Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry utraci\u0142 prawie ca\u0142\u0105 swoj\u0105 rodzin\u0119 w starciach z Rosj\u0105, nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 z pewno\u015bci\u0105 rusofilem. Pami\u0119tamy, \u017ce matka pisarza zmar\u0142a podczas zes\u0142ania do Wo\u0142ogdy, a ojciec wr\u00f3ci\u0142 do kraju schorowany, by powoli zgasn\u0105\u0107 po czterech latach. Dwaj stryjowie ma\u0142ego Korzeniowskiego zgin\u0119li w Powstaniu Styczniowym. M\u0142ody J\u00f3zef Konrad wola\u0142 zatem emigracj\u0119 i w\u0119dr\u00f3wki po morzach ni\u017c ugina\u0107 kark przed w\u0142adcami imperium.<\/p>\n\n\n\n
Podobnie Wit Tarnawski s\u0105dzi, \u017ce \u201eConrad jest dzieckiem atmosfery, jaka nast\u0105pi\u0142a w Polsce po powstaniu 1863, a jego pogl\u0105d na \u015bwiat urabia\u0142 si\u0119 pod wp\u0142ywem tragedii narodu i zwi\u0105zanej z ni\u0105 tragedii w\u0142asnej: wychod\u017aczej bezdomno\u015bci, osamotnienia, wyrzut\u00f3w sumienia z powodu opuszczenia kraju\u201d (Conrad. Cz\u0142owiek-pisarz-Polak. Londyn, 1972).<\/p>\n\n\n\n
Gdy mowa o stosunku Conrada do Rosji wypada si\u0119gn\u0105\u0107 po jego powie\u015b\u0107 \u201eW oczach Zachodu\u201d (tytu\u0142 w oryginale \u201eUnder Western Eyes\u201d), wydan\u0105 w roku 1911, a pisan\u0105 dobrych kilka lat przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105. Ksi\u0105\u017cka dotyczy zatem czas\u00f3w Rosji carskiej, znanej pisarzowi z osobistych prze\u017cy\u0107. Powie\u015b\u0107 ta nie jest \u2013 powiedzmy to od razu \u2013 najlepszym utworem Conrada, ju\u017c sam tytu\u0142 pasuje bardziej do zbioru esej\u00f3w. Mi\u0142o\u015bnicy jego tw\u00f3rczo\u015bci wol\u0105 \u201eLorda Jima\u201d, \u201eSmug\u0119 cienia\u201d czy \u201eNostromo\u201d. A jednak \u201eW oczach Zachodu\u201d nie straci\u0142a swej aktualno\u015bci w ocenach Rosji, pozostaje wi\u0119c powie\u015bci\u0105 wa\u017cn\u0105 w tym zakresie. Stanis\u0142aw Vincenz uwa\u017ca\u0142 j\u0105 nawet za doskona\u0142\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Natur\u0119 Rosji przenikn\u0105\u0142 ju\u017c markiz de Custine w swej g\u0142o\u015bnej relacji z podr\u00f3\u017cy po pa\u0144stwie car\u00f3w, opublikowanej w roku 1843, a przyj\u0119tej z gniewem w Petersburgu. Miko\u0142aj I narzeka\u0142, \u017ce to jego wina, bo u\u0142atwi\u0142 \u201etemu \u0142ajdakowi\u201d pobyt w Rosji. Dopiero w 1910 cenzura carska zezwoli\u0142a na… skr\u00f3cony przek\u0142ad ksi\u0105\u017cki, lecz w 1917 nak\u0142ad jej skonfiskowano. Tym samym Rosjanie przyznali, jak prawdziwe by\u0142y spostrze\u017cenia markiza de Custine! Herzen widzia\u0142 w tym dziele najlepsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 o Rosji dodaj\u0105c, \u017ce m\u00f3g\u0142 si\u0119 na ni\u0105 o\u015bmieli\u0107 tylko cudzoziemiec. Markiz zauwa\u017cy\u0142, \u017ce rz\u0105d rosyjski poprzez dyscyplin\u0119 wojenn\u0105 realizuje ci\u0105g\u0142y stan obl\u0119\u017cenia uznany za normalny stan spo\u0142ecze\u0144stwa: \u201ewe Francji tyrania rewolucyjna by\u0142a przej\u015bciowym z\u0142em, gdy w Rosji tyrania despotyzmu jest rewolucj\u0105 permanentn\u0105\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Do analizy rosyjskich spraw Conrad zabra\u0142 si\u0119 przed rokiem 1905, a opiera\u0142 si\u0119 na w\u0142asnych prze\u017cyciach, zatem mia\u0142 g\u0142\u0119bsz\u0105 wiedz\u0119 o tym ogromnym kraju, cz\u0119sto niepoj\u0119tym dla Zachodu. Ostatecznie sp\u0119dzi\u0142 z rodzicami kilka lat zes\u0142ania. A \u2013 jak pisa\u0142 do Johna Galsworthy\u2019ego w czasie pisania tej powie\u015bci \u2013 I am trying to capture the very soul of things Russian<\/em>. Atoli badacze Conrada przypominaj\u0105 nam, \u017ce ju\u017c w roku 1905 w s\u0142ynnym artykule \u201eWojna i autokracja\u201d, publikowanym po wojnie rosyjsko-japo\u0144skiej, pisarz