{"id":5822,"date":"2026-01-30T11:02:22","date_gmt":"2026-01-30T10:02:22","guid":{"rendered":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=5822"},"modified":"2026-01-30T11:02:22","modified_gmt":"2026-01-30T10:02:22","slug":"polacy-pod-wroclawiem-1640-1840","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=5822","title":{"rendered":"Polacy pod Wroc\u0142awiem 1640-1840"},"content":{"rendered":"\n

W czas Objawienia Pa\u0144skiego godzi si\u0119 przytoczy\u0107 nast\u0119puj\u0105ce rymowane strofy: Wejzrzy, wejzrzy z swej wysoko\u015bci, O, Bo\u017ce wszej sprawiedliwo\u015bci Na krziwd\u0119, na gwa\u0142t obtoczonych Twych krze\u015bcjan od cie stworzonych, Co im wyrz\u0105dza frant z\u0142o\u015bliwy. Poka\u017c moc, poka\u017c, Bo\u017ce \u017cywy. Postrasz, zasmu\u0107 go, jak on czyni\u0142 Tym wiernym twym, gdy je tak trapi\u0142. O, daj to dziecie namilejsze, Dla nas narodzony Jezusie. Amen.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Tak\u0105 tre\u015b\u0107 na tablicy ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Krzysztofa we Wroc\u0142awiu notowali Polacy jeszcze 200 lat temu. Datuje si\u0119 j\u0105 na 1641 rok, nie przetrwa\u0142a do naszych czas\u00f3w. Ale przetrwali Polacy.<\/p>\n\n\n\n

Inspiracj\u0105 dla moich refleksji sta\u0142 si\u0119 artyku\u0142 z 78. numeru \u201ePrawda jest ciekawa\u201d przyjaciela Piotra Sutowicza. \u0141\u0105czy nas nie tylko przedmiot zainteresowa\u0144, g\u0142\u00f3wnie historia. Piotr mieszka w Bie\u0144kowicach, ja w Brochowie \u2013 oba osiedla le\u017c\u0105 na wschodnim kra\u0144cu Wroc\u0142awia. Skoncentruj\u0119 si\u0119 zatem na tej obecnie wroc\u0142awskiej parafii i polskim losie tych dwu przedmie\u015b\u0107 Wroc\u0142awia na przestrzeni przedostatnich dw\u00f3ch wiek\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Piotr wspomnia\u0142 o podwroc\u0142awskim Jerzym Tresce z Nowego Dworu, gdzie miejscowi Polacy u\u017cywali \u2013 co podkre\u015blam \u2013 polskiej gwary dolno\u015bl\u0105skiej, kt\u00f3rej zanik nast\u0105pi\u0142 oko\u0142o 150 lat temu. W szkole w Laskowicach O\u0142awskich pod Jelczem, wprowadzono w 1820 roku j\u0119zyk niemiecki. Podobnie, jeszcze wcze\u015bniej, wydano zarz\u0105dzenie dla ewangelickiej szko\u0142y wiejskiej w Solnikach (obecnie cz\u0119\u015b\u0107 Radwanic), tu\u017c za obecnymi po\u0142udniowo-wschodnimi granicami Wroc\u0142awia. Przyw\u00f3dca buntu dolno\u015bl\u0105skich protestanckich ch\u0142op\u00f3w z Laskowic, Jerzy Treska m\u00f3wi\u0142 wprost przed niemieckim s\u0105dem, \u017ce jego ojczystym j\u0119zykiem jest j\u0119zyk polski. Nie ma tu mowy zar\u00f3wno w jego wypowiedzi, jak i \u015bwiadk\u00f3w o jakim\u015b wasserpolnisch<\/em> czy \u015bl\u0105skim. W\u00f3wczas w\u0142adza pa\u0144stwowa si\u0119 na pewien czas ugi\u0119\u0142a, cho\u0107 w imi\u0119 centralizacji i jedno\u015bci kulturowej rugowano od dekady w drodze administracyjnej j\u0119zyk polski w szkole.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Rycina Endlera ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela z ok. 1820. Do tej parafii nale\u017celi m.in. ostatni polscy ewangelicy z Brochowa<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Treska w petycji do lokalnej w\u0142adzy pa\u0144stwowej w 1826 roku stwierdza, \u017ce dominium laskowickie obejmuje 391 polskich gospodarstw, a jedynie 48 niemieckie. Uwa\u017ca\u0142 zatem, \u017ce przywr\u00f3cenie j\u0119zyka jakiego u\u017cywaj\u0105 w domu jest zasadne r\u00f3wnie\u017c w ko\u015bciele i w szkole. \u201ePolacy s\u0105 tak samo lud\u017ami jak inni i nie \u017cyj\u0105 jak nierozumne byd\u0142o\u201d \u2013 to cytat Treski z petycji. Ewangelicka gmina laskowicka, znajdowa\u0142a si\u0119 po tzw. \u201epolskiej stronie Odry\u201d i obejmowa\u0142a m.in. Jelcz, Brzezinki, Chwa\u0142owice, Nowy Dw\u00f3r, sk\u0105d pochodzi\u0142 Treska oraz Ratowice nieopodal brzegu Odry. W s\u0105siaduj\u0105cej od p\u00f3\u0142nocnego zachodu parafii zar\u00f3wno ewangelickiej jak i katolickiej, kt\u00f3re obecnie granicz\u0105 z Wroc\u0142awiem, polsko\u015b\u0107 zachowa\u0142a si\u0119 w mniejszym stopniu. W\u00f3wczas nieliczni ju\u017c Polacy mieszkali w Swojczycach, obecnym osiedlu wroc\u0142awskim. Okre\u015blenie fizjograficzne, ale r\u00f3wnie\u017c polityczne \u201epolska strona Odry\u201d zaznaczano na mapach i opisach w dobie O\u015bwiecenia, a u\u017cywano znacznie wcze\u015bniej. Termin ten zosta\u0142 wyrugowany dopiero w drugiej po\u0142owie XIX wieku.<\/p>\n\n\n\n

