdania wyg\u0142aszaj\u0105 nie najgorsi, wyg\u0142aszaj\u0105 najlepsi. S\u0142ysza\u0142em na zebraniu publicznym, jak genialny pisarz i naiwny polityk Sieroszewski wyg\u0142asza\u0142 te zasady w obecno\u015bci setek os\u00f3b. Dla pospolitego towarzysza ta formu\u0142a jest jeszcze prostsza: Ojczyzna jest o tyle, o ile ma si\u0119 z niej korzy\u015b\u0107 wyra\u017an\u0105, materialn\u0105; natychmiastow\u0105. Tym w\u0142a\u015bnie poj\u0119ciom da\u0142 wyraz pose\u0142 Moraczewski w pami\u0119tnej mowie sejmowej w 1920 r. podczas najazdu bolszewickiego, kiedy twierdzi\u0142, \u017ce lud polski nie p\u00f3jdzie broni\u0107 Ojczyzny przeciw najazdowi, chyba \u017ce mu za to Ojczyzna drogo, bardzo drogo zap\u0142aci.\u201d<\/p>\n\n\n\n

W konkluzji wyst\u0105pienia Niewiadomski stwierdzi\u0142: \u201eWielkie badania historyczne w XIX wieku udowodni\u0142y tragedi\u0119 dziejow\u0105 Polski z powodu s\u0142abych rz\u0105d\u00f3w, Wie to ka\u017cdy sztubak, nie chcia\u0142 wiedzie\u0107 Naczelnik pa\u0144stwa. Komu potrzebna jest mi\u0119kka r\u0119ka? Uczciwi obywatele kraju, ludzie o czystych r\u0119kach nie l\u0119kaj\u0105 si\u0119 r\u0119ki twardej. Wszystko co w Polsce \u017cy\u0142o, co by\u0142o szlachetne, prawnie my\u015bl\u0105ce, domaga\u0142o si\u0119 r\u0119ki twardej. Mi\u0119kka r\u0119ka jest istotnie potrzebna, ale nie do w\u0142adania Pa\u0144stwem. Mi\u0119kka r\u0119ka potrzebna jest z\u0142odziejom, paskarzom, zdrajcom stanu, potrzebna jest bandytom, przeniewiercom grosza publicznego, ch\u0142opstwu, kt\u00f3re wykr\u0119ca si\u0119 od p\u0142acenia podatk\u00f3w, \u017cydostwu, spiskowcom, zdrajcom stanu, potrzebna jest przest\u0119pcom politycznym (\u2026) potrzebna jest wszystkim wrogom Polski. Wszyscy oni handluj\u0105 za miliony. Pi\u0142sudski o tym wiedzia\u0142 \u2013 nie m\u00f3g\u0142 nie wiedzie\u0107. Mimo to zaleca\u0142 mi\u0119kk\u0105 r\u0119k\u0119 i szuka\u0142 cz\u0142owieka, i znalaz\u0142 go.\u201d<\/p>\n\n\n\n

