\u00d3w pierwszy polski druk, dzi\u0119ki kt\u00f3remu mogliby\u015bmy w stosunku do Wroc\u0142awia u\u017cywa\u0107 okre\u015blenia \u201eojczyzna polskiego s\u0142owa drukowanego\u201d \u2013 co brzmi niew\u0105tpliwie dumnie \u2013 powsta\u0142 w roku 1475 i, co warto doda\u0107, nie by\u0142 faktem przypadkowym, wykonanym na przyk\u0142ad na zlecenie Moguncji lub Ratyzbony. Powsta\u0142 on bowiem jako wynik potrzeby duszpasterskiej wroc\u0142awskiej diecezji.<\/p>\n\n\n\n Gwoli \u015bcis\u0142o\u015bci, Dolny \u015al\u0105sk m\u00f3g\u0142by zosta\u0107 okre\u015blony \u201emacierz\u0105 polskiego j\u0119zyka pisanego\u201d, bo to na tej ziemi w po\u0142o\u017conym na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Wroc\u0142awia klasztorze cysters\u00f3w w Henrykowie w s\u0142ynnej \u201eksi\u0119dze\u201d zapisano tu\u017c po roku 1268 pierwsze polskie zdanie. Warto te\u017c zauwa\u017cy\u0107, \u017ce obok s\u0142ynnego \u201eDay, ut ia pobrusa, a ti poziwai\u201d odnotowano tam ca\u0142y szereg miejscowych nazw i imion \u015bwiadcz\u0105cych o s\u0142owia\u0144skich czy te\u017c s\u0142owia\u0144skopolskich mieszka\u0144cach tamtego obszaru w XIII wieku. Owo zdanie ma swoje upami\u0119tnienie na obelisku w Brukalicach, kt\u00f3rych dotyczy, co warto podkre\u015bli\u0107, bo tego typu pami\u0105tki niekiedy znikaj\u0105 b\u0105d\u017a s\u0105 zast\u0119powane przez inne.<\/p>\n\n\n\n Okoliczno\u015bci druku<\/strong><\/p>\n\n\n\n A teraz wracaj\u0105c do zacnej 550. rocznicy. Owe polskie strofy wroc\u0142awskiego druku obejmowa\u0142y trzy modlitwy: Ojcze Nasz, Zdrowa\u015b Maryjo i Sk\u0142ad Apostolski, a stanowi\u0142y cz\u0119\u015b\u0107 wi\u0119kszej znacznie ca\u0142o\u015bci, kt\u00f3r\u0105 by\u0142y publikowane po \u0142acinie Statuty Synodalne Biskup\u00f3w Wroc\u0142awskich (Statuta synodalia episcoporum Wratislaviensium<\/em>). \u017beby by\u0142o jasne, tytu\u0142owy synod odby\u0142 si\u0119 w roku 1446, a wi\u0119c rzeczony polski tekst w momencie druku liczy\u0142 sobie niemal 40 lat. Dla sprawiedliwo\u015bci warto nadmieni\u0107, \u017ce w publikacji s\u0105 te\u017c modlitwy w j\u0119zyku niemieckim. Jedne i drugie stanowi\u0142y bowiem kanoniczne wersje modlitw, kt\u00f3re mia\u0142y by\u0107 u\u017cywane przez wiernych Diecezji Wroc\u0142awskiej.<\/p>\n\n\n\n Tu dochodzimy do samego drukarza, albowiem z jego powodu drukowan\u0105 wersj\u0119 dokument\u00f3w synodalnych nazywa si\u0119 potocznie Statutami Elyana. Tak bowiem brzmi nazwisko cz\u0142owieka, kt\u00f3ry owe pierwsze polskie teksty opublikowa\u0142. Kasper Elyan \u2013 ten zapis nazwiska jest najcz\u0119\u015bciej u\u017cywany \u2013 urodzi\u0142 si\u0119 w roku 1435 w G\u0142ogowie. Czy by\u0142 Polakiem? Jako student w Lipsku zapisa\u0142 si\u0119 do nacji polskiej, aczkolwiek ta kategoria w tamtych czasach nie musia\u0142a by\u0107 ca\u0142kowicie wyja\u015bniaj\u0105ca kwesti\u0119 narodowo\u015bci. Niemniej jest to jaka\u015b wa\u017cna wskaz\u00f3wka. J\u0119zykiem polskim z pewno\u015bci\u0105 pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119, po pierwsze z powodu pochodzenia z obszaru granicznego polsko-\u015bl\u0105skiego, po drugie \u2013 gdyby kto\u015b mia\u0142 jeszcze w\u0105tpliwo\u015bci \u2013 studiowa\u0142 te\u017c w Krakowie.