Tu musz\u0119 si\u0119 odwo\u0142a\u0107 do wzruszaj\u0105cego osobistego spotkania. Na pocz\u0105tku XXI wieku znajomi Brochowianie skontaktowali mnie z rodzin\u0105, kt\u00f3ra przylecia\u0142a via<\/em> Niemcy a\u017c z Brazylii. Okazuje si\u0119, \u017ce ich dziadek i babcia brali \u015blub oko\u0142o 1913 roku w brochowskim ko\u015bciele. Szukali korzeni rodzinnych. Zapyta\u0142em najpierw o nazwisko. Wyja\u015bni\u0142em, t\u0142umacz\u0105c je z j\u0119zyka polskiego, \u017ce ich pradziadkowie nazywali si\u0119 G\u0142\u00f3wka (Glowke) i byli pochodzenia polskiego. Nast\u0119pne pytania dotyczy\u0142y wyznania i z jakiej wsi pochodzili.<\/p>\n\n\n\n

Amator historii, m\u0105\u017c wnuczki, rodowity Niemiec z Hesji wyci\u0105gn\u0105\u0142 kserokopie dokument\u00f3w z po\u0142owy XVIII wieku, za kt\u00f3re zap\u0142aci\u0142 niema\u0142\u0105 sumk\u0119 ameryka\u0144skim mormonom. W dokumencie pojawili si\u0119 \u015bwiadkowie chrztu lub krewni, ewangelicy o polskich nazwiskach nie tylko G\u0142\u00f3wka, lecz Zaba, Karasch, Ryba. Od razu skojarzy\u0142em ich z nadodrza\u0144skimi Polakami. Z trudem uda\u0142o mi si\u0119 odkry\u0107, \u017ce pochodzili m.in. z Chwa\u0142owic, czyli parafii laskowickiej. Z poufnego raportu Konsystorza Ewangelickiego w zwi\u0105zku ze spraw\u0105 Treski wynika, \u017ce we wspomnianych Chwa\u0142owicach w 1826 roku mieszka\u0142o tylko 4 gospodarzy niemieckich a 36 polskich, a w Ratowicach tu\u017c nad Odr\u0105 \u2013 7 niemieckich i a\u017c 58 polskich.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
F. B. Werner Wroc\u0142awski ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Krzysztofa ok. 1750<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Niedawno dotar\u0142em do nazwisk w\u0142a\u015bcicieli \u0142\u0105k nadodrza\u0144skich z Ratowic, wypisanych na mapie regulacyjnej Odry z po\u0142owy XIX wieku. Pojawiaj\u0105 si\u0119 tam nazwy miejscowe, ju\u017c dzi\u015b zanik\u0142e, np. nadrzeczny grunt nale\u017c\u0105cy do Ratowic i Jelcza pod nazw\u0105 \u201eOdrsitze\u201d. Nieopodal s\u0105 \u0142\u0105ki ch\u0142op\u00f3w z Ratowic: Treske, Wiechle, Moche. W innych pobliskich wsiach, ale te\u017c w Brochowie spotyka si\u0119 nazwiska z pozoru niemieckie, a przecie\u017c Beer, Beyer, Beier, pochodzi w tym przypadku od \u201egbura\u201d, \u201ebura\u201d, w gwarze dolno\u015bl\u0105skiej baura (czasem wymawiano \u201ebie\u0142ra\u201d), czyli spolszczonej nazwy niemieckiej Bauer (ch\u0142op). W owych czasach oznacza\u0142o ch\u0142opa zale\u017cnego, czasem pa\u0144szczy\u017anianego, ale zazwyczaj posiadacza gospodarstwa z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 jego dziedziczenia.<\/p>\n\n\n\n

