{"id":5135,"date":"2025-10-08T11:42:21","date_gmt":"2025-10-08T09:42:21","guid":{"rendered":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=5135"},"modified":"2025-10-08T11:42:21","modified_gmt":"2025-10-08T09:42:21","slug":"swiat-a-sensybilizm","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=5135","title":{"rendered":"\u015awiat a sensybilizm"},"content":{"rendered":"\n

czyli <\/strong>o niekt\u00f3rych aspektach<\/strong> recepcji tw\u00f3rczo\u015bci artystycznej<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Rzeczywisto\u015b\u0107 \u015bwiat\u00f3w<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u015awiat (taki jaki konkretnie istnieje) a \u015awiat Skonstruowany (przez cz\u0142owieka) r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 tym, \u017ce \u015bwiaty konstruowane w dzie\u0142ach artystycznych lub naukowych sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z abstrakt\u00f3w i \u017cadne konkrety tam si\u0119 wepchn\u0105\u0107 nie daj\u0105 (Wac\u0142aw Mejbaum).<\/p>\n\n\n\n

Ten skonstruowany w dziele artystycznym \u015bwiat mo\u017ce pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 odniesieniami do \u015bwiata konkret\u00f3w, ale sam ich nie zawiera.<\/p>\n\n\n\n

Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 artystyczn\u0105 w skr\u00f3cie nazywamy w j\u0119zyku polskim sztuk\u0105<\/strong>. Takie jest prawid\u0142owe u\u017cycie tego s\u0142owa.<\/p>\n\n\n\n

Kontaktujemy si\u0119 ze \u015bwiatem (konkretnym) i ze \u015bwiatem (abstrakt\u00f3w) przy pomocy zmys\u0142\u00f3w jako po\u015brednik\u00f3w, chocia\u017cby takich jak widzialne i s\u0142yszalne gry symbolicznych wyra\u017ce\u0144 (np. wyk\u0142ad jakiej\u015b tezy), lub widzialne albo s\u0142yszalne gry sygna\u0142\u00f3w wizualnych lub d\u017awi\u0119kowych.<\/p>\n\n\n\n

Dlatego te\u017c te konstrukcje (wizualne lub d\u017awi\u0119kowe) s\u0105 racjonalnymi organizacjami materii <\/strong>(wizualnej, d\u017awi\u0119kowej). R\u00f3\u017cne s\u0105 tak\u017ce sposoby organizacji materii poj\u0119ciowej (s\u0142owno-znaczeniowej). Cech\u0105 wyr\u00f3\u017cniaj\u0105c\u0105 zbi\u00f3r takich konstrukt\u00f3w, kt\u00f3re nazywaliby\u015bmy dzie\u0142ami sztuki, nie jest ich morfologia (budowa, struktura utworu), lecz fakt ich nieu\u017cyteczno\u015bci \u2013 w odr\u00f3\u017cnieniu od wytwor\u00f3w utylitarnych czy te\u017c zastosowa\u0144 w innych nadrz\u0119dnych nad ich zaistnieniem celach (zewn\u0119trzna oprawa kultu religijnego, ceremonia\u0142 dworski, uroczysto\u015bci pa\u0144stwowe i rodzinne, propaganda polityczna).<\/p>\n\n\n\n

Ich (dzie\u0142 sztuki) celem nie jest wyra\u017canie czegokolwiek. S\u0105 po to tylko aby by\u0107.<\/p>\n\n\n\n

I tak oto: malarstwo, jak wszelka inna wizualno\u015b\u0107 wysokozorganizowana<\/strong> nie jest sztuk\u0105 i nie jest sztuk\u0105 muzyka (d\u017awi\u0119kowo\u015b\u0107 wysokozorganizowana) tak samo w koncepcie kompozycyjnym jak i w interpretacji wykonawczej, ani poezja, ani proza w literaturze czy te\u017c film i dramat sceniczny nie s\u0105 same w sobie sztuk\u0105. W tych sposobach organizacji r\u00f3\u017cnych materii mo\u017ce przejawi\u0107 si\u0119 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 artystyczna jako nowa forma \u2013 czyli nowa zasada budowy dzie\u0142a (sztuka w malarstwie, sztuka w rze\u017abie, itp.).<\/p>\n\n\n\n