<\/p>\n\n\n\n Kultura polska nie by\u0142a tylko ludow\u0105<\/strong><\/p>\n\n\n\n Poza tym, nacja nacj\u0105, a obszar obecnego Dolnego \u015al\u0105ska jak i jego stolicy by\u0142 terenem co najmniej dwuj\u0119zycznym. J\u0119zyk polski by\u0142 tu w powszechnym obiegu u\u017cywany przez wszystkie stany. W tamtym czasie daleko mu by\u0142o do mowy \u201eWasserpolacken<\/em>\u201d, do jakiej za pomoc\u0105 metod typowo administracyjnych sprowadzili go Prusacy na przestrzeni XVIII i XIX wieku. Ten model germanizacji pr\u00f3bowali przenie\u015b\u0107, tylko za pomoc\u0105 jeszcze brutalniejszych metod, na obszar Wielkopolski.<\/p>\n\n\n\n W kontek\u015bcie nauki, i to na najwy\u017cszym europejskim poziomie, mo\u017ce pos\u0142u\u017cy\u0107 przyk\u0142ad Jana Stanki, niemal r\u00f3wie\u015bnika Elyana, urodzonego we Wroc\u0142awiu w roku 1430, cz\u0142owieka, kt\u00f3ry opr\u00f3cz wielu sprawowanych funkcji by\u0142 proboszczem wroc\u0142awskiej Kolegiaty \u015bw. Krzy\u017ca. To Jan Stanko by\u0142 jednym z najwi\u0119kszych swego czasu przyrodoznawc\u00f3w, autorem m.in. \u201eAntibolomenon<\/em>\u201d, wielkiej ksi\u0119gi sztuki medycznej i przyrodoznawstwa, w kt\u00f3rej znajduje si\u0119 s\u0142ownik z zapisanymi ok. 2000 polskich poj\u0119\u0107 medyczno-przyrodniczych. Do dzi\u015b u\u017cywamy wielu z nich. Wypowiadaj\u0105c s\u0142owo \u201eszyszki\u201d, nie zastanawiamy si\u0119 nad tym, \u017ce to on jako pierwszy na pi\u015bmie odnotowa\u0142 fakt, \u017ce rosn\u0105 one na so\u015bnie (u niego \u201eschiski\u201d). Skandalem jest fakt, \u017ce jego praca, kt\u00f3ra stanowi jasny dow\u00f3d naukowego poziomu j\u0119zyka polskiego tamtego czasu, do dzi\u015b ca\u0142o\u015bciowo nie zosta\u0142a wydana, a wiedza o niej jest niszowa.<\/p>\n\n\n\n Pierwsza drukarnia<\/strong><\/p>\n\n\n\n Do takiego Wroc\u0142awia \u2013 \u017cyj\u0105cego co najmniej kilkoma kulturami, rz\u0105dzonego przez eksportowan\u0105 z Korony Kr\u00f3lestwa Polskiego do Czech dynasti\u0119 Jagiellon\u00f3w, b\u0119d\u0105cego miastem utrzymuj\u0105cym \u017cywe i niemal codzienne relacje z kr\u00f3lewskim Krakowem \u2013 przybywa w roku 1470 Elyan i przywozi ze sob\u0105 wiadomo\u015bci o nowym wynalazku, a tak\u017ce umiej\u0119tno\u015b\u0107 pos\u0142ugiwania si\u0119 nim, kt\u00f3r\u0105 naby\u0142 w Kolonii. Druk, bo o nim mowa, ju\u017c od trzydziestu lat rozprzestrzenia si\u0119 w Europie. W Koronie i owym siostrzanym dla Wroc\u0142awia Krakowie te\u017c ju\u017c by\u0142 znany. Wroc\u0142awska drukarnia, kt\u00f3r\u0105 Elyan za\u0142o\u017cy\u0142, nie by\u0142a ekscesem, ale \u015bwiadczy\u0142a o tym, \u017ce rozumiano tu potrzeb\u0119 pod\u0105\u017cania z duchem czasu.<\/p>\n\n\n\n Nasz dolno\u015bl\u0105ski drukarz pierwsz\u0105 tutejsz\u0105 oficyn\u0119 za\u0142o\u017cy\u0142 za pieni\u0105dze Kapitu\u0142y Katedralnej, kt\u00f3rej cz\u0142onkiem by\u0142 te\u017c Jan Stanko. Spod jej pras wychodzi\u0142y r\u00f3\u017cne pozycje zwi\u0105zane z potrzebami Ko\u015bcio\u0142a, oczywi\u015bcie co do istoty po \u0142acinie. Jednak dla nas istotne jest te kilka kart zadrukowanych po polsku, o kt\u00f3rych obecne w\u0142adze miasta zdecydowanie pami\u0119ta\u0107 nie chc\u0105.