![\"\"](\"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/A.Manasterski_Ks.-Joachim-Ziemetzki.jpg\")
Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 trzystuletni, najbardziej owocny w dziejach regionu okres przynale\u017cno\u015bci do Rzeczpospolitej. Centralnym punktem by\u0142 Lidzbark Warmi\u0144ski, siedziba biskup\u00f3w. Biskupami warmi\u0144skimi by\u0142y znamienite postacie, zas\u0142u\u017cone dla regionu i dla pa\u0144stwa: \u0141ukasz Watzenrode, Stanis\u0142aw Hozjusz, Jan Dantyszek, Marcin Kromer, Ignacy Krasicki. Wiara katolicka stanowi\u0142a istotny czynnik integruj\u0105cy spo\u0142eczno\u015b\u0107 Warmii. Protestanci stanowili zdecydowan\u0105 mniejszo\u015b\u0107 a\u017c do czas\u00f3w panowania pruskiego, czyli pierwszego rozbioru w 1772 roku. Wtedy, aby zneutralizowa\u0107 niech\u0119tne, wr\u0119cz wrogie nastawienie ludno\u015bci Warmii do rz\u0105d\u00f3w pruskich, zacz\u0119to osadza\u0107 niemieckich protestant\u00f3w sprowadzanych z g\u0142\u0119bi Rzeszy. Mimo to, do ko\u0144ca XIX wieku ludno\u015b\u0107 protestancka, uto\u017csamiana z Niemcami, stanowi\u0142a jedynie 10 proc. og\u00f3\u0142u mieszka\u0144c\u00f3w. Tym r\u00f3\u017cnili si\u0119 Warmiacy od swych s\u0105siad\u00f3w \u2013 Mazur\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych polski ruch narodowy kreowany by\u0142 przez Polak\u00f3w wyznania protestanckiego.<\/p>\n\n\n\n
Prusacy na Warmii przenie\u015bli centrum administracyjne z Lidzbarka Warmi\u0144skiego do Olsztyna, powierzaj\u0105c jednocze\u015bnie niemieckim protestantom funkcje administracyjne. Mia\u0142o to pozbawi\u0107 Polak\u00f3w i katolik\u00f3w wp\u0142yw\u00f3w w regionie. W odpowiedzi, polski ruch narodowy w XIX wieku zacz\u0105\u0142 skupia\u0107 si\u0119 wok\u00f3\u0142 pism wydawanych przez osoby prywatne, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych naczelne miejsce zajmowa\u0142a Gazeta Olszty\u0144ska, wydawana od 1886 roku przez Jana Liszewskiego, Andrzeja Samulowskiego, Franciszka Szczepa\u0144skiego. Od 1891 roku wydawcami Gazety by\u0142a rodzina Pieni\u0119\u017cnych. Broni\u0142a obecno\u015bci j\u0119zyka polskiego na Warmii, pisa\u0142a o represjach niemieckich wobec polskiej ludno\u015bci, staj\u0105c si\u0119 narodowym szermierzem, walcz\u0105cym o zachowanie polsko\u015bci ziemi.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/A.Manasterski_Ksiadz-Wojciech-Zink-837x1024.jpg\")
Odbudowa niepodleg\u0142ej Polski w 1918 roku rodzi\u0142a nadziej\u0119 w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w na Warmii, \u017ce region zostanie w\u0142\u0105czony do Polski. Przemawia\u0142y za tym argumenty historyczne \u2013 przynale\u017cno\u015b\u0107 do Rzeczypospolitej przed pierwszym rozbiorem. Co wi\u0119cej, region spe\u0142nia\u0142 przyj\u0119t\u0105 przez traktat wersalski zasad\u0119 narodowo\u015bciow\u0105 \u2013 na Warmii zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 miejscowej ludno\u015bci pos\u0142ugiwa\u0142a