I tym cz\u0142owiekiem \u2013 kt\u00f3ry nie maj\u0105c w\u0142asnego zaplecza politycznego, musia\u0142 opiera\u0107 si\u0119 na Pi\u0142sudskim, ten za\u015b m\u00f3g\u0142 wp\u0142ywa\u0107 na niego \u2013 by\u0142 Gabriel Narutowicz. Tak posta\u0107 Prezydenta przedstawia Niewiadomski: \u201eNarutowicz jako cz\u0142owiek dla mnie nie istnia\u0142. Nie rozmawia\u0142em z nim ani ja, ani podkre\u015blam to z naciskiem \u2013 nikt z mojej rodziny. Wierz\u0119, \u017ce jako profesor, m\u0105\u017c, ojciec, by\u0142 g\u0142\u0119bokim i szlachetnym cz\u0142owiekiem. Dla mnie jednak istnia\u0142 on nie jako cz\u0142owiek, lecz symbol sytuacji politycznej, symbol ha\u0144by. T\u0119 ha\u0144b\u0119 moje strza\u0142y star\u0142y z czo\u0142a \u017cywej Polski. Nie \u017ca\u0142uj\u0119 nic. Zrobi\u0142em to, co by\u0142o moim obowi\u0105zkiem. Spe\u0142ni\u0142em go twardo i uczciwie. Przez moje r\u0119ce przem\u00f3wi\u0142a nie partyjna zaciek\u0142o\u015b\u0107, tylko sumienie i \u017celazna godno\u015b\u0107 narodu. Jak ja, czuj\u0105 tysi\u0105ce w Polsce, tylko nie ka\u017cdy zrobi\u0142by to, co si\u0119 sta\u0142o moim udzia\u0142em.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Niekt\u00f3rzy badacze zwracaj\u0105 uwag\u0119 na mo\u017cliwo\u015b\u0107 politycznej prowokacji ze strony stronnik\u00f3w Pi\u0142sudskiego, dzi\u0119ki czemu mieliby pretekst do zdyskredytowania endecji w politycznej walce. Takie uzasadnienie podawa\u0142 J\u0119drzej Giertych: \u201eG\u0142\u00f3wnym dowodem tego, \u017ce zab\u00f3jstwo by\u0142o zorganizowane przez Oddzia\u0142 II, s\u0105 dwa wypadki posiadania przez ten oddzia\u0142 wiadomo\u015bci o maj\u0105cym nast\u0105pi\u0107 zab\u00f3jstwie na kilka godzin przed samym zab\u00f3jstwem. W\u0142adys\u0142aw Ludwik Evert w Sosnowcu wiedzia\u0142 na kilka godzin przed zab\u00f3jstwem, nie tylko o zab\u00f3jstwie, ale i o osobie zab\u00f3jcy, malarzu Eligiuszu Niewiadomskim. Evert zwi\u0105zany by\u0142 w latach 1912-14 ze Strzelcem w Krakowie, w roku 1917 by\u0142 cz\u0142onkiem POW w Moskwie, a w latach 1927-1934 by\u0142 redaktorem gazety Polska Zbrojna, co wszystko wskazuje na jego zwi\u0105zki z obozem, kt\u00f3ry rz\u0105dzi\u0142 II Oddzia\u0142em. Innych, mniej jaskrawych poszlak, jest wi\u0119cej\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Aby dope\u0142ni\u0107 obraz tamtych dni, warto przywo\u0142a\u0107 s\u0142owa samego Niewiadomskiego. Przyczyny swego czynu wyja\u015bni\u0142 w \u201ePrzes\u0142aniu do wszystkich Polak\u00f3w\u201d napisanym w z celi wi\u0119ziennej:<\/p>\n\n\n\n

\u201eBy\u0142oby \u017ale z Polsk\u0105, gdyby odrobina charakteru wystarcza\u0142a, aby by\u0107 uznanym za wariata, a odrobina uczucia wychodz\u0105cego poza normy przeci\u0119tne dawa\u0142a kwalifikacje na fanatyka. Czyn by\u0142 straszny, bo musia\u0142em uderzy\u0107 w nar\u00f3d. Nie s\u0142owem bezsilnym, lecz gromem. Gromem r\u00f3wnym tej ha\u0144bie, jak\u0105 go opanowa\u0142a sp\u00f3\u0142ka cynicznych hultaj\u00f3w i jawnych wrog\u00f3w Polski. Musia\u0142em uderzy\u0107 gromem, aby zbudzi\u0107 tych co mniemaj\u0105, \u017ce Polska ju\u017c si\u0119 cia\u0142em sta\u0142a, \u017ce min\u0105\u0142 czas wysi\u0142k\u00f3w i ofiar i \u017ce bro\u0144 mo\u017cna ju\u017c z\u0142o\u017cy\u0107. Tak nie jest! To, na co patrz\u0105 oczy nasze, nie jest jeszcze Polsk\u0105. Nie o takiej \u015bni\u0142y wielkie serca poet\u00f3w naszych, nie za tak\u0105 cierpia\u0142y, walczy\u0142y i gin\u0119\u0142y pokolenia. (\u2026) To jest dopiero Polska Pi\u0142sudskiego, Judeo-Polska. Nar\u00f3d polski do w\u0142adzy w niej jeszcze nie doszed\u0142. Polsk\u0119 prawdziw\u0105 trzeba dopiero zdoby\u0107 i zbudowa\u0107. W walce o ni\u0105 niech si\u0119 hartuje dusza pokole\u0144. Od udzia\u0142u w tej walce nie zwalnia nikogo ani wiek, ani stanowisko spo\u0142eczne, ani przynale\u017cno\u015b\u0107 lub nieprzynale\u017cno\u015b\u0107 do partii. Trzeba j\u0105 zacz\u0105\u0107 od zwyci\u0119stwa nad sob\u0105, od pokonania w\u0142asnej s\u0142abo\u015bci.\u201d<\/p>\n\n\n\n

