![\"\"](\"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/P.Gaglik_Konstytucja-3-Maja.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\nWzorc\u00f3w, gdzie pa\u0144stwo polskie by\u0142o prekursorem jest niewiele. O wiele wi\u0119cej mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 chwalebnych rozwi\u0105za\u0144 na tle por\u00f3wnawczym w danym okresie rozwoju cywilizacji europejskiej.<\/p>\n\n\n\n
Przyk\u0142adu dostarcza wiekopomna Konstytucja 3 Maja z 1791 roku, kt\u00f3r\u0105 s\u0142usznie si\u0119 szczycimy, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 jej rozwi\u0105za\u0144 wyst\u0119powa\u0142o ju\u017c wcze\u015bniej w Europie, cho\u0107 zazwyczaj w ma\u0142ych pa\u0144stwach (np. Republika Wenecka). \u00d3wcze\u015bni obywatele szlacheccy uchwalili \u201eustaw\u0119 rz\u0105dow\u0105\u201d dla du\u017cego europejskiego pa\u0144stwa, zbieraj\u0105c zasady ustrojowe w jednym dokumencie prawnym. I to jest w\u0142a\u015bnie polski wyr\u00f3\u017cnik.<\/p>\n\n\n\n
Anglia czy Szwecja wyprzedza\u0142y w niekt\u00f3rych rozwi\u0105zaniach Polsk\u0119, ale by\u0142y one rozproszone w kilku niejednolitych aktach prawnych. Do koncepcji w\u0142adzy i roli parlamentu w tych krajach tw\u00f3rcy Konstytucji Majowej si\u0119gali. Podobnie do rozwi\u0105za\u0144 my\u015blicieli francuskich sprzed Rewolucji Francuskiej z 1789 roku. Warszawska, pierwsza w zamy\u015ble, ustawa rz\u0105dowa zawiera niewiele nowo\u015bci, ale s\u0105 one rewelacyjne acz niecz\u0119sto eksponowane w popularnych om\u00f3wieniach tego aktu ustrojodawczego.<\/p>\n\n\n\n
Artyku\u0142 XI Konstytucji Majowej stwierdza: Nar\u00f3d winien jest sobie samemu obron\u0119 od napa\u015bci i dla przestrzegania ca\u0142o\u015bci swojej. Wszyscy przeto obywatele s\u0105 obro\u0144cami ca\u0142o\u015bci i swob\u00f3d narodowych. Wojsko nic innego nie jest, tylko wyci\u0105gni\u0119ta si\u0142a obronna i porz\u0105dna z og\u00f3lnej si\u0142y narodu<\/em>.<\/p>\n\n\n\n \u00d3w artyku\u0142 o sile zbrojnej narodowej by\u0142 i jest prekursorski. Po raz pierwszy w akcie ustrojowym, a wi\u0119c w najwy\u017cszym akcie prawa pa\u0144stwowego, wskazano, \u017ce wojsko jest \u201enarodowe\u201d \u2013 a nie \u201ekr\u00f3lewskie\u201d, b\u0105d\u017a pochodz\u0105ce od w\u0142adzy wykonawczej \u2013 \u017ce stoi na stra\u017cy suwerenno\u015bci nie tyle monarchy czy w\u0142adzy co narodu, \u017ce z narodu pochodzi, dzia\u0142a przez nar\u00f3d i wobec narodu wykonuje obowi\u0105zki. A co jeszcze wa\u017cniejsze i bardzo polskie: wszyscy obywatele kraju, a nie tylko wojsko, maj\u0105 konstytucyjny obowi\u0105zek broni\u0107 swojego pa\u0144stwa i swob\u00f3d narodowych.