{"id":5708,"date":"2026-01-01T22:47:17","date_gmt":"2026-01-01T21:47:17","guid":{"rendered":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=5708"},"modified":"2026-01-02T22:47:37","modified_gmt":"2026-01-02T21:47:37","slug":"kwartniki-slaskie-mogly-byc-dolarem-europy-srodkowej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=5708","title":{"rendered":"Kwartniki \u015bl\u0105skie mog\u0142y by\u0107 \u201edolarem Europy \u015arodkowej\u201d"},"content":{"rendered":"\n

W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIII wieku na \u015al\u0105sku pojawi\u0142y si\u0119 w obiegu monetarnym kwartniki, okre\u015blane w \u017ar\u00f3d\u0142ach jako denarius quartensis<\/em>. Wprowadzenie kwartnik\u00f3w do obiegu pieni\u0119\u017cnego sta\u0142o si\u0119 przyczyn\u0105 niez\u0142ego zamieszania, a mo\u017ce nawet swoistej rewolucji w dotychczasowym systemie monetarnym w Europie \u015arodkowej. By\u0142a to bowiem pierwsza moneta w tej cz\u0119\u015bci Starego Kontynentu, kt\u00f3ra zrywa\u0142a z dotychczasowym systemem pieni\u0119\u017cnym, ustanowionym jeszcze przez Karola Wielkiego w ko\u0144cu VIII wieku.<\/p>\n\n\n\n

Jego podstawow\u0105 jednostk\u0105 monetarn\u0105 by\u0142 denar. System denarowy, sta\u0142 si\u0119 podstaw\u0105 dla funkcjonowania systemu monetarnego w ca\u0142ej \u015bredniowiecznej Europie. Denary by\u0142y bite w srebrze i wa\u017cy\u0142y ok. 1,5 grama. W rzeczywisto\u015bci monety w r\u00f3\u017cnych pa\u0144stwach i okresie emitowania r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 wagowo mi\u0119dzy sob\u0105 \u2013 najcz\u0119\u015bciej ich waga wynosi\u0142a od 1 do 1,6 grama. R\u00f3\u017cnice dotyczy\u0142y tak\u017ce zawarto\u015bci szlachetnego kruszcu, kt\u00f3ry z czasem w monecie uszczuplano. Emitenci, czyli \u015bredniowieczni w\u0142adcy, dochodzili bowiem do wniosku, \u017ce zamiast srebra, b\u0119d\u0105 dodawa\u0107 mied\u017a, kt\u00f3ra by\u0142a ta\u0144sza i powszechniej od srebra wyst\u0119puj\u0105ca. Oczywi\u015bcie nomina\u0142u monety nie zmieniano licz\u0105c na to, \u017ce u\u017cytkownikom nie b\u0119dzie sprawia\u0142o to \u017cadnej r\u00f3\u017cnicy.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kwartnik \u015bl\u0105ski pocz\u0105tek XIV w Ksi\u0119stwo Lw\u00f3weckie<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W owym czasie powszechnie dominowa\u0142a w polityce menniczej zasada nominalistyczna, to znaczy \u017ce o warto\u015bci monety decydowa\u0142 jej stempel, na kt\u00f3rym by\u0142y znaki emitenta. Przeciwnym by\u0142a zasada substancjolistyczna, wsp\u00f3\u0142istniej\u0105ca, ale \u2013 z oczywistych wzgl\u0119d\u00f3w \u2013 w praktyce rzadziej stosowana, kt\u00f3ra uznawa\u0142a ilo\u015b\u0107 i rodzaj kruszcu w monecie jako jej rzeczywist\u0105 warto\u015b\u0107. Nominalizm monetarny, bardziej powszechny w okresie rozbicia feudalnego, doprowadzi\u0142 do zmniejszania zawarto\u015bci srebra i wagi monet do tego stopnia, \u017ce w obiegu zacz\u0119\u0142y dominowa\u0107 brakteaty.<\/p>\n\n\n\n