Warto\u015b\u0107 artystyczna<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Mamy z dawien dawna pewne rozeznanie co do warto\u015bci artystycznej w tym w\u0142a\u015bnie sensie; Kwintylian pyta\u0142 za co cenimy dzie\u0142o Myrona \u201eDyskobol\u201d i odpowied\u017a znajdowa\u0142 w cechach tego dzie\u0142a wskazuj\u0105c na \u201eruch miotacza bo nowy i trudny\u201d w wykonaniu (w rze\u017abie). Przez kilkana\u015bcie wiek\u00f3w kryterium trudno\u015bci wykonania (mistrzostwo, wirtuozeria) zdominowa\u0142o ocen\u0119 dzie\u0142a, aby nowo\u015b\u0107 jako decyduj\u0105ce kryterium warto\u015bci artystycznej zyska\u0142a przewag\u0119 w wieku dwudziestym.<\/p>\n\n\n\n

Pod koniec ubieg\u0142ego stulecia ten ci\u0105g warto\u015bciowania zyska\u0142 now\u0105 podstaw\u0119 godz\u0105c\u0105 wielowiekow\u0105 tradycj\u0119 z nasz\u0105 wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u0105. W 1999 roku \u201eList do artyst\u00f3w\u201d Jana Paw\u0142a II zosta\u0142 tak oto zaadresowany: Do tych, kt\u00f3rzy z pasj\u0105 i po\u015bwi\u0119ceniem tworz\u0105 nowe epifanie pi\u0119kna aby podarowa\u0107 je \u015bwiatu w tw\u00f3rczo\u015bci artystycznej<\/em>.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

By\u0142aby to definicja sztuki i artysty<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dzia\u0142alno\u015b\u0107 rozrywkowa, dekoracyjna, zajmuj\u0105ce opowie\u015bci, gry i zabawy s\u0105 tylko tym czym s\u0105 \u2013 wytworami pewnego rodzaju rzemios\u0142a. Nie maj\u0105 same w sobie znaczenia. Mog\u0105 by\u0107 u\u017cyteczne dla jakich\u015b innych cel\u00f3w ni\u017c samo ich zaistnienie (religia, polityka, kszta\u0142cenie). S\u0105 tak\u017ce i takie, kt\u00f3re s\u0105 po to, aby by\u0107, a nie po to, aby co\u015b wyra\u017ca\u0107. To by\u0142yby dzie\u0142a sztuki, bowiem arty\u015bci pracuj\u0105 dla transcendentalnej nieu\u017cyteczno\u015bci<\/em> <\/strong>(Etienne Gilson). I to oni przez tak\u0105 prac\u0119 dokonuj\u0105 odnowienia formy w materii<\/em> <\/strong>(George Kubler).<\/p>\n\n\n\n

Dzie\u0142ami sztuki s\u0105 zatem rzeczy pierwsze \u2013 te kt\u00f3re przenosz\u0105 now\u0105 formu\u0142\u0119 konstrukcji dzie\u0142a, te\u017c i te, kt\u00f3re tworz\u0105 now\u0105 kategori\u0119 \u2013 nowy rodzaj aktywno\u015bci wytw\u00f3rczej.<\/p>\n\n\n\n