Tej okoliczno\u015bci prawnej mo\u017cna m.in. zawdzi\u0119cza\u0107, \u017ce w danej wiosce utrzyma\u0142y si\u0119 rodziny lub na d\u0142ugo utrwali\u0142y si\u0119 stosunki rodzinne tak istotne dla zachowania to\u017csamo\u015bci j\u0119zyka i pochodzenia. Cz\u0119sto otrzymywali niemieckie nazwiska. St\u0105d po obydwu stronach Odry spotka\u0107 mo\u017cna nazwisko Wagner, Winkler co oczywi\u015bcie nie u\u0142atwia identyfikacji to\u017csamo\u015bci nosiciela nazwiska. Na przyk\u0142ad, w Laskowicach ostatnie nabo\u017ce\u0144stwo w j\u0119zyku polskim odprawi\u0142 w 1881 roku pastor August Winkler. S\u0105dz\u0119, \u017ce inny z brochowskich kmieci o nazwisku Winkler by\u0142 Niemcem, cho\u0107 z ewangelickich akt\u00f3w urodzin mo\u017cna dostrzec, \u017ce matki wzgl\u0119dnie babki nosi\u0142y nazwiska nieniemieckie, pochodzi\u0142y prawdopodobnie z polskich rodzin z tych zasiedzia\u0142ych wiosek w pobli\u017cu \u015awi\u0119tej Katarzyny, Kotowic, Siedlca, Iwin, \u017bernik czy Bie\u0144kowic.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Dom Gotfryda Wielscha, najstarszy na Brochowie, inicja\u0142y w\u0142a\u015bciciela.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Biedniejsi ch\u0142opi zale\u017cni otrzymywali po prostu przezwiska, cz\u0119sto takie jakimi obdarzali ich s\u0105siedzi. Nawi\u0105zywa\u0142y one czasem do rodzaju obowi\u0105zku pa\u0144szczy\u017anianego, czasem do jakiej\u015b umiej\u0119tno\u015bci czy cho\u0107by u\u017cywanego imienia. Nazwiska te \u015bwiadcz\u0105, \u017ce ich nosiciele mieszkali kiedy\u015b w \u015brodowisku polskim. St\u0105d wspomniany Kara\u015b czy \u017baba. Po drugiej stronie Odry, w \u017bernikach pod Wroc\u0142awiem, w \u015awi\u0119tej Katarzynie, Radwanicach, Zacharzycach czy Bie\u0144kowicach spotykamy nazwiska Beyer, Stache, Lorke, Runschke, Rontschke (R\u0105czka), Bogedall (Bogdale, od Bogda\u0142a, B\u00f3gda\u0142a?). Do dzi\u015b w gminie Szczekocin, w powiecie zawiercia\u0144skim znajduje si\u0119 wie\u015b B\u00f3gda\u0142. Takie nazwiska nosi sporo \u015bwiadk\u00f3w chrzt\u00f3w oraz matki i babki chrzczonych brochowskich niemowl\u0105t. Do dzi\u015b zachowa\u0142 si\u0119 dom z 1874 roku z inicja\u0142ami dawnego kmiecia Gottfrieda Wielscha, spokrewnionego z mieszka\u0144cami wymienionych wy\u017cej miejscowo\u015bci. Czy jego s\u0105siad, Kusche, by\u0142 Polakiem nie wiadomo, ale z pewno\u015bci\u0105 by\u0142 nim mieszkaniec Bie\u0144kowic, Urbanski. Podobnie z Dombrowskim przyby\u0142ym do Brochowa ok. 1820.<\/p>\n\n\n\n