By\u0142y to monety tak cienkie, \u017ce aby zachowa\u0107 widok stempla, mo\u017cna by\u0142o umieszcza\u0107 go tylko na jednej stronie. W\u0142adcy emituj\u0105cy brakteaty, zwane tak\u017ce \u201eblaszkami\u201d (\u0142ac. bractea<\/em> \u2013 blaszka), nie bacz\u0105c na chaos monetarny na rynku, praktykowali okresow\u0105 wymian\u0119 monet na nowe, znane w \u017ar\u00f3d\u0142ach jako renovatio monetae<\/em> lub revelatio<\/em>. W praktyce polega\u0142o to na tym, \u017ce nowe monety zawiera\u0142y jeszcze mniej zawarto\u015bci kruszcu, a r\u00f3\u017cnica zostawa\u0142a w skarbcu emitenta. W numizmatyce, czyli nauce o monetach \u015bredniowiecznych, trwa od wielu lat sp\u00f3r o to, czy wymian\u0119 dokonywano trzy razy do roku, czy co trzy lata. A wszystko to przez brak jednoznacznego wyja\u015bnienia terminu per annum tertio<\/em>, co mo\u017cna dwojako t\u0142umaczy\u0107.<\/p>\n\n\n\n

W Polsce \u201emistrzem\u201d takiej polityki wymienialno\u015bci monet by\u0142 dzia\u0142aj\u0105cy w XII wieku ksi\u0105\u017c\u0119 wielkopolski Mieszko III Stary. Do swojej dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej dopuszcza\u0142 \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy nadzorowali emisje kolejnych monet. Mieli oni tak du\u017ce zaufanie ksi\u0119cia, \u017ce na stemplach pozwolono im umieszcza\u0107 napisy hebrajskie, w tym m.in. imiona mincerzy \u017cydowskich. By\u0142 to wyj\u0105tek w europejskim systemie emisji monet, nigdzie indziej nie spotykany. To tak\u017ce znak powszechnej akceptacji uczestnictwa i znacz\u0105cej roli \u017byd\u00f3w w \u017cyciu gospodarczym, a co za tym idzie, spo\u0142ecznej tolerancji.<\/p>\n\n\n\n

System monetarny stworzony za czas\u00f3w Karola Wielkiego dawa\u0142 wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107 w\u0142adcy na emisj\u0119 monet. By\u0142o to jego prawo tzw. regale mennicze. I pocz\u0105tkowo tak by\u0142o. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce monety w tamtych czasach mia\u0142y nie tylko wymiar ekonomiczny, ale i propagandowy. Kiedy wi\u0119c jest mowa o emisji monet z czas\u00f3w Mieszka I czy Boles\u0142awa Chrobrego, nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce by\u0142 to tylko i wy\u0142\u0105cznie czynnik propagandowy. O ile ci w\u0142adcy polscy wybijali monety, bo do ko\u0144ca nie jest to tak ca\u0142kiem pewne. A je\u017celi nawet tak by\u0142o, dopiero rozw\u00f3j \u015bwiadcze\u0144 na rzecz dworu sprawi\u0142, \u017ce w emisjach monetarnych pojawia\u0142 si\u0119 czynnik ekonomiczny.<\/p>\n\n\n\n

W Polsce dopiero od czas\u00f3w Boles\u0142awa \u015amia\u0142ego mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o wymiarze ekonomicznym, kt\u00f3ry zacz\u0105\u0142 towarzyszy\u0107 biciu monety. Rosn\u0105ce powinno\u015bci poddanych wobec dworu i Ko\u015bcio\u0142a, o czym nie mo\u017cna zapomina\u0107 \u2013 potrzebne panuj\u0105cemu m.in. dla prowadzenia kancelarii dworskiej \u2013 by\u0142y przyczyn\u0105 silnych wyst\u0105pie\u0144 ludowych w latach 30. i 40. XI wieku. Odbudowa piastowskiej pa\u0144stwowo\u015bci przez Kazimierza Odnowiciela i Boles\u0142awa \u015amia\u0142ego ugruntowa\u0142a system powinno\u015bci i nak\u0142adanych danin na poddanych. Tak\u017ce w coraz powszechniejszej stosowanej formie pieni\u0119\u017cnej, co wymaga\u0142o emisji wi\u0119kszej liczby monet.<\/p>\n\n\n\n

Kiedy w\u0142adca czu\u0142 si\u0119 silny, korzysta\u0142 z tego prawa regale menniczego. Sytuacja mog\u0142a ulega\u0107 zmianie, kiedy panuj\u0105cy, pod wp\u0142ywem r\u00f3\u017cnych sytuacji, musia\u0142 uwzgl\u0119dni\u0107 d\u0105\u017cenia i ambicje najbli\u017cszego otoczenia lub kiedy brakowa\u0142o pieni\u0119dzy w kasie. W\u00f3wczas decydowa\u0142 si\u0119 na kr\u00f3tsze lub d\u0142u\u017csze zawieszenie swego regale menniczego i dopuszcza\u0142 do \u201esp\u00f3\u0142ki\u201d innych.<\/p>\n\n\n\n