si\u0119 na co dzie\u0144 lokalnym wariantem odmiany j\u0119zyka polskiego. Obawa Wielkiej Brytanii przed nadmiernym os\u0142abieniem Niemiec i wzrostem znaczenia Francji na kontynencie sprawi\u0142a, \u017ce przeforsowano postulat o przeprowadzeniu plebiscytu na Warmii, Mazurach i Powi\u015blu, jako terenach spornych pomi\u0119dzy Polsk\u0105 i Niemcami. Do Polski w\u0142\u0105czono jedynie cz\u0119\u015b\u0107 powiatu nidzickiego z Dzia\u0142dowem, przez kt\u00f3ry przebiega\u0142a linia kolejowa Warszawa \u2013 Gda\u0144sk.<\/p>\n\n\n\n Przeprowadzony w lipcu 1920 roku plebiscyt przebiega\u0142 w dramatycznych momentach pa\u0144stwa polskiego. Ofensywa bolszewicka na wschodzie par\u0142a na Warszaw\u0119. Los pa\u0144stwa polskiego w tej sytuacji by\u0142 niepewny, dodatkowo Niemcy celowo podsycali t\u0119 niepewno\u015b\u0107 na terenach plebiscytowych. Niemcy przewozili osoby urodzone przed 1905 rokiem na tych terenach, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej wyjecha\u0142y, przewa\u017cnie do Zag\u0142\u0119bia Ruhry. Na nic si\u0119 zdawa\u0142y dzia\u0142ania Warmi\u0144skiego Komitetu Plebiscytowego, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 akcje propagandowe na Powi\u015blu i Warmii. Stefan \u017beromski, Jan Kasprowicz oraz prof. Uniwersytetu Lwowskiego historyk sztuki W\u0142adys\u0142aw Kozicki, brali czynny udzia\u0142 w akcji plebiscytowej. Wybrali si\u0119 do Prus Wschodnich, by agitowa\u0107 za przy\u0142\u0105czeniem regionu do Polski. Tam zobaczyli, jak Niemcy bezpardonowo, dopuszczaj\u0105c si\u0119 gwa\u0142t\u00f3w na polskich dzia\u0142aczach, prowadz\u0105 akcj\u0119 agitacyjn\u0105.<\/p>\n\n\n\n \u017beromski pr\u00f3bowa\u0142 zainteresowa\u0107 Pi\u0142sudskiego dzia\u0142aniami, spotka\u0142 si\u0119 jednak z kategoryczn\u0105, by nie rzec, brutaln\u0105, odmow\u0105. Czy by\u0142 to wyraz braku zainteresowania Marsza\u0142ka polskimi Kresami Zachodnimi, jak pisze wi\u0119kszo\u015b\u0107 autor\u00f3w? Niekoniecznie. Raczej by\u0142 to wynik realizmu politycznego Pi\u0142sudskiego, kt\u00f3ry stara\u0142 si\u0119 jak najwi\u0119cej wygra\u0107 na Wschodzie, widz\u0105c z tej strony wi\u0119ksze niebezpiecze\u0144stwo dla odrodzonej Polski. Strona polska nie mog\u0142a r\u00f3wna\u0107 si\u0119 z potencja\u0142em niemieckim, jaki zosta\u0142 zaanga\u017cowany do dzia\u0142a\u0144 plebiscytowych, tak wi\u0119c zdaniem Marsza\u0142ka nale\u017ca\u0142o szuka\u0107 korzy\u015bci tam, gdzie by\u0142o to mo\u017cliwe.<\/p>\n\n\n\n G\u0142osowanie by\u0142o kl\u0119sk\u0105 \u2013 w okr\u0119gu olszty\u0144skim i kwidzy\u0144skim za przynale\u017cno\u015bci\u0105 do Polski g\u0142osowa\u0142o 3,4 proc. uprawnionych. Do Polski przy\u0142\u0105czono jedynie skrawki ziem na Powi\u015blu. Koncepcja tworzenia pa\u0144stw narodowych po I wojnie \u015bwiatowej, odnosi\u0142a si\u0119 do nowo powsta\u0142ych pa\u0144stw w Europie \u015arodkowo-Wschodniej i wynika\u0142a z prze\u015bwiadczenia, \u017ce g\u0142\u00f3wnym powodem konflikt\u00f3w na tych terenach stanowi\u0105 antagonizmy narodowo\u015bciowe. Brytyjski geograf John Halford Mackinder postulowa\u0142, by po I wojnie \u015bwiatowej dokona\u0107 wymiany ludno\u015bci polskiej i niemieckiej dla zachowania jednolitego sk\u0142adu etnicznego na danym obszarze.