<\/p>\n\n\n\n Jeszcze ciekawszym, nowatorskim rozwi\u0105zaniem prawnym, do dzi\u015b nie uj\u0119tym tak wyra\u017anie w konstytucjach europejskich jest obligatoryjne uwsp\u00f3\u0142cze\u015bnianie konstytucji i ustroju pa\u0144stwa. Artyku\u0142 VI Konstytucji stwierdza: Zapobiegaj\u0105c z jednej strony gwa\u0142townym i cz\u0119stym odmianom konstytucyi narodowej, z drugiej uznaj\u0105c potrzeb\u0119 wydoskonalenia onej po do\u015bwiadczeniu jej skutk\u00f3w co do pomy\u015blno\u015bci publicznej, por\u0119 i czas rewizyi i poprawy Konstytucyi co lat dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 naznaczamy.<\/em><\/p>\n\n\n\n Przyj\u0119to, \u017ce co 25 lat odb\u0119dzie si\u0119 sejm nadzwyczajny wed\u0142ug osobnych regulacji prawnych. \u015awiadczy to o niebywa\u0142ej przenikliwo\u015bci tw\u00f3rc\u00f3w Konstytucji 3 Maja i \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce dane rozwi\u0105zania ustrojowe powinny pod\u0105\u017ca\u0107 za rozwojem spo\u0142ecze\u0144stwa oraz nowych cywilizacyjnych potrzeb. Uznano, \u017ce zmiana jest immanentn\u0105 cech\u0105 ustrojow\u0105, nie ma sztywnych ustroj\u00f3w, trwa\u0142ych na wieki.<\/p>\n\n\n\n Teraz kilka stwierdze\u0144 po\u015bwi\u0119ci\u0107 wypada poj\u0119ciu \u201enarodu\u201d. Ustawa rz\u0105dowa z 1791 roku starodawnym wzorem polskim u\u017cywa terminu \u201enar\u00f3d\u201d nawi\u0105zuj\u0105c do antycznych rzymskich uj\u0119\u0107 republika\u0144skich. Oczywi\u015bcie nie jest to poj\u0119cie prawne to\u017csame z obecn\u0105 definicj\u0105 \u2013 jako og\u00f3\u0142 obywateli pa\u0144stwa uprawnionych co do praw i obowi\u0105zk\u00f3w wzgl\u0119dem organ\u00f3w pa\u0144stwowych. W dobie rozkwitu szlacheckiego parlamentaryzmu polskiego pocz\u0105wszy od schy\u0142ku \u015bredniowiecza do XVII wieku utrwali\u0142o si\u0119 poj\u0119cie podw\u00f3jnej to\u017csamo\u015bci: \u015bwiadomo\u015bci przynale\u017cno\u015bci do \u201enarodu pa\u0144stwowego\u201d \u2013 czyli og\u00f3\u0142u \u201eobywateli\u201d uprawnionych do wp\u0142ywu na sprawy pa\u0144stwowe i chronionych przez prawo pa\u0144stwowe \u2013 lub zwyczajowej to\u017csamo\u015bci etniczno-kulturowej.<\/p>\n\n\n\n Narodem pa\u0144stwowym a\u017c do likwidacji Rzeczpospolitej w 1795 by\u0142a szlachta. St\u0105d dla wielu zwolennik\u00f3w zachodnioeuropejskiej doktryny pa\u0144stwa nie by\u0142o zrozumia\u0142e dumne wyznanie historyka i my\u015bliciela Stanis\u0142awa Orzechowskiego, i\u017c nale\u017cy do: Natione Polonus, gentium ruthenus<\/em> (narodu polskiego z rodu ruskiego). Kto dzi\u015b w\u0105tpi w polsko\u015b\u0107 Gieysztor\u00f3w, Czartoryskich, Kieniewicz\u00f3w, Isakowicz\u00f3w, Emilii Plater, Henryka Sienkiewicza czy Karola Kniaziewicza. Nikt nie mia\u0142 politycznych zastrze\u017ce\u0144 w Rzeczpospolitej, \u017ce kto\u015b jest rodu ruskiego, niemieckiego lub ormia\u0144skiego. Jakim j\u0119zykiem si\u0119 pos\u0142ugiwa\u0142 w rodzinie i wobec s\u0105siad\u00f3w nie mia\u0142o znaczenia. W dobie polskiej tolerancji religijnej dotyczy\u0142o to r\u00f3wnie\u017c r\u00f3\u017cnowierczej braci szlacheckiej pod jednym warunkiem, \u017ce byli wierni Rzeczpospolitej. Je\u015bli przybysz by\u0142 z zagranicy o swoistej legitymacji obywatelskiej czyli przynale\u017cno\u015bci do \u201enarodu\u201d decydowa\u0142 indygenat szlachecki.