W Polsce po raz pierwszy taka sytuacja mia\u0142a miejsce w XI wieku, gdy na monetach ksi\u0119cia W\u0142adys\u0142awa Hermana pojawi\u0142 si\u0119 napis ZETEH, co wi\u0105\u017ce si\u0119 powszechnie z osob\u0105 palatyna Sieciecha, mocno wp\u0142ywowego na dworze ksi\u0105\u017c\u0119cym, aspiruj\u0105cego nawet do zaj\u0119cia ksi\u0105\u017c\u0119cego tronu. Od XIII wieku do\u015b\u0107 powszechnym by\u0142o nadawanie miastom prawa wybijania w\u0142asnych monet. Mog\u0142y one zawiera\u0107 na stemplu elementy miejskiego god\u0142a lub nawet ca\u0142y herb miasta. Monety miejskie z regu\u0142y mia\u0142y obs\u0142u\u017cy\u0107 lokalny rynek, a wi\u0119c by\u0142y wybijane w najmniejszym nominale.<\/p>\n\n\n\n

Na ziemiach polskich najwcze\u015bniej emitowano monety miejskie na \u015al\u0105sku, co \u015bwiadczy\u0142o o wyj\u0105tkowo\u015bci tej piastowskiej dzielnicy. Miasto oczywi\u015bcie musia\u0142o za takie prawo uzyskane od w\u0142adcy zap\u0142aci\u0107 okre\u015blony podatek. Czasami jego koszty plus sama emisja by\u0142y tak wielkie, \u017ce miasto z prawa tego nie korzysta\u0142o. Prawo emitowania w\u0142asnej monety mia\u0142y tak\u017ce inne podmioty, na przyk\u0142ad klasztory. By\u0142y to sytuacje rzadko stosowane. W Polsce takie prawo mia\u0142y niekt\u00f3re klasztory cysterskie, m.in. w Lubi\u0105\u017cu.<\/p>\n\n\n\n

Czy by\u0142o to prawo czynne czy martwe, to ju\u017c inna kwestia. Do naszych czas\u00f3w takich monet zachowa\u0142y si\u0119 pojedyncze egzemplarze i ich dok\u0142adna proweniencja nie jest do ko\u0144ca pewna. Tym bardziej z Lubi\u0105\u017ca, w kt\u00f3rym to klasztorze braciszkowie do\u015b\u0107 cz\u0119sto dopuszczali si\u0119 r\u00f3\u017cnych fa\u0142szerstw, szczeg\u00f3lnie fundacyjnych. Mo\u017ce by\u0107 te\u017c i tak, \u017ce owszem przywilej mieli, ale z niego nie skorzystali.<\/p>\n\n\n\n

System brakteatowy jest dowodem dominacji rynku lokalnego w XII i XIII wieku. W XIII wieku w europejskiej gospodarce pojawi\u0142y si\u0119 pierwsze oznaki przemian, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 przyczyn\u0105 rewolucji monetarnych. Rozw\u00f3j handlu, szczeg\u00f3lnie dalekosi\u0119\u017cnego, wymusi\u0142 potrzeb\u0119 emisji monet o wi\u0119kszych nomina\u0142ach, a wi\u0119c z wi\u0119ksz\u0105 zawarto\u015bci\u0105 szlachetnych kruszc\u00f3w. W obiegu zacz\u0119\u0142y pojawia\u0107 si\u0119 monety grubsze, zwane groszami, od \u0142aci\u0144skiego grossus, grossi<\/em>, czyli gruby lub ci\u0119\u017cki. Do obiegu coraz cz\u0119\u015bciej zacz\u0119to wprowadza\u0107 z\u0142ote dukaty i floreny.<\/p>\n\n\n\n

Je\u017celi z\u0142oto nie zdominowa\u0142o emisji monet srebrnych to tylko dlatego, \u017ce tego z\u0142ota w Europie po prostu brakowa\u0142o. I to by\u0142a jedna z przyczyn dla kt\u00f3rej sto lat p\u00f3\u017aniej rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 wyprawy poza Stary Kontynent. Na ziemiach polskich pierwsze monety z\u0142ote pojawi\u0142y si\u0119 w ksi\u0119stwach \u015bwidnicko-jaworskim i legnickim w XIV wieku. By\u0142y to floreny, wzorowane na z\u0142otych monetach pochodz\u0105cych z Florencji. Wsp\u00f3lnym elementem by\u0142 motyw lilii, wyst\u0119puj\u0105cy w herbie Florencji i b\u0119d\u0105cy nawi\u0105zaniem do nazwy miasta i bitych z\u0142otych monet.<\/p>\n\n\n\n