<\/p>\n\n\n\n Stosunki narodowo\u015bciowe na Warmii uleg\u0142y radykalizacji w okresie rz\u0105d\u00f3w Hitlera. W ramach totalizacji \u017cycia spo\u0142ecznego, Niemcy dokonywali systematycznego niszczenia wszelkich przejaw\u00f3w mniejszo\u015bci narodowych. Wielu polskich dzia\u0142aczy na Warmii zosta\u0142o aresztowanych, osadzanych w obozach koncentracyjnych i mordowanych. Mi\u0119dzy innymi w obozie w austriackim Hartheim 17 czerwca 1942 roku zgin\u0105\u0142 w komorze gazowej ks. Antoni Ludwiczak, dzia\u0142acz spo\u0142eczny na Warmii, przewodnicz\u0105cy Warmi\u0144skiego Komitetu Plebiscytowego.<\/p>\n\n\n\n Dlatego trzeba ocali\u0107 od zapomnienia ludzi, kt\u00f3rzy w skrajnych warunkach starali si\u0119 zachowa\u0107 pami\u0119\u0107 o polsko\u015bci ziemi. Jak Gustaw Kodr\u0105b, rolnik z Bukowca ko\u0142o Matyt, nazywany \u201eJeziorakowym Kajk\u0105\u201d, poeta ch\u0142opski, zmar\u0142y w 1941 roku. Spod jego pi\u00f3ra wyszed\u0142 wiersz \u201eZ\u0142ota R\u0119kawica\u201d o olbrzymim \u0142adunku emocjonalnym:<\/p>\n\n\n\n Jezioro moje, w g\u0142adkiej toni Jezioro moje, z twojej toni Jezioro moje, o twej toni Jezioro moje, w twoje tonie Ojczyzno moja, ponad toni\u0105 I znowu polski rycerz dumnie I wy wr\u00f3cicie tu \u0142ab\u0119dziem Zarzu\u0107cie w tonie nocne sieci Ten rycerz, to jeden z najemnik\u00f3w krzy\u017cackich, kt\u00f3ry mia\u0142 w zwyczaju rzuca\u0107 pod nogi z\u0142ot\u0105 r\u0119kawic\u0105 przeciwnikowi, gdy wyzywa\u0142 go na pojedynek. Z regu\u0142y wygrywa\u0142 je, ale w ko\u0144cu trafi\u0142 na jednego z polskich rycerzy i zgin\u0105\u0142. Zosta\u0142 pochowany z przepychem, a kiedy odkryto grobowiec i znaleziono rozbit\u0105 czaszk\u0119, co stanowi\u0142o \u015bwiadectwo jego przegranej w walce z polskim rycerzem, czym pr\u0119dzej sprawiono ponownie skromy pogrzeb, by wie\u015b\u0107 o kl\u0119sce z Polakiem nie roznios\u0142a si\u0119.<\/p>\n\n\n\n Gustaw Kodr\u0105b pracowa\u0142 przy odkryciu grobowca, widzia\u0142 szcz\u0105tki rycerza i z\u0142ot\u0105 r\u0119kawic\u0119. I postanowi\u0142 utrwali\u0107 ten obraz, nios\u0105cy symbol kl\u0119ski niemieckiego panowania na Warmii.<\/p>\n\n\n\n Represje wobec Warmiak\u00f3w nie usta\u0142y niestety tak\u017ce po wojnie. Sowieci w marszu na Berlin traktowali ich jak Niemc\u00f3w, post\u0119powanie \u017co\u0142nierzy Armii Czerwonej by\u0142o wynikiem zalece\u0144 Biura Politycznego, kt\u00f3re nakazywa\u0142o wr\u0119cz, by \u201eludno\u015b\u0107 niemieck\u0105\u201d, a wi\u0119c zamieszkuj\u0105c\u0105 tereny Rzeszy, traktowa\u0107 z niezwyk\u0142\u0105 brutalno\u015bci\u0105. To mia\u0142 by\u0107 odwet za traktowanie ludno\u015bci na Wschodzie przez Niemc\u00f3w. W ramach tych czystek ofiarami padali Polacy, kt\u00f3rych przodkowie od wiek\u00f3w \u017cyli na Warmii.