<\/p>\n\n\n\n Dla historycznej \u015bcis\u0142o\u015bci trzeba odnotowa\u0107, \u017ce Elyan w roku 1482 wyjecha\u0142 do Rzymu, a sama drukarnia wkr\u00f3tce potem zaprzesta\u0142a dzia\u0142alno\u015bci. Do Wroc\u0142awia nie zdo\u0142a\u0142 wr\u00f3ci\u0107, podobno zmar\u0142 w drodze powrotnej do nadodrza\u0144skiego grodu.<\/p>\n\n\n\n Co by\u0142o dalej, czyli wroc\u0142awskie ostatki<\/strong><\/p>\n\n\n\n O tym, \u017ce na Dolnym \u015al\u0105sku w\u0142adza mog\u0105ca kszta\u0142towa\u0107 pami\u0119\u0107 spo\u0142eczn\u0105, nie chce przypomina\u0107 o polskich w\u0105tkach historii stolicy regionu, \u015bwiadczy opisana tu zapomniana rocznica. \u015awiadczy te\u017c brak szerokiej wiedzy o wroc\u0142awskim przyrodoznawcy Janie Stanko. Ale to tylko wierzcho\u0142ek g\u00f3ry lodowej. W\u0142adze Wroc\u0142awia s\u0105 wra\u017cliwe jedynie na to, co w przesz\u0142o\u015bci jest niepolskie, a szczeg\u00f3lnie na ten fragment historii miasta, w kt\u00f3rym by\u0142o ono pruskie, b\u0105d\u017a cesarsko-niemieckie. Prosz\u0119 bardzo, oto jeden ma\u0142y przyk\u0142ad \u2013 symbol odleg\u0142y w czasie od rzeczonego druku.<\/p>\n\n\n\n Znowu tytu\u0142em og\u00f3lnej uwagi \u2013 wraz z ko\u0144cem \u015bredniowiecza czy te\u017c przej\u015bcia Wroc\u0142awia pod panowanie Habsburg\u00f3w \u2013 ludzie nie przestali m\u00f3wi\u0107 po polsku. Owa polsko\u015b\u0107 dalej mia\u0142a swoj\u0105 histori\u0119, kt\u00f3ra p\u0142yn\u0119\u0142a ca\u0142y czas, tyle \u017ce coraz cie\u0144sz\u0105 stru\u017ck\u0105. Nie b\u0119d\u0119 pisa\u0142 o tym, jak bardzo miasto i region by\u0142y zwi\u0105zane z Koron\u0105, jak odbywa\u0142a si\u0119 wymiana handlowa i kulturalna, tego by\u0142oby na taki tekst za du\u017co. Wspomn\u0119 tylko na koniec o tych resztkach tutejszej lokalnej polsko\u015bci, kt\u00f3ra doczeka\u0142a wieku XIX, a brak\u0142o jej niewiele, \u017ceby doczeka\u0107 czas\u00f3w p\u00f3\u017aniejszych, ale to si\u0119 nie wydarzy\u0142o.<\/p>\n\n\n\n Pewnym przyk\u0142adem statystycznym mo\u017ce by\u0107 fakt wydarze\u0144 z roku 1826, kiedy to Jerzy Treska z Mokrego Dworu, miejscowo\u015bci dzisiaj znajduj\u0105cej si\u0119 u granic miasta, staje na czele buntu oko\u0142o 5000 polskoj\u0119zycznych protestanckich ch\u0142op\u00f3w i wywo\u0142uje co\u015b w rodzaju rozruch\u00f3w o charakterze narodowym maj\u0105cych jeden cel: przywracanie polskoj\u0119zycznych nabo\u017ce\u0144stw w zborach, kt\u00f3re w\u0142adze pruskie pr\u00f3buj\u0105 rugowa\u0107. Pytam \u2013 czy jego wyst\u0105pienie w trakcie dochodzenia s\u0105dowego, zaczynaj\u0105ce si\u0119 od s\u0142\u00f3w: \u201emoim ojczystym j\u0119zykiem jest j\u0119zyk polski\u201d nie zas\u0142uguje na napis na pomniku b\u0105d\u017a motto czego\u015b wi\u0119kszego?!