Na \u00f3wczesnej ul. G\u0142\u00f3wnej w Brochowie pod nr 7 zamieszkiwa\u0142 co najmniej od po\u0142owy XVIII wieku bogaty ch\u0142op, jeden z 5 kmieci brochowskich, Winkler, w drugiej dekadzie XIX w. reprezentowa\u0142a gospodarstwo wdowa po nim o nazwisku Beier; pochodz\u0105ca prawdopodobnie z rodziny z Bie\u0144kowic lub Zacharzyc. Po prawej stronie mia\u0142 zagrodnika Nowaka, a po lewej mieszka\u0142 Mischke, nieco dalej przedstawiciel najbiedniejszej ludno\u015bci, cha\u0142upnik Bartsch, kt\u00f3rego zanotowano w Brochowie ju\u017c w 1755 roku.<\/p>\n\n\n\n

Nowak przyby\u0142 we wspomnianej wy\u017cej dekadzie prawdopodobnie z parafii w Piskorzowie, gdzie mieszka\u0142o sporo Polak\u00f3w zar\u00f3wno ewangelik\u00f3w, jak i katolik\u00f3w. Nowakowie, oczywi\u015bcie ca\u0142kowicie zniemczeni dotrwali na swojej posesji, nast\u0119pne stulecie do 1945 roku, podobnie jak wdowa po ostatnim Winklerze. Po drugiej stronie ulicy mieszkali a\u017c do XX w. dawni Dolno\u015bl\u0105zacy, Gohlowie, a tak\u017ce \u2013 cho\u0107 notowany epizodycznie \u2013 Gotfryd Tscheischke. Czy pierwotnie nazywa\u0142 si\u0119 Czaszka czy Czy\u017cko, trudno stwierdzi\u0107. O wiele \u0142atwiej ustali\u0107 pochodzenie p\u00f3\u017aniejszego brochowskiego rze\u017anika, Dombrowskiego (Dambrowskiego). Pochodzi\u0142 z wioski na po\u0142udnie od obecnych granic Wroc\u0142awia. W powy\u017cszych przypadkach trudno cokolwiek powiedzie\u0107 o \u015bwiadomo\u015bci narodowej. Dotyczy to dla przyk\u0142adu m\u0142ynarza brochowskiego Peschela, kt\u00f3ry wyst\u0119puje w dokumentach dotycz\u0105cych Brochowa w latach 30. XIX wieku, czy bogatszego ch\u0142opa, Peschinga, kt\u00f3ry zdaje si\u0119 naby\u0142 grunt od dawnego kmiecia Wielscha. Jakim j\u0119zykiem m\u00f3wili w domu, a jakim w sprawach oficjalnych wymienieni wy\u017cej ch\u0142opi brochowscy i bie\u0144kowiccy?<\/p>\n\n\n\n

J\u0119zyk domowy odr\u00f3\u017cnia\u0142 ich od niepolskiego otoczenia, a tam gdzie w\u0142a\u015bciciel nazwiska przebywa\u0142 stale w polskiej wyspie j\u0119zykowej wzmacnia\u0142 odr\u0119bno\u015b\u0107, zach\u0119ca\u0142 do u\u017cywania j\u0119zyka domowego jako j\u0119zyka publicznego, to jest tego, kt\u00f3rego u\u017cywa si\u0119 wobec s\u0105siad\u00f3w i w stosunkach miejscowych. Wszyscy oni oczywi\u015bcie znali j\u0119zyk niemiecki, podobnie jak wspomniany Jerzy Treska. Ale to on w imi\u0119 praw cz\u0142owieka \u017c\u0105da\u0142 od w\u0142adzy pruskiej, aby j\u0119zyk domowy sta\u0142 si\u0119 dla niego i mieszka\u0144c\u00f3w s\u0105siednich wiosek, j\u0119zykiem przekazu publicznego.<\/p>\n\n\n\n

Zjawisko zanikania lub utrwalania j\u0119zyka publicznego mo\u017cemy dzi\u015b obserwowa\u0107 u Polak\u00f3w litewskich czy Serbo\u0142u\u017cyczan. Dodam, \u017ce zar\u00f3wno Serbo\u0142u\u017cyczanie jak i w\u0142adza niemiecka, cho\u0107by bardzo restrykcyjna i \u201epruska\u201d nigdy nie pos\u0142ugiwa\u0142a si\u0119 wobec Serbo\u0142u\u017cyczan opisem, \u017ce s\u0105 to jacy\u015b \u201ePolacy\u201d czy te\u017c Niemcy u\u017cywaj\u0105cy j\u0119zyka s\u0142owia\u0144skiego. W pruskiej rejencji legnickiej, r\u00f3wnie\u017c po prawej, obecnie polskiej stronie Nysy w omawianym czasie funkcjonowa\u0142y nieliczne wiejskie ewangelickie szko\u0142y dwuklasowe ucz\u0105ce r\u00f3wnie\u017c j\u0119zyka Wend\u00f3w \u2013 jak w\u00f3wczas okre\u015blano Serbo\u0142u\u017cyczan. By\u0142y to szko\u0142y dwuj\u0119zyczne. Podobnie w pruskiej statystyce szkolnej dotycz\u0105cej \u015al\u0105ska nie ma dwuj\u0119zycznych szk\u00f3\u0142 niemiecko-\u015bl\u0105skich, lecz niemiecko-polskie. Nie by\u0142o bowiem j\u0119zyka \u015bl\u0105skiego, tak w\u00f3wczas jak i dzi\u015b!<\/p>\n\n\n\n