ujawni\u0142 g\u0142\u0119bokie zrozumienie owych \u201ethings Russian\u201d. Oto znamienny fragment tego artyku\u0142u:<\/p>\n\n\n\n Rosja jest i by\u0142a negacj\u0105 wszystkiego, dla czego warto \u017cy\u0107. Jest ziej\u0105c\u0105 otch\u0142ani\u0105, oddzielaj\u0105c\u0105 Wsch\u00f3d od Zachodu, bezdenn\u0105 przepa\u015bci\u0105, kt\u00f3ra poch\u0142on\u0119\u0142a wszelk\u0105 nadziej\u0119 na zmi\u0142owanie, ka\u017cd\u0105 d\u0105\u017cno\u015b\u0107 do osobistej godno\u015bci, wolno\u015bci, wiedzy, ka\u017cde uszlachetniaj\u0105ce pragnienie serca, ka\u017cde odkupiaj\u0105ce westchnienie sumienia. Ci, co zajrzeli w t\u0119 otch\u0142a\u0144, wiedz\u0105 dobrze, \u017ce nie ma tam oparcia dla niczego, co mog\u0142oby cho\u0107 troch\u0119 s\u0142u\u017cy\u0107 najskromniejszym nawet potrzebom ludzko\u015bci\u2026<\/em><\/p>\n\n\n\n Celno\u015bci tej analizy nie pojm\u0105 jedynie ludzie Zachodu, dla kt\u00f3rych Rosja pozostaje zagadk\u0105, ale i niestety przedmiotem fascynacji. S\u0105dy Conrada o Rosji ukazuj\u0105 ponadto historyczny constans<\/em> jej charakteru: okrutny despotyzm Iwana Gro\u017anego, autokratyzm car\u00f3w czy paranoidalne okrucie\u0144stwa Stalina, oprycznin\u0119, Ochran\u0119 czy wreszcie NKWD, nast\u0119pnie KGB, dzisiaj FSB\u2026 I dlatego we wst\u0119pie do nowego wydania \u201eW oczach Zachodu\u201d w roku 1920 pisa\u0142 Conrad, i\u017c \u201etygrys nie zmieni swych pr\u0119g a lampart c\u0119tek\u201d.<\/p>\n\n\n\n Trzeba podkre\u015bli\u0107, \u017ce odr\u00f3\u017cnia\u0142 starannie Wsch\u00f3d \u2013 kt\u00f3ry nieraz opisywa\u0142 oraz ceni\u0142 \u2013 od Rosji. Oto jego s\u0142owa: Despotyzm rosyjskiej autokracji jest zgo\u0142a nieeuropejski. Ale nie jest te\u017c azjatycki w swej istocie. Jest czym\u015b zupe\u0142nie odr\u0119bnym, niespokrewnionym ani z Europ\u0105, ani ze Wschodem. Wydaje si\u0119 nawiedzeniem, przekle\u0144stwem spad\u0142ym z nieba\u2026 na bezkresne r\u00f3wniny las\u00f3w i step\u00f3w, le\u017c\u0105ce na pograniczu dwu kontynent\u00f3w: istn\u0105 pustyni\u0119, kt\u00f3rej nie o\u017cywia ani duch Wschodu ani Zachodu<\/em>.<\/p>\n\n\n\n G\u0142\u00f3wny bohater powie\u015bci \u201eW oczach Zachodu\u201d to student Razumow. Denuncjuje on swego koleg\u0119 Haldina, fanatycznego rewolucjonist\u0119, kt\u00f3ry bierze udzia\u0142 w zamachu na ministra cara, rzucaj\u0105c bomb\u0119\u2026 (jak\u017ce to aktualny przyczynek do wiedzy, kto wynalaz\u0142 terroryzm, jeszcze w wieku XIX). Natomiast narratorem powie\u015bci jest stary Anglik, nauczyciel j\u0119zyka, uosabiaj\u0105cy ignorancj\u0119 ludzi Zachodu w stosunku do spraw rosyjskich. O motywacjach Razumowa mo\u017cna pisa\u0107 rozprawy, jednak wydaje si\u0119 dzia\u0142a on w poczuciu obowi\u0105zku, cho\u0107 pewnie bardziej z pokusy zbli\u017cenia si\u0119 do wy\u017cszych sfer, do genera\u0142\u00f3w Ochrany. Jest ali\u015bci jaka\u015b sprzeczno\u015b\u0107 w jego wn\u0119trzu, bo z sarkazmem traktuje w\u0142a\u015bnie wysokiego urz\u0119dnika policji. Czy liczy na protekcj\u0119 poznanego kiedy\u015b przypadkiem ksi\u0119cia K.?<\/p>\n\n\n\n Conrad uwypukla brak moralno\u015bci u Razumowa, tak\u017ce jego bezdomno\u015b\u0107 a zarazem brak rodzinnych wi\u0119zi. Na takich ludziach w\u0142a\u015bnie budowano system delator\u00f3w, a w sowieckiej Rosji struktury donosicieli. Tacy ludzie byli \u015blepym narz\u0119dziem dyktatury. W toku powie\u015bci Razumow przechodzi kryzys sumienia, \u0142\u0105cz\u0105cy si\u0119 z l\u0119kiem przed zdemaskowaniem. Cierpi szczeg\u00f3lnie, gdy\u017c zakochuje si\u0119 w siostrze Haldina! A w ko\u0144cu sam wyznaje swoj\u0105 rol\u0119 w gronie sympatyk\u00f3w rewolucji, aczkolwiek nie win\u0119\u2026 Jak si\u0119 to ko\u0144czy \u0142atwo odgadn\u0105\u0107.