W trakcie procesu Niewiadomski pocz\u0105tkowo odm\u00f3wi\u0142 przyj\u0119cia obrony. M\u00f3wi\u0142: \u201eBroni\u0107 si\u0119 chcia\u0142em sam, odrzuca\u0142em obron\u0119, by nie da\u0107 nikomu powodu do mniemania, \u017ce chcia\u0142bym ratowa\u0107 moj\u0105 osob\u0119 fizyczn\u0105. Tej ratowa\u0107 nie chc\u0119. Chcia\u0142bym natomiast ratowa\u0107 m\u00f3j czyn. (\u2026) Nie ma cz\u0142owieka w Polsce, kt\u00f3ry by tego nie rozumia\u0142. Jest to walka o polsko\u015b\u0107 Polski. Jako taki czyn broni si\u0119 sam za siebie. Narutowicz pad\u0142 ofiar\u0105 zgroz\u0119 budz\u0105cych machinacji, jakich aren\u0105 sta\u0142 si\u0119 Sejm w obliczu ca\u0142ej Polski. W Sejmie kluby lewicowe w porozumieniu z \u017bydami, stoj\u0105cymi na czele jawnych wrog\u00f3w Pa\u0144stwa, postanowi\u0142y za wszelk\u0105 cen\u0119 nie dopu\u015bci\u0107 do prezydentury cz\u0142owieka niezale\u017cnego. Potrzebny by\u0142 im cz\u0142owiek chwiejny, uleg\u0142y, daj\u0105cy si\u0119 im powodowa\u0107. Takiego chcieli mie\u0107 powolnym narz\u0119dziem. Chcieli bowiem nadal utrzyma\u0107 kraj w stanie anarchii. Uda\u0142o si\u0119 im doprowadzi\u0107 do wyboru g\u0142osami \u017cydowskimi przeciw wi\u0119kszo\u015bci polskiej. Narutowicz nie zorientowa\u0142 si\u0119, wyb\u00f3r przyj\u0105\u0142, zasiad\u0142 na fotelu prezydialnym, splamionym krwi\u0105 naszych syn\u00f3w pomordowanych przez boj\u00f3wki socjalistyczne\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Ostatecznie przyj\u0105\u0142 pomoc obrony, kt\u00f3ra pr\u00f3bowa\u0142a ratowa\u0107 Niewiadomskiego od wyroku \u015bmierci. On sam za\u015b nie oczekiwa\u0142 \u0142aski, m\u00f3wi\u0105c: \u201edo \u017cycia powr\u00f3ci\u0107 nie pragn\u0119. Przynajmniej do \u017cycia mego cia\u0142a. Chc\u0119, aby \u017cy\u0142 m\u00f3j duch, to znaczy to, co by\u0142o moj\u0105 my\u015bl\u0105, moim odczuciem, co \u017cy\u0142o w moich czynach i co przetrwa mnie w moich pracach. (\u2026) Kiedym strzela\u0142 do cz\u0142owieka nieznanego mi, bezbronnego, stoj\u0105cego do mnie ty\u0142em, to moj\u0105 si\u0142\u0105 moraln\u0105 by\u0142o prze\u015bwiadczenie, \u017ce za jego \u017cycie daj\u0119 swoje. Nie chcia\u0142bym \u017cy\u0107 z my\u015bl\u0105, \u017ce ten trybuna\u0142 polski, ten symbol sprawiedliwo\u015bci najwy\u017cszej, chce mi odebra\u0107 to, co by\u0142o i jest do tej chwili moim dobrem moralnym. Wystawi\u0142em weksel, chc\u0119 ten weksel sp\u0142aci\u0107 uczciwie. To jest moje ostatnie s\u0142owo.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Kim by\u0142 Eligiusz Niewiadomski prywatnie? W trakcie procesu wykazywano, \u017ce zawsze nale\u017cycie wype\u0142nia\u0142 powierzone zadania. Jako student Petersburskiej Akademii by\u0142 uwa\u017cany przez profesor\u00f3w za zdolnego artyst\u0119. Uczelni\u0119 uko\u0144czy\u0142 w 1894 roku z du\u017cym srebrnym medalem i tytu\u0142em artysty pierwszego stopnia. Za dyplomowy obraz \u201eCentaury\u201d zdoby\u0142 du\u017cy z\u0142oty medal. Studia kontynuowa\u0142 w Pary\u017cu, a tak\u017ce u Wojciecha Gersona. Jak wielu \u00f3wczesnych artyst\u00f3w, cz\u0119sto wyje\u017cd\u017ca\u0142 do Zakopanego, sk\u0105d wyrusza\u0142 na g\u00f3rskie w\u0119dr\u00f3wki, przyczyniaj\u0105c si\u0119 do rozwoju taternictwa \u2013 by\u0142 autorem jednej z pierwszych map Tatr z zaznaczonymi szlakami oraz schroniskami.<\/p>\n\n\n\n