<\/p>\n\n\n\n Ksi\u0105dz Joachim Ziemetzki, proboszcz w Barczewku, przed wojn\u0105 represjonowany przez Niemc\u00f3w za g\u0142oszenie kaza\u0144 po polsku, w styczniu 1946 roku zosta\u0142 rozstrzelany przez \u017co\u0142nierzy sowieckich. Ksi\u0105dz Bernard Klement, proboszcz parafii \u015bw. J\u00f3zefa w Olsztynie, w czasie wojny by\u0142 opiekunem polskich je\u0144c\u00f3w wojennych, zosta\u0142 tak\u017ce zabity przez Sowiet\u00f3w. Ksi\u0105dz Wac\u0142aw Osi\u0144ski, dzia\u0142acz plebiscytowy, wielokrotnie wi\u0119ziony przez Niemc\u00f3w, zgin\u0105\u0142 w styczniu 1945 roku, gdy ucieka\u0142 razem z ludno\u015bci\u0105 cywiln\u0105 przed Sowietami. Ksi\u0105dz Karol Langwald, dzia\u0142acz plebiscytowy, proboszcz w Kochan\u00f3wce, w 1945 zosta\u0142 deportowany do Czelabi\u0144ska, gdzie zmar\u0142 po kilku miesi\u0105cach z wycie\u0144czenia. Ksi\u0105dz Robert Pruszkowski, proboszcz w W\u0119goju ko\u0142o Biskupca Reszelskiego, w 1940 roku zosta\u0142 aresztowany przez Niemc\u00f3w za prowadzenie duszpasterstwa w j\u0119zyku polskim, prze\u017cy\u0142 ob\u00f3z w Dachau. W obawie o sw\u00f3j los, nie wr\u00f3ci\u0142 w rodzinne strony, pozosta\u0142 w Niemczech, gdzie nadal pracowa\u0142 w\u015br\u00f3d Warmiak\u00f3w a\u017c do \u015bmierci w 1983 roku.<\/p>\n\n\n\n Ksi\u0105dz Wojciech Zink, urodzony w Bydgoszczy, we wspomnieniach Prymasa Stefana Wyszy\u0144skiego: \u201e Tylko pies i Niemiec mnie bronili\u201d, by\u0142 jedynym hierarch\u0105 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego (wikariusz kapitulny dla diecezji warmi\u0144skiej) w Polsce, kt\u00f3ry odm\u00f3wi\u0142 podpisania i g\u0142oszenia deklaracji Episkopatu Polski, wydanej po aresztowaniu w pa\u017adzierniku 1953 roku Prymasa. W\u0142adze komunistyczne aresztowa\u0142y ks. Zinka, kt\u00f3ry przesiedzia\u0142 w wi\u0119zieniu do 1956 roku.<\/p>\n\n\n\n Komuni\u015bci od pocz\u0105tku swoich rz\u0105d\u00f3w prowadzili represyjn\u0105 polityk\u0119 wobec Warmiak\u00f3w i Mazur\u00f3w. W 1948 roku ukaza\u0142 si\u0119 dekret pozbawiaj\u0105cy miejscow\u0105 ludno\u015b\u0107 w\u0142asno\u015bci prywatnej, a prawo do zwrotu maj\u0105tku lub zwrotu ekwiwalentu przyznano osobom, kt\u00f3re zas\u0142u\u017cy\u0142y si\u0119 dla polskiego ruchu narodowego. W praktyce post\u0119powania odwo\u0142awcze trwa\u0142y latami, co zniech\u0119ca\u0142o do podejmowania pr\u00f3b odzyskania swojej w\u0142asno\u015bci. Po 1956 roku wzmog\u0142y si\u0119 tendencje emigracyjne, jak na ironi\u0119 prze\u015bladowani przez Niemc\u00f3w Warmiacy emigrowali do Niemiec Zachodnich. Rozgoryczenie autochton\u00f3w polityk\u0105 w\u0142adz komunistycznych by\u0142o tak wielkie, \u017ce zaniepokoi\u0142o lokalne w\u0142adze.