Pomys\u0142 na mow\u0119 \u015bl\u0105sk\u0105 zrodzi\u0142 si\u0119 na dawnym pograniczu prusko-austriackim pod koniec XIX wieku i to raczej w sporze kulturowym mi\u0119dzy nieniemieckimi mieszka\u0144cami pogranicza. \u015al\u0105zacy austriaccy chcieli si\u0119 odr\u00f3\u017cni\u0107 od Morawian i Czech\u00f3w, ale na pograniczu opawskim oraz g\u0142ubczycko-raciborskim w pa\u0144stwie pruskim nie uwa\u017cali si\u0119 za Niemc\u00f3w. Dopiero w XX wieku wraz z polsko-niemieckim sporem j\u0119zykowym dotycz\u0105cym to\u017csamo\u015bci narodowej, Niemcy politycznie wykorzystali poj\u0119cie \u201e\u015al\u0105zacy\u201d akceptuj\u0105c celowo niepolskie i nieniemieckie uj\u0119cie.<\/p>\n\n\n\n

Dwuj\u0119zyczno\u015b\u0107 na \u015al\u0105sku by\u0142a akceptowana czy raczej tolerowana przez w\u0142adz\u0119 pa\u0144stwow\u0105, p\u00f3ki nie uznano konieczno\u015bci ujednolicenia kulturowego w duchu wierno\u015bci pa\u0144stwu. Ten swoisty pruski prolog do p\u00f3\u017aniejszej og\u00f3lnoniemieckiej \u201ewalki o kultur\u0119\u201d (Kulturkampfu) rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 po wojnach \u015bl\u0105skich, to jest po 1763 roku. Fryderyk II zabra\u0142 si\u0119 za katolik\u00f3w, wietrz\u0105c irredent\u0119 habsbursk\u0105 na \u015al\u0105sku, zdecydowanie obni\u017cy\u0142 polityczne i gospodarcze wp\u0142ywy Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Za to faworyzowa\u0142 ewangelik\u00f3w, gotowy zaakceptowa\u0107 polski j\u0119zyk, zw\u0142aszcza w wiejskich zborach ewangelickich, byleby byli wierni monarchii pruskiej i stanowili dobry materia\u0142 na \u017co\u0142nierza.<\/p>\n\n\n\n

Kr\u00f3l wyda\u0142 w\u00f3wczas zarz\u0105dzenie (1753), kt\u00f3re zawiera\u0142o pozwolenie na otwarcie ewangelickiej szko\u0142y elementarnej polsko-niemieckiej w Solnikach \u2013 obecnie cz\u0119\u015b\u0107 Radwanic, bezpo\u015brednio dzi\u015b s\u0105siaduj\u0105ca z wroc\u0142awskimi Bie\u0144kowicami. Szko\u0142a ta mia\u0142a obs\u0142ugiwa\u0107 opr\u00f3cz wymienionych wy\u017cej wsi r\u00f3wnie\u017c Ksi\u0119\u017ce Wielkie, Siechnice, Zacharzyce, \u015awi\u0119t\u0105 Katarzyn\u0119 i Groblice. W czasie wojen \u015bl\u0105skich dla cel\u00f3w wy\u0142\u0105cznie pa\u0144stwowych kaza\u0142 drukowa\u0107 po polsku uniwersa\u0142y, a nawet wydawa\u0107 prorz\u0105dow\u0105 gazet\u0119 po polsku dla g\u00f3rno\u015bl\u0105skiej ludno\u015bci i akcentowa\u0107 dawniejsze powi\u0105zania Hohenzollern\u00f3w z Piastami, zw\u0142aszcza legnicko-brzeskimi ewangelikami. C\u00f3\u017c si\u0119 nie robi ku chwale Prus!<\/p>\n\n\n\n