W 1899 roku opracowa\u0142 popularny \u201eAlbum do dziej\u00f3w Polski\u201d, czyli zbi\u00f3r map historycznych. Po studiach i przyje\u017adzie do Warszawy sporo pisa\u0142, sta\u0142 si\u0119 uznanym publicyst\u0105 i krytykiem sztuki. By\u0142 ceniony przez Stanis\u0142awa Witkiewicza, wszed\u0142 tak\u017ce w sk\u0142ad zarz\u0105du Towarzystwa Zach\u0119ty Sztuk Pi\u0119knych jako or\u0119downik zreformowania tej instytucji. Przygotowa\u0142 tak\u017ce statut i zaj\u0105\u0142 si\u0119 organizacj\u0105 powo\u0142anej Szko\u0142y Sztuk Pi\u0119knych (dzisiejsza Akademia Sztuk Pi\u0119knych) w Warszawie, w kt\u00f3rej prowadzi\u0142 wyk\u0142ady.<\/p>\n\n\n\n

Zwie\u0144czeniem pracy naukowej by\u0142y jego dzie\u0142a, w tym dwutomowe \u201eO sztuce \u015bredniowiecznej\u201d wydane w latach 1904-1910 oraz broszurowe wydania na temat metod propagowania sztuki, wydawane w czasie I wojny \u015bwiatowej. Autor widzia\u0142 potrzeb\u0119 \u0142\u0105czenia dzia\u0142alno\u015bci politycznej z edukacj\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa na polu sztuki. Wac\u0142aw Stefa\u0144ski, warszawski lekarz i bywalec salon\u00f3w towarzyskich pisa\u0142: \u201epodnosi\u0142 (Niewiadomski) poziom zebra\u0144 na artystyczne wy\u017cyny\u201d. By\u0142 tak\u017ce \u201eartyst\u0105 praktykuj\u0105cym\u201d, jego autorstwa s\u0105 witra\u017ce secesyjne w oknach oraz polichromie w ko\u015bciele farnym pw. \u015bw. Bart\u0142omieja w Koninie.<\/p>\n\n\n\n

Charakteryzowa\u0142o go specyficzne poczucie humoru. Wyk\u0142ady w Szkole Sztuk Pi\u0119knych rozpoczyna\u0142 od s\u0142\u00f3w: \u201eDzisiaj zajmiemy si\u0119 najwi\u0119kszym mydlarzem i pacykarzem doby renesansu \u2013 Rafaelem, Santi z Urbino\u201d, po czym nast\u0119powa\u0142 opis wskazuj\u0105cy na to, \u017ce Santi by\u0142 najwi\u0119kszym artyst\u0105 swojej epoki. Niewiadomski pomaga\u0142 biedniejszym studentom, kiedy ci byli w potrzebie, mimo \u017ce sam \u201enie \u015bmierdzia\u0142 groszem\u201d. On i jego rodzina \u017cyli skromnie, nie \u017ca\u0142owali pieni\u0119dzy jedynie na ksi\u0105\u017cki i drogie albumy z malarstwem.<\/p>\n\n\n\n

Dzi\u015b Eligiusza Niewiadomskiego znamy jedynie w kontek\u015bcie morderstwa z 16 grudnia 1922 roku. Ale by\u0142 te\u017c zdolnym artyst\u0105. Jego prace le\u017c\u0105 gdzie\u015b w magazynach muzealnych. Jego dorobek artystyczny zosta\u0142 rozproszony. W powszechnej \u015bwiadomo\u015bci funkcjonuje jako zab\u00f3jca pierwszego Prezydenta Polski.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

S\u0105 wypadki, kt\u00f3re uderzaj\u0105 nas swoj\u0105 wyj\u0105tkowo\u015bci\u0105 \u2013 w pozytywnym lub negatywnym znaczeniu: wypadki te wywo\u0142uj\u0105 odruch w ca\u0142ym spo\u0142ecze\u0144stwie i g\u0142\u0119boko zapadaj\u0105 w \u015bwiadomo\u015b\u0107 narodow\u0105, tym bardziej, \u017ce skutki ich przez czas d\u0142u\u017cszy przejawiaj\u0105 si\u0119 w dalszym \u017cyciu i politycznym i spo\u0142ecznym. To fragment wst\u0119pu do niewielkiej ksi\u0105\u017ceczki \u201eEligiusz Niewiadomski. Przed s\u0105dem\u201d, wydanej w… Czytaj dalej T\u0119 ha\u0144b\u0119 moje strza\u0142y star\u0142y z czo\u0142a \u017cywej Polski.<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":13,"featured_media":5836,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[406],"tags":[],"class_list":["post-5835","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-80","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5835","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5835"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5835\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5842,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5835\/revisions\/5842"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/5836"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5835"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5835"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5835"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}