<\/p>\n\n\n\n O pewnych analogiach do \u201eZbrodni i kary\u201d pisze A.Poleska w artykule \u201eConrad a Dostojewski\u201d. W powie\u015bci Conrada dostrzegalny jest cie\u0144 Syberii, a \u2013 jak powiada radca Mikulin \u2013 w Rosji wolno my\u015ble\u0107, atoli pod warunkiem \u017ce w spos\u00f3b w\u0142a\u015bciwy! Korzeniowski nie mia\u0142 \u017cadnych z\u0142udze\u0144 co do Rosji, a wyrazi\u0142 to jasno ju\u017c w artykule z roku 1905. Jego powie\u015b\u0107 \u201eW oczach Zachodu\u201d nie jest jednak wy\u0142\u0105cznie pot\u0119pieniem Rosji, ale szukaniem wsp\u00f3\u0142czucia dla obywateli tego imperium zepchni\u0119tych na samo dno n\u0119dzy (only in Russia\u2026such a depth of misery can be reached<\/em>). W pa\u0144stwie car\u00f3w, bo o tej epoce jest powie\u015b\u0107, panuje stan tak przedstawiony przez Conrada: The oppressors and the oppressed are all Russians together<\/em>. I ta diagnoza pasuje jak ula\u0142 do epoki komunizmu, kt\u00f3rej masowych zbrodni (przerastaj\u0105cych represje caratu) Conrad zna\u0107 nie m\u00f3g\u0142 w czasie pisania swej powie\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Pot\u0119piaj\u0105c system, zarazem litowa\u0142 si\u0119 nad lud\u017ami wyst\u0119puj\u0105c przeciwko: the destroyers of souls which aspire to perfection of human dignity <\/em>(niszczycielom dusz). To chyba najostrzejsze oskar\u017cenie w tej powie\u015bci, a wyprzedza wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 diagnoz\u0119 Josifa Brodskiego: \u201e\u017caden kraj nie doprowadzi\u0142 sztuki niszczenia dusz do takiej perfekcji jak Rosja\u201d. Niew\u0105tpliwie Conrad by\u0142 najwi\u0119kszej g\u0142\u0119bi humanist\u0105, prekursorem \u2013 jak si\u0119 to m\u00f3wi \u2013 avant la lettre\u2026 Idealist\u0105 wybiegaj\u0105cym w przysz\u0142o\u015b\u0107, ale te\u017c racjonalist\u0105 w tej oto refleksji: a fundamental change of hearts must follow the downfall of any given human institutions<\/em> (fundamentalna przemiana serc powinna nast\u0105pi\u0107 po upadku wszelkich ludzkich instytucji).<\/p>\n\n\n\n Tej przemiany serc nie by\u0142o nam dane ujrze\u0107, ani przeprowadzi\u0107 w Polsce po roku 1989, co jest powodem nieustannej choroby pa\u0144stwa i spo\u0142ecze\u0144stwa. A od grudnia 2023 p\u0142acimy za to niewyobra\u017caln\u0105 tragedi\u0105, kt\u00f3rej dna jeszcze nie widzimy w pe\u0142ni, bo zawi\u0105zano nam oczy. I w tym podst\u0119pnym labiryncie nie wida\u0107 Ariadny z nici\u0105, kt\u00f3ra ocala…<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry utraci\u0142 prawie ca\u0142\u0105 swoj\u0105 rodzin\u0119 w starciach z Rosj\u0105, nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 z pewno\u015bci\u0105 rusofilem. Pami\u0119tamy, \u017ce matka pisarza zmar\u0142a podczas zes\u0142ania do Wo\u0142ogdy, a ojciec wr\u00f3ci\u0142 do kraju schorowany, by powoli zgasn\u0105\u0107 po czterech latach. Dwaj stryjowie ma\u0142ego Korzeniowskiego zgin\u0119li w Powstaniu Styczniowym. M\u0142ody J\u00f3zef Konrad wola\u0142 zatem emigracj\u0119 i w\u0119dr\u00f3wki po… Czytaj dalej Conrad a Rosja<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":93,"featured_media":3345,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[377],"tags":[],"class_list":["post-3344","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-54","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3344","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/93"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3344"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3344\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3346,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3344\/revisions\/3346"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3345"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3344"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3344"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3344"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}