Kiedy w XIII i XIV wieku pojawi\u0142y si\u0119 na po\u0142udniu Europy w ksi\u0119stwach i miastach w\u0142oskich oraz we Francji pierwsze grubsze monety, w Europie \u015arodkowej ju\u017c dawa\u0142o si\u0119 odczu\u0107 potrzeb\u0119 \u201es\u0142uszniejszych\u201d monet, kt\u00f3re zast\u0119powa\u0142yby brakteaty. By\u0107 mo\u017ce pierwszym, kt\u00f3ry poczu\u0142 tak\u0105 potrzeb\u0119 posiadania \u201egrubszej monety\u201d by\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 wroc\u0142awski Henryk I Brodaty, kt\u00f3ry w pierwszej po\u0142owie XIII wieku mia\u0142 rozpocz\u0105\u0107 emisj\u0119 tzw. \u201edu\u017cych brakteat\u00f3w\u201d. Do ko\u0144ca nie jest jednak jasne, czy to akurat ten w\u0142adca \u015bl\u0105ski by\u0142 pierwszym emitentem tych monet, bo niekt\u00f3rzy wskazuj\u0105 na Henryka IV Prawego z ko\u0144ca XIII wieku.<\/p>\n\n\n\n

W ka\u017cdym razie na pewno w ko\u0144c\u00f3wce tego wieku w ksi\u0119stwie g\u0142ogowskim Henryka III pojawi\u0142y si\u0119 kwartniki. Przelicznik zawarto\u015bci srebra do warto\u015bci nominalnej by\u0142 tak korzystny, \u017ce kwartniki szybko zacz\u0119to wybija\u0107 w innych \u015bl\u0105skich ksi\u0119stwach. Niekt\u00f3rzy badacze sugeruj\u0105, \u017ce kwartniki by\u0142y przeznaczone dla dalekosi\u0119\u017cnego handlu m.in. z Flandri\u0105 oraz na rynki w Rzeszy Niemieckiej. Tym t\u0142umacz\u0105 stosunkowo spor\u0105 ilo\u015b\u0107 znajdowanych egzemplarzy na tamtych terenach. Pojedyncze egzemplarze znaleziono tak\u017ce na terenie Francji, W\u0142och, Austrii. No i oczywi\u015bcie na \u015al\u0105sku.<\/p>\n\n\n\n

Reforma kwartnikowa, bo tak nale\u017ca\u0142oby nazwa\u0107 ten \u015bl\u0105ski proces emisji, zbieg\u0142a si\u0119 w czasie z pojawieniem si\u0119 w Kr\u00f3lestwie Czeskim grosza praskiego (grossus pragense<\/em>), kt\u00f3ry szybko zdominowa\u0142 system monetarny w Europie \u015arodkowej. Monety kwartnikowe zacz\u0119\u0142y by\u0107 wycofywane z obiegu i ju\u017c oko\u0142o 1340 roku zanik\u0142a ich emisja w ksi\u0119stwach \u015bl\u0105skich. By\u0142o to spowodowane zar\u00f3wno czynnikami politycznymi \u2013 bowiem ksi\u0119stwa by\u0142y zmuszane do przyjmowania zale\u017cno\u015bci od pot\u0119\u017cnego w\u0142adcy Czech \u2013 jak i z powod\u00f3w ekonomicznych. Te ostatnie mo\u017cna okre\u015bli\u0107 jako podr\u0119cznikowy przyk\u0142ad dzia\u0142ania prawa Kopernika. Prawo to m\u00f3wi o wycofaniu z obiegu pieni\u0105dza dobrego i wypieraniu go przez pieni\u0105dz z\u0142y. Dzieje si\u0119 tak, gdy\u017c warto zachowa\u0107 przy sobie pieni\u0105dz dobry, mocny, warto\u015bciowy i traktowa\u0107 jako \u017celazny kapita\u0142, a pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 pieni\u0105dzem gorszym i zamienia\u0107 na produkty, p\u00f3ki nie straci na warto\u015bci. M\u00f3wi\u0105c pro\u015bciej \u2013 warto gromadzi\u0107 z\u0142oto, a pozbywa\u0107 si\u0119 waluty np. papierowej, kt\u00f3rej warto\u015b\u0107 jest umowna wobec z\u0142ota.<\/p>\n\n\n\n

