{"id":4886,"date":"2025-08-29T10:36:18","date_gmt":"2025-08-29T08:36:18","guid":{"rendered":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=4886"},"modified":"2025-08-29T10:36:52","modified_gmt":"2025-08-29T08:36:52","slug":"stepowe-dziedzictwo-polscy-zeslancy-i-ich-nekropolie-w-kazachstanie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=4886","title":{"rendered":"Stepowe dziedzictwo: polscy zes\u0142a\u0144cy i ich nekropolie w Kazachstanie"},"content":{"rendered":"\n

W dniach 14-20 pa\u017adziernika 2024 roku odby\u0142 si\u0119 wyjazd naukowy do Kazachstanu w ramach projektu badawczego \u201ePolskie nekropolie w Kazachstanie \u2013 historia, stan, \u015bwiadomo\u015b\u0107\u201d. W przedsi\u0119wzi\u0119ciu uczestniczyli studenci Wydzia\u0142u Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, realizuj\u0105c grant przyznany w konkursie study@research. G\u0142\u00f3wnym celem wyprawy by\u0142o zbadanie obecnego stanu polskich cmentarzy na terenie Kazachstanu oraz zebranie relacji potomk\u00f3w deportowanych Polak\u00f3w. Projekt realizowano we wsp\u00f3\u0142pracy z lokalnymi Domami Polskimi, organizacjami spo\u0142ecznymi oraz parafiami katolickimi, kt\u00f3re wspiera\u0142y dzia\u0142ania badawcze i dokumentacyjne uczestnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Historyczny kontekst deportacji<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Masowe deportacje obywateli polskich na tereny dzisiejszego Kazachstanu rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 w 1936 roku i nasili\u0142y po agresji Zwi\u0105zku Radzieckiego na Polsk\u0119 we wrze\u015bniu 1939 roku (N. Lebedeva, Deportacje ludno\u015bci polskiej w ZSRR 1936\u20131956<\/em>, IPN, Warszawa 2018). Dotyczy\u0142y one g\u0142\u00f3wnie inteligencji, urz\u0119dnik\u00f3w, rolnik\u00f3w oraz os\u00f3b uznanych za potencjalnie niebezpieczne dla w\u0142adz sowieckich (D. Panto, Deportacja Polak\u00f3w i obywateli polskich do Kazachstanu w latach 1936\u20131941<\/em>, Gda\u0144sk 2019). Deportowani trafiali na odludne, trudne do \u017cycia tereny, pozbawieni \u015brodk\u00f3w do \u017cycia, zmuszani do pracy przymusowej w ko\u0142chozach i przy budowie infrastruktury.<\/p>\n\n\n\n

Warto zaznaczy\u0107, \u017ce deportacje obj\u0119\u0142y tak\u017ce osoby z Kres\u00f3w Wschodnich, zw\u0142aszcza z teren\u00f3w dzisiejszej Bia\u0142orusi i Ukrainy, kt\u00f3rych potomkowie do dzi\u015b zamieszkuj\u0105 p\u00f3\u0142nocny Kazachstan. Zes\u0142a\u0144cy pochodzili z r\u00f3\u017cnych \u015brodowisk spo\u0142ecznych, co wp\u0142ywa\u0142o na zr\u00f3\u017cnicowane formy radzenia sobie z trudnymi warunkami. Wielu z nich prze\u017cy\u0142o tylko dzi\u0119ki solidarno\u015bci i wsp\u00f3\u0142pracy wewn\u0105trz wsp\u00f3lnot przesiedle\u0144czych.<\/p>\n\n\n\n

Polskie \u015blady na kazachskich cmentarzach<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W miejscowo\u015bciach takich jak Jasna Polana, Oziornoje, Zielony Gaj czy Kokczetaw studenci odwiedzili cmentarze, na kt\u00f3rych do dzi\u015b zachowa\u0142y si\u0119 groby z polskimi nazwiskami i inskrypcjami. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich jest zadbana \u2013 najcz\u0119\u015bciej przez lokalne wsp\u00f3lnoty lub rodziny \u2013 ale wiele znajduje si\u0119 w stanie zaniedbania. Brakuje wytyczonych alejek, nagrobki zlewaj\u0105 si\u0119 z otaczaj\u0105c\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105, a niekt\u00f3re groby s\u0105 wr\u0119cz niewidoczne. Szczeg\u00f3lnie poruszaj\u0105cy by\u0142 widok drzew rosn\u0105cych w \u015brodku cmentarza \u2013 nie jako granica nekropolii, lecz dow\u00f3d na to, jak szybko przyroda odzyskuje zapomniane miejsca.<\/p>\n\n\n\n