W\u00f3wczas mniej wa\u017cne by\u0142o dla kr\u00f3la Prus, jakim j\u0119zykiem pos\u0142uguje si\u0119 pruski poddany. Sam Fryc bowiem u\u017cywa\u0142 j\u0119zyka intelektu, czyli francuskiego, znajomo\u015b\u0107 niemieckiego wykorzystywa\u0142 tylko wobec swoich poddanych i koni. Wojna za\u015b wymaga\u0142a od Fryderyka II i jego nast\u0119pcy dobrej, rozkazodawczej i precyzyjnej znajomo\u015bci tego j\u0119zyka, w kt\u00f3rym te\u017c szkoli\u0142 swoich \u017co\u0142nierzy bez wzgl\u0119du na pochodzenie, wyznanie i j\u0119zyk domowy. Dla kr\u00f3l\u00f3w Prus j\u0119zyk niemiecki by\u0142 po prostu j\u0119zykiem pa\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

W dawnym ksi\u0119stwie wroc\u0142awskim powsta\u0142y nowe parafie ewangelickie, gdzie dopuszczano j\u0119zyk polski w ewangelickim ko\u015bciele i w szkole. Dlatego m.in. w Bie\u0144kowicach w latach 1764-1811 w ksi\u0119gach ewangelickiej parafii \u015bw. Krzysztofa odnotowano 188 tzw. chrzt\u00f3w polskich. Mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce co najmniej do lat 40. XIX wieku Bie\u0144kowice by\u0142y niemal w ca\u0142o\u015bci polskie. W pobliskich dawnych wsiach, np. w Radwanicach odnotowano 129 chrzt\u00f3w, w cz\u0119\u015bci Iwin \u2013 101, w obecnej cz\u0119\u015bci Radwanic, tj. w Solnikach a\u017c 214, a w nieco dalej po\u0142o\u017conej \u015awi\u0119tej Katarzynie \u2013 172. Ale w Brochowie odnotowano (1810) tylko 3 chrzty polskie, w Wojszycach i na Tarnogaju po 2, zdecydowanie wi\u0119cej na biednym w\u00f3wczas Ksi\u0119\u017cu Wielkim \u2013 103 oraz 17 chrzt\u00f3w w male\u0144kich Opatowicach. W przypadku Ksi\u0119\u017ca Wielkiego i Opatowic pewien wp\u0142yw mia\u0142o s\u0105siedztwo Radwanic, Siechnic i Solnik, czyli r\u00f3wnie\u017c szko\u0142y polsko-niemieckiej i nabo\u017ce\u0144stw polskich w ko\u015bciele \u015bw. Krzysztofa.<\/p>\n\n\n\n

Istotnego wyja\u015bnienia wymaga poj\u0119cie \u201epolski chrzest\u201d. Ot\u00f3\u017c przy chrzcie noworodka rodzicie sk\u0142adali przysi\u0119g\u0119 wobec pastora i \u015bwiadk\u00f3w, w j\u0119zyku dla siebie i \u015bwiadk\u00f3w \u015bwiadomym. Warto si\u0119 zatem przyjrze\u0107 nie tylko rodzicom, ale r\u00f3wnie\u017c \u015bwiadkom, skoro ich w\u0142a\u015bciwym j\u0119zykiem by\u0142a polszczyzna. Doda\u0107 wypada, \u017ce \u015bwiadkami (tu nie nazywani rodzicami chrzestnymi) by\u0142y osoby zaufane dla rodzic\u00f3w dziecka, cz\u0119sto z ich dalszej lub bli\u017cszej rodziny lub s\u0105siad\u00f3w. Jako reprezentanci gminy wyznaniowej, zgodnie z obyczajem protestanckim za\u015bwiadczali, \u017ce dziecko zostanie wychowane w wierze rodzic\u00f3w i \u015bwiadk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Mieszka\u0144cy du\u017cej wsi katarzy\u0144skiej, siedziby jednej z najstarszych na \u015al\u0105sku parafii katolickich, r\u00f3\u017cnili si\u0119 pod wzgl\u0119dem w\u0142asno\u015bci i struktury spo\u0142ecznej. Miejscowo\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci katolicka, w cz\u0119\u015bci r\u00f3wnie\u017c dwuj\u0119zyczna. Za wyj\u0105tkiem \u015awi\u0119tej Katarzyny nie by\u0142o raczej napi\u0119\u0107 na tle wyznaniowym, w pobli\u017cu by\u0142y wsie wyra\u017anie ewangelickie, jak Solniki, Zacharzyce i cz\u0119\u015b\u0107 Iwin, czy obecnie wroc\u0142awskie Bie\u0144kowice i Lamowice. W ma\u0142ych Solnikach by\u0142a szko\u0142a ewangelicka r\u00f3wnie\u017c po to, by stworzy\u0107 r\u00f3wnowag\u0119 z katolick\u0105 starsz\u0105 katarzy\u0144sk\u0105 szko\u0142\u0105 parafialn\u0105. Tak si\u0119 zazwyczaj dzia\u0142o, p\u00f3ki nie wprowadzono pa\u0144stwowego obowi\u0105zku szkolnego, zazwyczaj w niemieckiej szkole wiejskiej dwuklasowej, a p\u00f3\u017aniej w zborze. Do lat 1810-1820 topnienie polskiej obecno\u015bci by\u0142o powolne. Ju\u017c w 1809, a szczeg\u00f3lnie w 1811 zacz\u0119\u0142y si\u0119 administracyjne represje pruskie wobec j\u0119zyka polskiego zar\u00f3wno w ko\u015bciele, jak i w szkole. Przymus szkolny i centralizacja w imi\u0119 o\u015bwiecenia publicznego na wz\u00f3r pruski oznacza tu pierwszy etap Kulturkampfu<\/em> na p\u00f3\u0142 wieku przed zarz\u0105dzeniami kanclerza Rzeszy, Otto von Bismarcka.<\/p>\n\n\n\n