Wobec r\u00f3\u017cnorodno\u015bci system\u00f3w monetarnych w \u00f3wczesnej Europie, Bizancjum i w pa\u0144stwach muzu\u0142ma\u0144skich, istnia\u0142a potrzeba znajomo\u015bci wzajemnych relacji mi\u0119dzy nimi. Pojawi\u0142a si\u0119 instytucja bank\u00f3w. Nazwa pochodzi od w\u0142oskiego s\u0142owa panca (banca)<\/em> oznaczaj\u0105cego \u0142aw\u0119, na kt\u00f3rej dokonywano wymiany pieni\u0119dzy w dni targowe.<\/p>\n\n\n\n

Na targi przybywali kupcy z r\u00f3\u017cnych stron Europy. Dysponuj\u0105c r\u00f3\u017cnymi monetami, pochodz\u0105cymi z r\u00f3\u017cnych system\u00f3w pieni\u0119\u017cnych, nie zawsze orientowali si\u0119 w aktualnej relacji. Po\u015bredniczy\u0142 zatem bankier, kt\u00f3ry podczas wymiany pobiera\u0142 okre\u015blon\u0105 prowizj\u0119. Przy okazji, czasami dochodzi\u0142o do awantury mi\u0119dzy klientami, \u0142awk\u0119 wywracano, czyli zepsuto (banca rotta<\/em>), rozsypane monety szybko zmienia\u0142y w\u0142a\u015bciciela, a ich dotychczasowy posiadacz stawa\u0142 si\u0119 bankrutem. Mimo wyst\u0119powania sporadycznie takich sytuacji, banki sta\u0142y si\u0119 trwa\u0142ym elementem systemu gospodarczego Europy.<\/p>\n\n\n\n

I tak, chocia\u017c kwartniki \u015bl\u0105skie by\u0142y wybijane przed groszami praskimi, i by\u0142y w pe\u0142ni warto\u015bciow\u0105 monet\u0105, por\u00f3wnywaln\u0105 w \u00f3wczesnej Europie, to \u201edolarem Europy \u015arodkowej\u201d okaza\u0142 si\u0119 by\u0107 grosz praski. On te\u017c sta\u0142 si\u0119 wzorcem dla groszy krakowskich, kt\u00f3re by\u0142y emitowane w latach 60. XIV wieku przez kr\u00f3la Kazimierza Wielkiego.<\/p>\n\n\n\n

W maju i czerwcu up\u0142ywaj\u0105cego roku we Wroc\u0142awiu mia\u0142a miejsce wystawa \u201eWidzimy si\u0119 z PIERWSZYMI KR\u00d3LAMI POLSKI. Pokaz monet pierwszych Piast\u00f3w\u201d. Wystaw\u0119 mo\u017cna by\u0142o obejrze\u0107 we wroc\u0142awskim Zak\u0142adzie Narodowym im. Ossoli\u0144skich. Zaprezentowano tam m.in. wczesno\u015bredniowieczne monety przypisywane Mieszkowi I i Boles\u0142awowi Chrobremu, zakupione w 2024 roku od pana Filipa Wartacza, kolekcjonera i numizmatyka. Zakup numizmat\u00f3w by\u0142 mo\u017cliwy dzi\u0119ki dotacji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIII wieku na \u015al\u0105sku pojawi\u0142y si\u0119 w obiegu monetarnym kwartniki, okre\u015blane w \u017ar\u00f3d\u0142ach jako denarius quartensis. Wprowadzenie kwartnik\u00f3w do obiegu pieni\u0119\u017cnego sta\u0142o si\u0119 przyczyn\u0105 niez\u0142ego zamieszania, a mo\u017ce nawet swoistej rewolucji w dotychczasowym systemie monetarnym w Europie \u015arodkowej. By\u0142a to bowiem pierwsza moneta w tej cz\u0119\u015bci Starego Kontynentu, kt\u00f3ra zrywa\u0142a z dotychczasowym… Czytaj dalej Kwartniki \u015bl\u0105skie mog\u0142y by\u0107 \u201edolarem Europy \u015arodkowej\u201d<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":13,"featured_media":5709,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[404],"tags":[],"class_list":["post-5708","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-78","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5708","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5708"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5708\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5711,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5708\/revisions\/5711"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/5709"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5708"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5708"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5708"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}