Kazachsta\u0144ska tradycja pogrzebowa r\u00f3\u017cni si\u0119 znacznie od polskiej. Po\u017cegnanie zmar\u0142ego ma charakter rodzinny, nie towarzyszy mu regularna opieka nad grobem. Pami\u0119\u0107 o zmar\u0142ych przechowuje si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w domu \u2013 odwiedzanie cmentarzy, zw\u0142aszcza w okresie Wszystkich \u015awi\u0119tych, jest rzadko\u015bci\u0105, szczeg\u00f3lnie w wi\u0119kszych miastach, jak Astana. Znicze cz\u0119sto przywo\u017cone s\u0105 z Polski \u2013 na miejscu s\u0105 trudno dost\u0119pne.<\/p>\n\n\n\n

Podczas bada\u0144 terenowych badacze zwr\u00f3cili szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 na symbolik\u0119 nagrobk\u00f3w oraz j\u0119zyk inskrypcji. W wielu przypadkach imiona by\u0142y zapisane fonetycznie w cyrylicy lub spolszczone, co \u015bwiadczy o pr\u00f3bach zachowania to\u017csamo\u015bci mimo presji rusyfikacyjnej. Przyk\u0142ady takie jak \u201eFranciszka Nowicka\u201d czy \u201eJ\u00f3zef W\u0105sowicz\u201d by\u0142y wci\u0105\u017c widoczne, cho\u0107 tablice nagrobne bywa\u0142y uszkodzone lub trudne do odczytania.<\/p>\n\n\n\n

Pami\u0119\u0107, kt\u00f3ra przetrwa\u0142a l\u0119k<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Potomkowie zes\u0142a\u0144c\u00f3w cz\u0119sto niech\u0119tnie m\u00f3wi\u0105 o swoim pochodzeniu. Wynika to zar\u00f3wno z traumy historycznej, jak i z odziedziczonego l\u0119ku \u2013 przez dekady \u017cycie z polsk\u0105 to\u017csamo\u015bci\u0105 by\u0142o zagro\u017ceniem. W Jasnej Polanie jedna z mieszkanek przyzna\u0142a dopiero po d\u0142u\u017cszej rozmowie, \u017ce jej rodzice byli Polakami. Pokaza\u0142a stare zdj\u0119cia, a nawet odda\u0142a je \u2013 jak t\u0142umaczy\u0142a, \u201enie maj\u0105 dla niej warto\u015bci\u201d. Takie podej\u015bcie, cho\u0107 bolesne, ukazuje mechanizmy wyparcia i zapomnienia, kt\u00f3re przez lata by\u0142y konieczno\u015bci\u0105 aby przetrwa\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Z rozm\u00f3w wynika\u0142o, \u017ce pami\u0119\u0107 o polskich korzeniach zachowa\u0142a si\u0119 cz\u0119sto mimo braku znajomo\u015bci j\u0119zyka czy formalnych dokument\u00f3w. Przyk\u0142adowo w Jasnej Polanie Polacy stanowili niegdy\u015b wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u2013 dzi\u015b ich nazwiska przetrwa\u0142y, cho\u0107 nosiciele nierzadko nie znaj\u0105 ju\u017c j\u0119zyka przodk\u00f3w. W wielu rodzinach wiedza o historii ko\u0144czy si\u0119 na opowie\u015bci o deportacji, cz\u0119sto przekazywanej jako niechciane wspomnienie.<\/p>\n\n\n\n

Szereg rozm\u00f3wc\u00f3w zwraca\u0142o uwag\u0119 na niejednoznaczny stosunek do w\u0142asnej historii \u2013 z jednej strony jest ona \u017ar\u00f3d\u0142em wstydu i milczenia, z drugiej poczucia odr\u0119bno\u015bci i dumy. To napi\u0119cie wyra\u017anie ujawnia si\u0119 w narracji o przodkach \u2013 cz\u0119sto zbudowanych wok\u00f3\u0142 mitologii przetrwania, odwagi i religijno\u015bci. Dla niekt\u00f3rych rodzin elementem \u0142\u0105cz\u0105cym ich z przesz\u0142o\u015bci\u0105 jest praktyka religijna \u2013 msze po polsku, modlitwy przekazywane z pokolenia na pokolenie.<\/p>\n\n\n\n