<\/p>\n\n\n\n Lwowianin, Stanis\u0142aw Orzechowski, w dziele politycznym \u201eQuincunx\u201d spisanym w j\u0119zyku polskim w 1563 roku, potwierdzi\u0142 swoje sympatie do ruchu egzekucyjnego. Wspiera\u0142 uporz\u0105dkowanie prawa i w\u0142a\u015bciwe, skuteczne jego wykonywanie. Odr\u00f3\u017cnia\u0142 poj\u0119cia \u201eKr\u00f3lestwo\u201d od \u201eRzeczpospolitej\u201d. Wed\u0142ug jego koncepcji kr\u00f3lestwo sk\u0142ada si\u0119 z 5 element\u00f3w, z dominuj\u0105cym Ko\u015bcio\u0142em katolickim jako zwornikiem wiary, moralno\u015bci i tradycji. Pozosta\u0142e elementy \u2013 wiara, kap\u0142an, o\u0142tarz (tu doczesna administracja ko\u015bcielna) oraz kr\u00f3l uwa\u017ca\u0142 za r\u00f3wnorz\u0119dne.<\/p>\n\n\n\n Takie usytuowanie w\u0142adzy kr\u00f3lewskiej by\u0142o w \u00f3wczesnej Europie ewenementem. Zdaniem Orzechowskiego, kr\u00f3l i szlachta tworz\u0105 Rzeczpospolit\u0105 \u2013 wolny zwi\u0105zek oparty na przys\u0142uguj\u0105cych im prawach. Dzi\u015b mo\u017cna doda\u0107 przymiotnik \u2013 zwi\u0105zek obywatelski, ograniczony w\u00f3wczas do og\u00f3\u0142u obywateli-szlachty. Kr\u00f3lowi, czyli w\u0142adzy wykonawczej praw przekracza\u0107 nie by\u0142o wolno.<\/p>\n\n\n\n Szlachcic, mieszkaniec Kr\u00f3lestwa i obywatel Rzeczpospolitej powinien broni\u0107 kraju \u2013 na wezwanie stawa\u0107 w pospolitym ruszeniu oraz p\u0142aci\u0107 podstawowy podatek pa\u0144stwowy: podymne. Innych zobowi\u0105za\u0144 wobec kr\u00f3la nie ma. Koncepcja ta mia\u0142a p\u00f3\u017aniej swoje odzwierciedlenie w zasadzie ustrojowej, potwierdzonej w Konstytucji 3 Maja \u2013 \u201eKr\u00f3l w Sejmie\u201d.<\/p>\n\n\n\n Zasada ta znana by\u0142a w Europie ale poza monarchiami absolutnymi. Z r\u00f3\u017cnym skutkiem, w czasach Orzechowskiego realizowa\u0142a to Republika Siedmiu Zjednoczonych Prowincji Niderlandzkich. By\u0142a to konfederacja z\u0142o\u017cona z autonomicznych prowincji, w kt\u00f3rych szerzy\u0142a si\u0119 tolerancja sumie\u0144 i my\u015bli, w\u0142adza prawodawcza nale\u017ca\u0142a do parlamentu. Mo\u017cna zaznaczy\u0107 pewne r\u00f3\u017cnice. W obu krajach zachowano w miar\u0119 pe\u0142n\u0105 wolno\u015b\u0107 sumienia, ale w Niderlandach w zale\u017cno\u015bci od prowincji wyst\u0119powa\u0142a ograniczona swoboda sprawowania kultu.