{"id":3262,"date":"2025-01-13T13:02:42","date_gmt":"2025-01-13T12:02:42","guid":{"rendered":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=3262"},"modified":"2025-01-13T13:05:13","modified_gmt":"2025-01-13T12:05:13","slug":"o-szopce-jaselkach-pastoralkach-i-staropolskim-koledowaniu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=3262","title":{"rendered":"O szopce, jase\u0142kach, pastora\u0142kach i staropolskim kol\u0119dowaniu"},"content":{"rendered":"\n

Po wydaniu \u201e\u015apiewnika Ko\u015bcielnego z Melodyami\u201d i po uzupe\u0142nieniu tego\u017c \u201eDodatkiem dla u\u017cytku ko\u015bcio\u0142\u00f3w parafialnych\u201d \u2013 <\/em>pisa\u0142 w roku 1843 ksi\u0105dz Micha\u0142 Marcin Mioduszewski we wst\u0119pie do swego zbioru Kol\u0119d i Pastora\u0142ek drukowanych w Krakowie \u2013 zaj\u0105\u0142em si\u0119 podobnie\u017c zbieraniem Melodyj do Kol\u0119d, aby je uratowa\u0107 od zapomnienia. Nie s\u0105 to pie\u015bni do u\u017cycia ko\u015bcielnego, i owszem baczno\u015b\u0107 XX pleban\u00f3w powinna im tam wst\u0119pu zabrania\u0107, ale s\u0105 to piosnki weso\u0142e ludu w czasie \u015awi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia po domach \u015bpiewane.<\/em><\/p>\n\n\n\n

\u017bycie domowe Ojc\u00f3w naszych podobne by\u0142o do \u017cycia Patryarchalnego. Nie znano w \u00f3w czas teatr\u00f3w, bal\u00f3w, redut i innych zabaw dzi\u015b tak upowszechnionych, lecz familijne i s\u0105siedzkie odwiedziny, zw\u0142aszcza oko\u0142o \u015awi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia, bywa\u0142y dla nich najswobodniejsz\u0105 zabaw\u0105. Wtenczas to przy d\u0142ugich wieczorach pastuszkowie Betleemscy stawali im si\u0119 powodem do tworzenia r\u00f3\u017cnych pastora\u0142ek, w kt\u00f3rych do\u015b\u0107 trafnie opisywali rozmaite przygody, ub\u00f3stwo, dary i rado\u015b\u0107 z narodzenia Chrystusa, nie ju\u017c Betleemskich lecz naszych pastuszk\u00f3w. Nie trzeba by\u0142o wi\u0119cej, tylko aby im si\u0119 my\u015bl nawin\u0119\u0142a o pasterzach, a zaraz s\u0105 na pogotowiu trzody, wilcy, dudy, liry, piszcza\u0142ki i inne instrumenta, a przy tym i pl\u0105sy pastuszk\u00f3w. Piosnki te jako cechuj\u0105 ducha narodu rolniczego i pasterskiego, tak ma\u0142o gdzie s\u0105 znane u innych narod\u00f3w, a pobo\u017cno\u015b\u0107 przodk\u00f3w naszych w samych nawet zabawach jawnie si\u0119 przebija. \u015apiewy te z czasem tak si\u0119 upowszechni\u0142y, \u017ce nie by\u0142o prawie stanu, domu i chatki, gdzie si\u0119 niemi nie rozweselano.<\/em><\/p>\n\n\n\n