Nie pracujemy dla poznania, czyli dla wiedzy (kryterium prawdy), ani dla lepszego urz\u0105dzania \u015bwiata, czyli dla dzia\u0142alno\u015bci (kryterium moralne), lecz dla wytwarzania, powi\u0119kszania zasob\u00f3w byt\u00f3w, dla nowych ich kategorii i dla racjonalnej organizacji \u015bwiata konstruowanego przez cz\u0142owieka (kryterium pi\u0119kna). <\/strong>Oczywi\u015bcie jest to te\u017c jakim\u015b dobrem, bo te\u017c i pi\u0119kno jako harmonia form nie jest do pogardzenia. Je\u015bli spojrzymy wok\u00f3\u0142 siebie w Polsce, po latach panowania okupant\u00f3w, mamy wci\u0105\u017c k\u0142opot z przestrzeniami zdegradowanymi. Tymczasem pi\u0119kno, w \u015bwiecie rozwini\u0119tych spo\u0142ecze\u0144stw, sta\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c warto\u015bci\u0105 ekonomiczn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Stanis\u0142aw Ossowski stwierdza\u0142, \u017ce warto\u015b\u0107 estetyczna jest demokratyczna i subiektywna, za\u015b warto\u015b\u0107 artystyczna jest obiektywna, ale arystokratyczna (trzeba mie\u0107 kompetencje, aby j\u0105 rozpozna\u0107). Dzie\u0142a o warto\u015bci artystycznej (nowo\u015b\u0107) s\u0105 jednak stosunkowo \u0142atwo rozpoznawalne. Je\u015bli s\u0105 tacy, kt\u00f3rych wiedza i kultura s\u0105 dostatecznie rozwini\u0119te, aby przeprowadzi\u0107 niezb\u0119dne por\u00f3wnania, to nowe formy wzbogac\u0105 sensownie nasze \u017cycie. Gdy chcemy rozpozna\u0107 warto\u015b\u0107 artystyczn\u0105 dzie\u0142a, Etienne Gilson radzi por\u00f3wnywa\u0107 pomi\u0119dzy sob\u0105 na przyk\u0142ad portrety koni, a nie portrety koni z konkretnymi ko\u0144mi.<\/p>\n\n\n\n

Takie by\u0142yby aksjologiczne podstawy rozpoznawania i uznawania dzie\u0142 jako dzie\u0142 sztuki, czyli przejaw\u00f3w tw\u00f3rczo\u015bci artystycznej w plastyce, literaturze, muzyce, teatrze, filmie.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Identyfikacja<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Patrz\u0105c z takiej perspektywy, na przejawy r\u00f3\u017cnorodnej aktywno\u015bci (przedmioty intencjonalne wed\u0142ug Romana Ingardena) staramy si\u0119odnale\u017a\u0107 najpierw te utwory, kt\u00f3re przekraczaj\u0105 poziom przejaw\u00f3w i osi\u0105gaj\u0105 poziom wytworu, <\/strong>a w\u015br\u00f3d nich znajdujemyniekt\u00f3rejako zindywidualizowane dzie\u0142a<\/strong> i, jeszcze rzadsze, nowe konstrukty \u2013 dzie\u0142a sztuki. <\/strong>Nie jest pewne czy takie poszukiwania maj\u0105 inne znaczenie ni\u017c tylko zadowolenie kilku os\u00f3b z powodu mistrzostwa i inwencji jednych i znawstwa drugich. Podejrzewam, \u017ce w Polsce mieli\u015bmy okazj\u0119 rozpozna\u0107 istnienie takich nieu\u017cytecznych utwor\u00f3w, ale znawc\u00f3w mieli\u015bmy niewielu, a je\u017celi ju\u017c do jako takich rozpozna\u0144 dochodzi\u0142o to upowszechnienie takiej wiedzy trafia\u0142o w pr\u00f3\u017cni\u0119 spo\u0142ecznych oczekiwa\u0144. Tak si\u0119 dzia\u0142o przynajmniej w szeroko rozumianej przestrzeni praktyk wizualno\u015bci<\/strong> wysokozorganizowanej.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Lepiej by\u0142o w teatrze, co nie znaczy, \u017ce dzie\u0142a sztuki teatru i parateatralnych praktyk by\u0142y od razu rozpoznane i nagradzane, ale towarzyszy\u0142o teatrowi przychylne zainteresowanie i oczekiwanie nowo\u015bci, a chocia\u017cby oryginalnych interpretacji znanych ju\u017c konwencji.<\/p>\n\n\n\n