<\/p>\n\n\n\n Po s\u0142ynnej konfederacji warszawskiej z 1573 roku gwarantuj\u0105cej tolerancj\u0119 religijn\u0105 przy zachowaniu przywilej\u00f3w i dominacji katolickiej \u2013 polska szlachta posz\u0142a dalej ni\u017c mieszcza\u0144stwo holenderskie, ale jak wiadomo tolerancja religijna w Polsce nie przetrwa\u0142a pr\u00f3by czasu zwi\u0105zanej z potopem szwedzkim. Podatki w mieszcza\u0144skiej republice Niderland\u00f3w by\u0142y zr\u00f3\u017cnicowane, bowiem praktycznie rz\u0105dzi\u0142y pa\u0144stwem bogate porty holenderskie. Ka\u017cda prowincja wybiera\u0142a swego namiestnika i w jego osobie zazwyczaj naczelnego dow\u00f3dcy wojskowego. Zasadnicza r\u00f3\u017cnica z Polsk\u0105 polega\u0142a na tym, \u017ce w Niderlandach \u201enarodem\u201d by\u0142 stan mieszcza\u0144ski, a w Rzeczpospolitej szlachta.<\/p>\n\n\n\n Trzeba podkre\u015bli\u0107 administracyjn\u0105 rol\u0119 polskich sejmik\u00f3w szlacheckich, praktycznie zarz\u0105dzaj\u0105cych sprawami pa\u0144stwowymi przy s\u0142abej w\u0142adzy kr\u00f3lewskiej. Je\u015bli pomin\u0105\u0107 Szwajcari\u0119 \u2013 by\u0142 to niemal absolutny wyj\u0105tek w skali europejskiej. Polski samorz\u0105d terytorialny nie ust\u0119powa\u0142, a raczej w wielu przypadkach przewy\u017csza\u0142 rozwi\u0105zania zachodnioeuropejskie, ale w praktyce by\u0142a to administracja dorywcza, do\u015b\u0107 s\u0142aba, a z czasem nieskuteczna. W obu wspomnianych \u201erepublikach\u201d pogardzano plebsem, ch\u0142opem i pracownikiem najemnym. W Polsce dobrobyt tworzy\u0142 ch\u0142op na pa\u0144skiej ziemi, w Niderlandach \u2013 kupiec, po\u015brednik handlowy w tym r\u00f3wnie\u017c paraj\u0105cy si\u0119 zyskownym handlem niewolnikami, ale tak\u017ce rzemie\u015blnik.<\/p>\n\n\n\n Koncepcja Orzechowskiego i jemu wsp\u00f3\u0142czesnych Polak\u00f3w przewijaj\u0105ca si\u0119 w dyskusji politycznej sprzed niemal 500 lat utrwali\u0142a my\u015bl polsk\u0105 w podstawowych za\u0142o\u017ceniach ustrojowych: dzia\u0142anie pa\u0144stwa opiera si\u0119 na prawie, kt\u00f3re ustala swobodnie zwierzchnik \u2013 \u201enar\u00f3d\u201d, w\u0142adza wykonawcza jest ograniczona i jest przeznaczona do skutecznej egzekucji prawa, kraj broni ca\u0142y nar\u00f3d, a nie tylko w\u0142adza wykonawcza. Podatkiem w\u0142a\u015bciwym jest podatek niezb\u0119dny i powszechny. Kr\u00f3l, jak mawia\u0142 Stefan Batory, nie jest w\u0142adc\u0105 sumie\u0144 swoich poddanych.<\/strong><\/p>\n\n\n\n W tym miejscu doda\u0107 wypada par\u0119 wyja\u015bnie\u0144 na temat \u201erzeczpospolitej\u201d. \u015awiatli Polacy skorzystali tu z poj\u0119cia znanego antycznemu prawu rzymskiemu. Pa\u0144stwo polsko-litewskie od po\u0142owy XVI w. czyli Rzeczpospolita (od \u0142aci\u0144skiej Res Publica<\/em>) nie by\u0142a przecie\u017c Republik\u0105, by\u0142a owszem \u201eRzecz\u0105 Publiczn\u0105\u201d, wsp\u00f3ln\u0105, czyli pospolit\u0105 rzecz\u0105. Czy jednak dla wszystkich czy raczej dla stanu szlacheckiego?