<\/p>\n\n\n\n W raporcie do w\u0142adz centrali w 1960 roku, pisano: \u201ePrzekonuje si\u0119 ich o tym, \u017ce s\u0105 Polakami, a oni przedk\u0142adaj\u0105 dokumenty, \u017ce pozbawiono ich w\u0142asno\u015bci dlatego, \u017ce s\u0105 Niemcami\u201d. Ponad sto lat polityki germanizacyjnej nie spowodowa\u0142y takiego odej\u015bcia Warmiak\u00f3w od polsko\u015bci, jak rz\u0105dy w\u0142adz komunistycznych Polski Ludowej.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ksi\u0105dz Robert Bilitewski (1859-1935) w czasie plebiscytu na Warmii w lipcu 1920 roku, napisa\u0142 s\u0142owa na melodi\u0119 hymnu Mazurka D\u0105browskiego: \u201eJeszcze Warmia nie zgin\u0119\u0142a, p\u00f3ki my \u017cyjemy. \/ Jeszcze wiara nie znikn\u0119\u0142a, bo j\u0105 wyznajemy, \/ \u015apiewajcie wsz\u0119dzie: Warmia polsk\u0105 b\u0119dzie. \/ Pod Bo\u017cym przewodem \u2013 z\u0142\u0105czym si\u0119 z narodem\/ \u2026.\u201d Utworzona w 1243 roku… Czytaj dalej \u201eWarmia polsk\u0105 b\u0119dzie!\u201d<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":13,"featured_media":5017,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[394],"tags":[],"class_list":["post-5016","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-71","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5016","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5016"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5016\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5030,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5016\/revisions\/5030"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/5017"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5016"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5016"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5016"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/A.Manasterski_Grob_ks._Waclawa_Osinskiego_w_Wejherowie-766x1024.jpg\")
widzia\u0142em kiedy\u015b dziecka twarz.
Jaki\u017c to wiatr te fale goni\u0142,
co odebra\u0142y oczom blask?<\/p>\n\n\n\n
ju\u017c nie wyci\u0105gn\u0119 sieci zn\u00f3w,
zabrak\u0142o si\u0142y w starczej d\u0142oni.
I wiary brak, nadziei, s\u0142\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
obcym imieniem m\u00f3wi czas,
na mojej pie\u015bni \u0142a\u0144cuch dzwoni
niewoli, usta ci\u015bnie g\u0142az.<\/p>\n\n\n\n
z ojczystych s\u0142\u00f3w oddaj\u0119 \u015bpiew.
Jak kamie\u0144 krzywdy wiersz zatonie.
Czy kiedy\u015b zabrzmi j\u0119kiem mew?<\/p>\n\n\n\n
\u017curawi zw\u0105tpie\u0144 krzyk jesieni.
Do starych gniazd dost\u0119pu broni\u0105
trzcin szable. A\u017c si\u0119 los odmieni.<\/p>\n\n\n\n
podejmie z\u0142ot\u0105 r\u0119kawic\u0119.
Widzia\u0142em j\u0105 w blaszanej trumnie,
gdzie wr\u00f3g rozbit\u0105 mia\u0142 przy\u0142bic\u0119.<\/p>\n\n\n\n
w \u0142opocie \u017cagli bia\u0142ych skrzyde\u0142,
m\u00f3j gr\u00f3b z brzozowym krzy\u017cem b\u0119dzie
jak z Grottgerowych malowide\u0142.<\/p>\n\n\n\n
po pie\u015bni sen ukryty w fali.
A je\u015bli grobu nie znajdziecie,
zechciejcie chocia\u017c wiersz ocali\u0107.<\/p>\n\n\n\n