<\/p>\n\n\n\n Czyj cesarz<\/strong><\/p>\n\n\n\n To tak a propos<\/em> wyra\u017conej przeze mnie na pocz\u0105tku i na razie istniej\u0105cej tylko w mojej g\u0142owie idei Dolnego \u015al\u0105ska jako \u201eojczyzny polskiego s\u0142owa pisanego i drukowanego\u201d. Ale tym si\u0119 raczej przejmie niewielu. W\u0142adza b\u0119dzie si\u0119 martwi\u0107 tym, \u017ce s\u0105 jeszcze w tym mie\u015bcie ludzie, kt\u00f3rzy nie chc\u0105, by na mo\u015bcie Grunwaldzkim widnia\u0142 napis odwo\u0142uj\u0105cy si\u0119 do ludob\u00f3jczego i antypolskiego cesarza Wilhelma, kt\u00f3rzy m\u00f3wi\u0105, \u017ce nie maj\u0105 z tamt\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105 nic wsp\u00f3lnego, nie s\u0105 jej spadkobiercami.<\/p>\n\n\n\n I cho\u0107 magistrat i inni us\u0142u\u017cni idioci ubieraj\u0105 swoje dzia\u0142ania w \u201epost\u0119powe, europejskie, fajne\u201d szaty, to mnie w imieniu tych wszystkich twardych Tresk\u00f3w jest po prostu za naszych w\u0142odarzy wstyd. Jedyne, co mog\u0119, to m\u00f3wi\u0107 \u2013 \u017ce pami\u0119tam o dzielnych Polakach.<\/p>\n\n\n\n Wr\u00f3cili\u015bmy w dom ojczysty<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n Na koniec warto przytoczy\u0107 s\u0142owa Prymasa Stefana Wyszy\u0144skiego, wypowiedziane we Wroc\u0142awiu w 1965 roku: \u201eByli\u015bmy tutaj! Tak! Byli\u015bmy tutaj! I znowu jeste\u015bmy! Wr\u00f3cili\u015bmy w dom ojczysty, rozpoznali\u015bmy ocala\u0142e znaki, rozumiemy je. Rozumiemy t\u0119 mow\u0119! To nasza mowa! Kamienie wo\u0142aj\u0105 do nas ze \u015bcian! Pozosta\u0142e w podziemiach prochy, kt\u00f3re nagromadzi\u0142a ziemia, przemawiaj\u0105 do nas ojczystym j\u0119zykiem\u201d.<\/p>\n\n\n\n My rozumiemy, ale czy ONI rozumiej\u0105?!<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Zapewne niewielu mieszka\u0144c\u00f3w Wroc\u0142awia pami\u0119ta, czy w og\u00f3le wie, \u017ce w roku 2025 min\u0119\u0142a 550. rocznica powstania pierwszego druku w j\u0119zyku polskim i \u017ce powsta\u0142 on w\u0142a\u015bnie w tym mie\u015bcie. Dlaczego tak si\u0119 dzieje? Pewnie dlatego, \u017ce niemal \u017cadne tzw. oficjalne czynniki maj\u0105ce wp\u0142yw na nasz\u0105 wiedz\u0119 o przesz\u0142o\u015bci nie uzna\u0142y za stosowne faktu tego… Czytaj dalej O polsk\u0105 pami\u0119\u0107 dla polskiego Wroc\u0142awia<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":140,"featured_media":5657,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[404],"tags":[],"class_list":["post-5656","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-78","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5656","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/140"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5656"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5656\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5661,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5656\/revisions\/5661"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/5657"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5656"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5656"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5656"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/P1.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/P2.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/P.Sutowicz_Dab-Jana-Stanki-we-wroclawskim-Parku-Szczytnickim_fotopolska.jpg\")