<\/p>\n\n\n\n To, \u017ce Polacy wypracowali w\u0142asn\u0105 koncepcj\u0119 \u201erepublika\u0144sk\u0105\u201d, to znaczy doktryn\u0119 pa\u0144stwa jako \u201erzeczy wsp\u00f3lnej\u201d, rzeczy \u201edla wszystkich\u201d \u2013 powinni\u015bmy jako nar\u00f3d eksponowa\u0107 nie tylko w Europie po wsze czasy! Wszystkie narody etniczne i pa\u0144stwowi spadkobiercy Rzeczpospolitej Obojga Narod\u00f3w powinni by\u0107 z tego dokonania dumni.<\/p>\n\n\n\n Koncepcja ta koresponduje ze wspomnian\u0105 zasad\u0105 \u201eKr\u00f3l w Sejmie\u201d to znaczy, \u017ce kr\u00f3l, w\u0142adza wykonawcza, czy najwy\u017cszy reprezentant pa\u0144stwa nie dzia\u0142a poza prawem. Wi\u0105\u017ce si\u0119 r\u00f3wnie\u017c z polsk\u0105 koncepcj\u0105 narodu politycznego, gdzie jego cz\u0142onkowie s\u0105 formalnie r\u00f3wni wobec prawa, w tym w dost\u0119pie do urz\u0119d\u00f3w. Zasad\u0119 prawn\u0105 \u201enikogo nie uwi\u0119zimy bez wyroku s\u0105dowego\u201d (Neminem captivabimus<\/em>) wypracowano w Polsce ju\u017c pod koniec I po\u0142owy XV wieku, a wi\u0119c w czasach, gdy dla znacznej wi\u0119kszo\u015bci Europejczyk\u00f3w stanowi\u0107 mog\u0142a tylko przedmiot marze\u0144. Doda\u0107 jednak nale\u017cy, \u017ce korzystali z tego immunitetu posesjonaci, a wi\u0119c niemal wy\u0142\u0105cznie szlachta.<\/p>\n\n\n\n Stwierdzenia tego nie umniejsza fakt, \u017ce w czasach Rzeczpospolitej Obojga Narod\u00f3w udzia\u0142 stanu szlacheckiego wynosi\u0142 10-11%, a wi\u0119c by\u0142 najwy\u017cszy w Europie. Co prawda zakres osobowy korzystaj\u0105cych z przywileju z czasem poszerzano, ale dopiero konstytucja Kr\u00f3lestwa Polskiego z 1815 roku rozszerzy\u0142a t\u0119 zasad\u0119 na wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w kraju, bez wzgl\u0119du na stan polityczno-prawny.<\/p>\n\n\n\n Polski parlamentaryzm szlachecki i formalna r\u00f3wno\u015b\u0107 wobec prawa w obr\u0119bie stanu szlacheckiego nie zrodzi\u0142 si\u0119 znik\u0105d. Polacy korzystali tu z innych wzor\u00f3w i tw\u00f3rczo je modyfikowali. Skorzystali na przyk\u0142ad z rozwi\u0105zania w\u0119gierskiego \u2013 \u201ez\u0142otej bulli\u201d Andrzeja II z 1222, ograniczonego z pocz\u0105tku do s\u0142ug kr\u00f3lewskich, z czasem rozszerzonego na ca\u0142\u0105 \u015bredni\u0105 szlacht\u0119. Z\u0142ota bulla gwarantowa\u0142a nietykalno\u015b\u0107 osobist\u0105 oraz maj\u0105tkow\u0105, sprawowanie w\u0142adzy s\u0105downiczej nad ch\u0142opami, zwolnienie z podatk\u00f3w, ograniczenie obowi\u0105zku s\u0142u\u017cby wojskowej poza granicami kraju, a magnatom dodatkowo przyznawa\u0142a prawo do rokoszu przeciw kr\u00f3lowi, je\u015bli z\u0142amie prawo.