Domy Polskie \u2013 miejsca pami\u0119ci i edukacji<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Istotn\u0105 rol\u0119 w podtrzymywaniu to\u017csamo\u015bci narodowej pe\u0142ni\u0105 w Kazachstanie Domy Polskie. Prowadzone przez lokalnych lider\u00f3w, nauczycieli i duchownych, s\u0105 przestrzeni\u0105 edukacji i piel\u0119gnowania kultury. W przesz\u0142o\u015bci zaj\u0119cia j\u0119zyka polskiego cieszy\u0142y si\u0119 du\u017cym zainteresowaniem \u2013 dzi\u015b na kursy ucz\u0119szcza mniej os\u00f3b, ale ich rola pozostaje nie do przecenienia.<\/p>\n\n\n\n

Pan Stanis\u0142aw \u2013 nauczyciel historii i kierownik Domu Polskiego w Jasnej Polanie \u2013 opowiada\u0142, \u017ce najwi\u0119ksze fale powrot\u00f3w do Polski mia\u0142y miejsce w latach 2016\u20132017. Organizowano wtedy specjalne loty dla rodzin chc\u0105cych wr\u00f3ci\u0107. Dzi\u015b migracje s\u0105 rzadsze, ale zainteresowanie tematem nie znika. Wiele os\u00f3b pr\u00f3buje kontaktowa\u0107 si\u0119 z konsulatem, cz\u0119sto bez skutku \u2013 dlatego zwracaj\u0105 si\u0119 bezpo\u015brednio do lokalnych dzia\u0142aczy. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 starszych ludzi nie potrafi sobie poradzi\u0107 z formalno\u015bciami, jednak s\u0105 osoby, takie jak Pan Stanis\u0142aw, kt\u00f3re zawsze ch\u0119tnie pomog\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Wsp\u00f3lnota w Jasnej Polanie organizuje tak\u017ce wydarzenia patriotyczne \u2013 obchody rocznicy Konstytucji 3 Maja, \u015awi\u0119ta Niepodleg\u0142o\u015bci, spotkania op\u0142atkowe i koncerty pie\u015bni patriotycznych. Te dzia\u0142ania, cho\u0107 skromne, maj\u0105 ogromne znaczenie dla zachowania polsko\u015bci na emigracji. Mimo ograniczonych \u015brodk\u00f3w finansowych i braku systematycznego wsparcia pa\u0144stwowego, lokalni dzia\u0142acze wykazuj\u0105 si\u0119 wielk\u0105 determinacj\u0105 i kreatywno\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Mimo licznych trudno\u015bci, dzia\u0142alno\u015b\u0107 Dom\u00f3w Polskich nie ustaje. Organizowane s\u0105 lekcje, spotkania okoliczno\u015bciowe, msze i wydarzenia patriotyczne. W Kazachstanie, w niemal ka\u017cdej miejscowo\u015bci, gdzie \u017cyj\u0105 potomkowie Polak\u00f3w, znajdziemy tak\u0105 przestrze\u0144 \u2013 \u015bwiadectwo trwania kultury mimo lat przemilcze\u0144, represji i pr\u00f3b wykorzenienia.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W dniach 14-20 pa\u017adziernika 2024 roku odby\u0142 si\u0119 wyjazd naukowy do Kazachstanu w ramach projektu badawczego \u201ePolskie nekropolie w Kazachstanie \u2013 historia, stan, \u015bwiadomo\u015b\u0107\u201d. W przedsi\u0119wzi\u0119ciu uczestniczyli studenci Wydzia\u0142u Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, realizuj\u0105c grant przyznany w konkursie study@research. G\u0142\u00f3wnym celem wyprawy by\u0142o zbadanie obecnego stanu polskich cmentarzy na terenie Kazachstanu oraz… Czytaj dalej Stepowe dziedzictwo: polscy zes\u0142a\u0144cy i ich nekropolie w Kazachstanie<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":125,"featured_media":4887,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[392],"tags":[],"class_list":["post-4886","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-69","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4886","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/125"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4886"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4886\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4889,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4886\/revisions\/4889"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4887"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4886"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4886"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4886"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}