Mieszka\u0144cy Solnik pierwsi ochrzcili dziecko polskim chrztem w 1759 roku i uczestniczyli w ostatnim sakramentalnym obrz\u0119dzie w 1811 roku. W\u00f3wczas te\u017c wyrugowano j\u0119zyk polski ze szko\u0142y solnickiej. Niebawem w 1829 roku skasowano regularne nabo\u017ce\u0144stwa polskie w ko\u015bciele \u015bw. Krzysztofa, a w nast\u0119pnym dziesi\u0119cioleciu pozbyto si\u0119 ich ostatecznie. Sporadycznie istnia\u0142 jeszcze przez jaki\u015b czas skromny obrz\u0105dek pogrzebowy z uszanowaniem j\u0119zyka zrozumia\u0142ego dla \u017ca\u0142obnik\u00f3w. Miejscowy \u017cywio\u0142 polski utrzymywa\u0142 si\u0119 na Ksi\u0119\u017cu Wielkim i Bie\u0144kowicach jeszcze do po\u0142owy XIX wieku. P\u00f3\u017aniej po zniesieniu zale\u017cno\u015bci osobistej \u015bl\u0105skiego ch\u0142opa w 1811 a zw\u0142aszcza w 1848 po uw\u0142aszczeniu zacz\u0119\u0142a si\u0119 jednak migracja biedniejszej ludno\u015bci wiejskiej do podwroc\u0142awskich wsi i do samego Wroc\u0142awia. Dotyczy\u0142o to zar\u00f3wno Niemc\u00f3w jak i Polak\u00f3w z powiatu wroc\u0142awskiego i powiat\u00f3w s\u0105siednich. Owo zasiedlanie coraz nowocze\u015bniejszego i uprzemys\u0142owionego miasta trwa\u0142o nieprzerwanie a\u017c do II wojny \u015bwiatowej. By\u0142 to dla miejscowo\u015bci podwroc\u0142awskich \u017cywio\u0142 obcy, niezale\u017cnie od jego \u015bwiadomo\u015bci narodowej.<\/p>\n\n\n\n

Na przyk\u0142adzie du\u017cej wsi folwarczno-kmiecej, jakim by\u0142 w\u00f3wczas Broch\u00f3w, wida\u0107 w latach 40. XIX wieku, a jeszcze bardziej w nast\u0119pnej dekadzie \u2013 wzrost ludno\u015bci, w tym udzia\u0142 ludno\u015bci dwuj\u0119zycznej, polsko-niemieckiej. By\u0142a to biedota wiejska zasilaj\u0105ca miejscowy folwark lub wynajmuj\u0105ca si\u0119 sezonowo do pracy u bogatszych ch\u0142op\u00f3w. Mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce znajomo\u015b\u0107 j\u0119zyka polskiego lub \u015bwiadomo\u015b\u0107 nieniemieckiego nazwiska nie zawsze towarzyszy\u0142a to\u017csamo\u015bci etnicznej. Jeszcze trudniej by\u0142o w ma\u0142ych wioskach jak Bie\u0144kowice i Lamowice, kt\u00f3re zatrzyma\u0142y si\u0119 w rozwoju. Ci co mogli przenosili si\u0119 do wi\u0119kszych wsi lub zasilali wprost proletariat wroc\u0142awski. Stara ludno\u015b\u0107, o swoistej tradycyjnej \u015bwiadomo\u015bci stopniowo wymiera\u0142a, a nowi nieliczni przybysze czuli si\u0119 raczej Prusakami ze \u015al\u0105ska, a Niemcami dlatego, \u017ce niemiecka by\u0142a szko\u0142a, do kt\u00f3rej nie zawsze z ochot\u0105 ucz\u0119szczali. S\u0142u\u017cba wojskowa tylko potwierdza\u0142a ten stan rzeczy.<\/p>\n\n\n\n