<\/p>\n\n\n\n Rozwi\u0105zania powy\u017csze dla polskiego ucha brzmi\u0105 znajomo. Po ponad 120 latach, Polacy w tworz\u0105cym si\u0119 stanie szlacheckim wynegocjowali z kr\u00f3lem Ludwikiem W\u0119gierskim podobne przywileje (w Budzie w 1355 i w Koszycach 1374). Co wa\u017cniejsze, pocz\u0105wszy od aktu w Koszycach szlachta polska otrzymywa\u0142a od polskich kr\u00f3l\u00f3w przywileje generalne, a wi\u0119c obejmuj\u0105ce og\u00f3\u0142 szlachty.<\/p>\n\n\n\n Jak\u017ce stare zatem, cho\u0107 tylko w cz\u0119\u015bci oryginalne s\u0105 podwaliny szlacheckiego parlamentaryzmu polskiego, z wszelkimi pozytywnymi i p\u00f3\u017aniejszymi negatywnymi skutkami dla ustroju Rzeczpospolitej. W praktyce politycznej nast\u0119pnych 200 lat okaza\u0142o si\u0119, \u017ce z prawa do rokoszu szlachta korzysta\u0142a wyj\u0105tkowo i to raczej z inspiracji mo\u017cnych. W ka\u017cdym razie rokosz stal si\u0119 w Rzeczpospolitej i w p\u00f3\u017aniejszej ocenie jej ustroju synonimem zgubnego w skutkach, a nawet nieuprawnionego buntu.<\/p>\n\n\n\n Ten, wydawa\u0107 by si\u0119 mog\u0142o, zaskakuj\u0105cy stan rzeczy nale\u017cy zawdzi\u0119cza\u0107 upowszechnieniu si\u0119 w Polsce \u201ekonfederacji\u201d \u2013 do\u015b\u0107 oryginalnej instytucji prawa szlacheckiego pa\u0144stwa. Zazwyczaj by\u0142 to legalny zwi\u0105zek zgromadzonej szlachty zmierzaj\u0105cy do politycznego rozstrzygni\u0119cia kwestii o charakterze og\u00f3lnopa\u0144stwowym.<\/p>\n\n\n\n Zawi\u0105zanie konfederacji odbywa\u0142o si\u0119 w \u015bci\u015ble okre\u015blonej procedurze i do owego zwi\u0105zku m\u00f3g\u0142 przyst\u0105pi\u0107 ka\u017cdy szlachcic zamieszkuj\u0105cy w Polsce. Z czasem ta niespotykana w Europie instytucja prawa pa\u0144stwowego uleg\u0142a wynaturzeniu, sta\u0142a si\u0119 sposobem za\u0142atwiania partykularnych interes\u00f3w oraz po\u015bredniego wp\u0142ywania pa\u0144stw o\u015bciennych na polityk\u0119 wewn\u0119trzn\u0105 i zagraniczn\u0105 Polski. Jednak dzi\u0119ki powszechnemu zastosowaniu tej instytucji nigdy w Polsce szlacheckiej nie uciekano si\u0119 do zab\u00f3jstwa monarchy, czy zamachu stanu w trybie rewolucyjnym. Nie by\u0142o takiej konieczno\u015bci, poza jedn\u0105 pr\u00f3b\u0105, kt\u00f3ra dotyczy\u0142a ostatniego kr\u00f3la Stanis\u0142awa Augusta Poniatowskiego u schy\u0142ku jego panowania i egzystencji Polski szlacheckiej. Konfederacja by\u0142a bowiem elementem wpisanym w ustr\u00f3j pa\u0144stwa, a nie jak gdzie indziej \u2013 przejawem buntu lub warcholstwa przeciwko w\u0142adzy centralnej.<\/p>\n\n\n\n Warto na chwa\u0142\u0119 tej instytucji zaznaczy\u0107, \u017ce polska konfederacja by\u0142a prekursork\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnego prawa do petycji \u2013 powszechnego w Europie dopiero w po\u0142owie XX w.