Nowy teatr. Nowy spektakl. Nowe widowisko.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Tego tak\u017ce oczekiwano. Ale \u015bwiat, w jakim pojawi\u0142 si\u0119 \u201eteatr sensybilistyczny\u201d w 1957 roku, nie rozpozna\u0142 od razu jego warto\u015bci. Czy jeste\u015bmy \u015bwiadomi tej warto\u015bci dzisiaj \u2013 oto jest pytanie! Natomiast, patrz\u0105c z pewnego dystansu, mogliby\u015bmy przyzna\u0107 polskim \u015brodowiskom i instytucjom muzycznym palm\u0119 pierwsze\u0144stwa w skuteczno\u015bci w rozpropagowaniu osi\u0105gni\u0119\u0107 polskich awangardowych kompozytor\u00f3w i to w skali \u015bwiatowej (Penderecki, Lutos\u0142awski, G\u00f3recki).<\/p>\n\n\n\n

W dziedzinie plastyki (wizualno\u015bci wysokozorganizowanej w sztukach plastycznych) tw\u00f3rczo\u015b\u0107 artystyczna napotyka jako g\u0142\u00f3wn\u0105 barier\u0119 rozwoju i ujawnienia swoich osi\u0105gni\u0119\u0107 \u2013 niezrozumia\u0142\u0105 ignorancj\u0119 szerokiej publiczno\u015bci. Natomiast w tzw. \u015awiecie Sztuki jest nim stan umys\u0142\u00f3w i postaw, w dzia\u0142aniach wewn\u0105trz instytucji poprzez \u201eArt leash\u201d (smycz sztuki, smycz artystyczna). Tym terminem okre\u015blamy mechanizm uzale\u017cniania artyst\u00f3w od kurator\u00f3w i decydent\u00f3w. Arty\u015bci, kt\u00f3rzy podejmuj\u0105 w tym uk\u0142adzie zale\u017cno\u015bci \u201egr\u0119 o sztuk\u0119\u201d, staj\u0105 si\u0119 marionetkami \u201ena smyczy\u201d. Jak wskazuje prof. Andrzej Szarek, w zamian za lojalno\u015b\u0107 wobec r\u00f3\u017cnych instytucji i kurator\u00f3w, umo\u017cliwia si\u0119 tym \u201eartystom\u201d udzia\u0142 w intratnych presti\u017cowych \u201eprojektach\u201d krajowych i mi\u0119dzynarodowych. \u201eArtists on a leash\u201d to zdaje si\u0119 najbardziej aktualny problem artystycznej wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Wroc\u0142aw, luty 2019 \u2013 grudzie\u0144 2021 \u2013 sierpie\u0144 2025<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

czyli o niekt\u00f3rych aspektach recepcji tw\u00f3rczo\u015bci artystycznej Rzeczywisto\u015b\u0107 \u015bwiat\u00f3w \u015awiat (taki jaki konkretnie istnieje) a \u015awiat Skonstruowany (przez cz\u0142owieka) r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 tym, \u017ce \u015bwiaty konstruowane w dzie\u0142ach artystycznych lub naukowych sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z abstrakt\u00f3w i \u017cadne konkrety tam si\u0119 wepchn\u0105\u0107 nie daj\u0105 (Wac\u0142aw Mejbaum). Ten skonstruowany w dziele artystycznym \u015bwiat mo\u017ce pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 odniesieniami do… Czytaj dalej \u015awiat a sensybilizm<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":25,"featured_media":5136,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[395],"tags":[],"class_list":["post-5135","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-72","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5135","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/25"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5135"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5135\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5137,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5135\/revisions\/5137"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/5136"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5135"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5135"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5135"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}