Przypomina to warunki, kt\u00f3re przy innych okoliczno\u015bciach dotyczy\u0142y sch\u0142opia\u0142ej szlachty zagrodowej na dawnych ziemiach kresowych Rzeczpospolitej. Znam potomk\u00f3w mieszkaj\u0105cych od 80 lat w Brochowie i w Bie\u0144kowicach, kt\u00f3rych rodziny pochodzi\u0142y spod Orszy, z wiosek na terenie Bia\u0142orusi, odleg\u0142ych o nieca\u0142e 25 km od granicy rosyjskiej i 120 km od Smole\u0144ska. Przez ponad 250 lat nieliczni ju\u017c Polacy zachowali pami\u0119\u0107 o pochodzeniu oraz to\u017csamo\u015b\u0107, cho\u0107 nie zawsze j\u0119zyk i wyznanie. A\u017c do tzw. \u201eakcji polskiej\u201d szefa NKWD Je\u017cowa z 1937 roku. Co wa\u017cne, wyr\u00f3\u017cnia\u0142o ich, czego byli przez pokolenia \u015bwiadomi, szlacheckie nazwisko z dzier\u017cawcz\u0105 ko\u0144c\u00f3wk\u0105 \u201e-ski\u201d, najcz\u0119\u015bciej zwi\u0105zane z nazw\u0105 dawnej posiad\u0142o\u015bci, wioski czy chutoru. Dzi\u015b potomkowie wspomnianej rodziny, kt\u00f3rzy nadal mieszkaj\u0105 w rejonie Orszy, s\u0105 obywatelami Bia\u0142orusi. Nale\u017c\u0105 do polskich organizacji w Mi\u0144sku i w Orszy, cho\u0107 s\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 rodzin mieszanych narodowo\u015bciowo. Trzysta lat nie by\u0142o tam pa\u0144stwa polskiego.<\/p>\n\n\n\n

Na Nowy Rok 2026 zacytuj\u0119 fragment wierszowanych \u017cycze\u0144, kt\u00f3re ponad 230 lat temu rozsy\u0142a\u0142 swoim polskim parafianom dzwonnik z wroc\u0142awskiego ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Krzysztofa:<\/p>\n\n\n\n

Rok 1792. Nowego Roku dzi\u015b \u015bwitanie, Odp\u0119dza troskliwe staranie. Gdy\u017c na straszne or\u0119\u017ca d\u017awi\u0119ki, Nast\u0119puj\u0105 za pok\u00f3j dzi\u0119ki. Bogactwa p\u00f3l nas ucieszy\u0142y. I Bosk\u0105 dobro\u0107 o\u015bwiadczy\u0142y. Przeto\u017c si\u0119, Panie, uni\u017camy, I chwa\u0142\u0119 Tobie oddawamy<\/em>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W czas Objawienia Pa\u0144skiego godzi si\u0119 przytoczy\u0107 nast\u0119puj\u0105ce rymowane strofy: Wejzrzy, wejzrzy z swej wysoko\u015bci, O, Bo\u017ce wszej sprawiedliwo\u015bci Na krziwd\u0119, na gwa\u0142t obtoczonych Twych krze\u015bcjan od cie stworzonych, Co im wyrz\u0105dza frant z\u0142o\u015bliwy. Poka\u017c moc, poka\u017c, Bo\u017ce \u017cywy. Postrasz, zasmu\u0107 go, jak on czyni\u0142 Tym wiernym twym, gdy je tak trapi\u0142. O, daj to… Czytaj dalej Polacy pod Wroc\u0142awiem 1640-1840<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":31,"featured_media":5823,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[406],"tags":[],"class_list":["post-5822","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-80","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5822","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/31"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5822"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5822\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5827,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5822\/revisions\/5827"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/5823"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5822"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5822"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5822"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}