<\/p>\n\n\n\n Tradycja konfederacka ma te\u017c jasne strony o\u015bwietlone najnowsz\u0105 histori\u0105. W 1981 roku, politolodzy francuscy wysuwali tez\u0119, \u017ce polski zryw \u201eSolidarno\u015bci\u201d i porozumienia z sierpnia 1980 roku odnowi\u0142y koncepcj\u0119 umowy spo\u0142ecznej Jean-Jacques Rousseau. Politolodzy zachodnioeuropejscy uznali w\u00f3wczas polskie solidarno\u015bciowe rozwi\u0105zanie za nowatorskie w znaczeniu ustrojowym, bo dotycz\u0105ce umowy wszystkich obywateli ze swoj\u0105 reprezentacj\u0105 polityczn\u0105 ponad obowi\u0105zuj\u0105cym ich formalnym aktem prawnym czyli konstytucj\u0105. Podnosili, \u017ce w\u00f3wczas w Polsce odbywa\u0142o si\u0119 co\u015b w rodzaju og\u00f3lnonarodowego referendum bez karty referendalnej i komisji wyborczych.<\/p>\n\n\n\n Rzeczywi\u015bcie konfederacja z czas\u00f3w szlacheckich przypomina\u0142a nieco obecn\u0105 w krajach Zachodu procedur\u0119 zg\u0142aszania projekt\u00f3w ustaw do parlamentu przez grup\u0119 obywateli, stanowi\u0142a co\u015b w rodzaju referendum. W dobie polskich kr\u00f3l\u00f3w elekcyjnych by\u0142a formalnoprawnym sposobem wy\u0142aniania kandydat\u00f3w na tron kr\u00f3lewski.<\/p>\n\n\n\n Elekcja monarchy polskiego pocz\u0105wszy od dekret\u00f3w Zygmunta III Starego (1530 i 1538) odbywa\u0142a si\u0119 w \u015bci\u015ble okre\u015blonej procedurze poprzez g\u0142osowanie osobiste, bezpo\u015brednie i z za\u0142o\u017cenia powszechne w obr\u0119bie stanu szlacheckiego. By\u0142 to jeden z przejaw\u00f3w demokracji szlacheckiej. W pierwszej wolnej elekcji (1573) przyby\u0142o wybra\u0107 monarch\u0119 ok. 40-50 tys. wyborc\u00f3w \u2013 fakt przez ponad 250 lat niespotykany w Europie. P\u00f3\u017aniej z uwagi na koszty wyprawy szlachcica na elekcj\u0119 ch\u0119tnych ubywa\u0142o, cho\u0107 na elekcj\u0119 1668 pod Warszaw\u0119 przyby\u0142o podobno pieszo 2 tysi\u0105ce biednej szlachty mazowieckiej, kt\u00f3rej nie sta\u0107 by\u0142o na konie.<\/p>\n\n\n\n Niemniej wa\u017cn\u0105 tradycj\u0105 wyboru przez obywateli w\u0142adzy prawodawczej i najwy\u017cszego reprezentanta pa\u0144stwa, by\u0142a umowa kandydata na owego reprezentanta z w\u0142adz\u0105 prawodawcz\u0105. Oczywi\u015bcie dotyczy to s\u0142ynnych artyku\u0142\u00f3w henrykowskich zawieraj\u0105cych podstawowe zasady ustrojowe pa\u0144stwa, obecnie stanowi\u0105ce materi\u0119 konstytucyjn\u0105. W przypadku polskim mia\u0142y one charakter fundamentalny i cho\u0107 wynika\u0142y z prawa zwyczajowego powtarza\u0142y zazwyczaj wspomniane wy\u017cej przywileje szlacheckie wraz z parlamentarnym dorobkiem prawnym i konfederackim.<\/p>\n\n\n\n Elekt zaprzysi\u0119ga\u0142 r\u00f3wnie\u017c pacta conventa<\/em> to jest osobiste zobowi\u0105zania polityczne. Przypomina\u0142o to wsp\u00f3\u0142czesne programy stronnictw politycznych ubiegaj\u0105cych si\u0119 o mandaty parlamentarne lub dotycz\u0105ce kandydat\u00f3w na prezydenta pa\u0144stwa. Zazwyczaj Sejm mia\u0142 wyg\u00f3rowane projekty wobec elekta, a elekt czasem nie realizowa\u0142, tego co obieca\u0142. Zatem nic nowego pod s\u0142o\u0144cem.<\/p>\n\n\n\n Na zako\u0144czenie koniecznie trzeba wspomnie\u0107 o oryginalnej polskiej koncepcji \u201epa\u0144stwa podziemnego\u201d jako swoistego pa\u0144stwa alternatywnego z funkcj\u0105 wojskow\u0105 jak i cywiln\u0105. Z polskiego wzorca wypracowanego w Powstaniu Styczniowym skorzystali Irlandczycy w 1915 roku tworz\u0105c przeciwko Brytyjskiemu Imperium powsta\u0144cz\u0105 administracj\u0119 cywiln\u0105. Cho\u0107 w koncepcji \u201erz\u0105du emigracyjnego\u201d Polacy nie s\u0105 prekursorami, to Pa\u0144stwo Podziemne w okresie II wojny \u015bwiatowej z w\u0142asn\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 militarn\u0105, administracyjn\u0105 i kulturaln\u0105 jest niew\u0105tpliwie polskim ewenementem.<\/p>\n\n\n\n Podobnie op\u00f3r cywilny, we wszystkich jego przejawach, obejmuj\u0105cy szerokie kr\u0119gi spo\u0142eczne jest polskim dorobkiem politycznym, oryginalnym w Europie. Nie trudno zauwa\u017cy\u0107, \u017ce wynika\u0142 z polskiej tradycji prawa do oporu i trwa\u0142ego osobistego zobowi\u0105zania obywatela polskiego do obrony narodu i w\u0142asnego pa\u0144stwa.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Wzorzec wyznacza pewien standard, mamy wi\u0119c okazj\u0119 poruszy\u0107 kwesti\u0119 polskiego wk\u0142adu w europejsk\u0105 cywilizacj\u0119 w ostatnim tysi\u0105cu lat. Trudno tu jednak utrzyma\u0107 chronologi\u0119 wydarze\u0144. Pojawia si\u0119 bowiem kwestia tzw. historii por\u00f3wnawczej. Dotyczy to oceny podobnych rozwi\u0105za\u0144 ustrojowych czy za\u0142o\u017ce\u0144 ideologicznych w innych krajach europejskich, ale w uj\u0119ciu danego okresu historycznego. Trzeba te\u017c udzieli\u0107 odpowiedzi na… Czytaj dalej Polskie \u201ewzorce\u201d dla Europy<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":31,"featured_media":4008,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[383],"tags":[],"class_list":["post-4007","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-60","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4007","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/31"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4007"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4007\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4011,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4007\/revisions\/4011"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4008"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4007"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4007"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4007"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/P.Gaglik_Potega_Rzeczypospolitej_u_zenitu._Zlota_wolnosc._Elekcja_RP_1573.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n