\u2022 \u2022 \u2022<\/p>\n\n\n\n

Pocz\u0105tk\u00f3w polskiej kol\u0119dy winni\u015bmy szuka\u0107 na prze\u0142omie XIII i XIV wieku, a nawet u schy\u0142ku trzynastego stulecia, je\u015bli za\u0142o\u017cymy, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142o kol\u0119dowych tekst\u00f3w i melodii stanowi\u0142y publiczne widowiska religijne \u2013 tak zwane \u201eszopki\u201d, urz\u0105dzane w ko\u015bcio\u0142ach przez franciszkan\u00f3w lub \u2013 cz\u0119\u015bciej jeszcze i ch\u0119tniej \u2013 w ko\u015bcio\u0142ach franciszkan\u00f3w-obserwant\u00f3w czyli Bernardyn\u00f3w. Szkopki te bowiem wprowadzili polscy braciszkowie za przyk\u0142adem \u015bw. Franciszka z Asy\u017cu, kt\u00f3ry \u2013 o czym pisze w jego \u017cywocie \u015bw. Bonawentura \u2013 w roku 1223 przygotowa\u0142 pierwsz\u0105 w dziejach chrze\u015bcija\u0144stwa szopk\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Z uroczysto\u015bci Bo\u017conarodzeniowych odbywaj\u0105cych si\u0119 w czasach p\u00f3\u017aniejszych zachowa\u0142y si\u0119 kol\u0119dy w Kancjonale K\u00f3rnickim i Kancjonale Czartoryskich, za\u015b szczeg\u00f3\u0142owy i barwny obraz owych widowisk zamie\u015bci\u0142 ks. J\u0119drzej Kitowicz w \u201eOpisie obyczaj\u00f3w za Augusta III Sasa\u201d.<\/p>\n\n\n\n

By\u0142a wi\u0119c os\u00f3bka Pana Jezusa, a na boku Maria i J\u00f3zef, stoj\u0105cy przy kolebce w postaci nachylonej, efekt nat\u0119\u017conego kochania i podziwienia wyra\u017caj\u0105cej. W g\u00f3rze szopki, pod dachem i nad dachem, anio\u0142owie unosz\u0105cy si\u0119 na skrzyd\u0142ach, jakoby \u015bpiewaj\u0105cy Gloria in excelsis Deo. To\u017c dopiero w niejakiej odleg\u0142o\u015bci jednego od drugiego, pasterze padaj\u0105cy na kolana przed narodzon\u0105 Dziecin\u0105, ofiaruj\u0105cy jej dary swoje, ten baranka, \u00f3w k\u00f3zk\u0119; dalej za szopk\u0105 po obu stronach pastuszkowie, wie\u015bniacy, jedni pas\u0105cy trzody owiec i byd\u0142a, inni \u015bpi\u0105cy, inni do szopy \u015bpiesz\u0105cy, d\u017awigaj\u0105cy na ramionach barany, koz\u0142y, mi\u0119dzy kt\u00f3rymi rozmaity stan ludzki i ich zabawy wyra\u017caj\u0105: pan\u00f3w w karetach jad\u0105cych, szlacht\u0119 i mieszczan pieszo id\u0105cych, ch\u0142op\u00f3w na targ wioz\u0105cych drwa, zbo\u017ce, siano, prowadz\u0105cych wo\u0142y, orz\u0105cych p\u0142ugami, przedaj\u0105cych chleby, niewiasty doj\u0105ce krowy, \u017byd\u00f3w r\u00f3\u017cne towary do sprzedania na r\u0119ku trzymaj\u0105cych i tym podobne akcje ludzkie.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Obraz Kitowicza uzupe\u0142ni\u0142 w Encyklopedii Muzyki Ko\u015bcielnej ks. Gerard Mizgalski, opisuj\u0105c Bernardy\u0144skie jase\u0142ka odbywaj\u0105ce si\u0119 przy adorowanym przez wiernych i zakonnik\u00f3w \u017b\u0142obku: Ca\u0142e zgromadzenie klasztorne, kl\u0119cz\u0105c formowa\u0142o wieniec oko\u0142o kolebki, \u015bpiewaj\u0105c pie\u015bni stosownie u\u0142o\u017cone. Gwardyan z jednej strony, a pierwszy po nim w stopniu godno\u015bci z drugiej, ko\u0142ysali kolebk\u0105, \u015bpiewaj\u0105c razem z drugimi. Po sko\u0144czeniu pie\u015bni gwardyan, powstawszy, m\u00f3wi\u0142 modlitw\u0119 wierszem, odpowiednio \u015bpiewanym tonem. Potem dawali ludowi zgromadzonemu aspersy\u0119 i na tym ko\u0144czy\u0142a si\u0119 ceremonia, kt\u00f3ra nie trwa\u0142a d\u0142u\u017cej nad p\u00f3\u0142godziny i bywa\u0142a tylko raz jeden w roku, w sam Dzie\u0144 Bo\u017cego Narodzenia.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Nie mniej ni\u017c franciszka\u0144skie i bernardy\u0144skie szopki do powstawania coraz to nowych \u015bpiew\u00f3w kol\u0119dowych przyczynia\u0142y si\u0119 wizytacje duszpasterskie bowiem pod\u0142ug ustaw Ko\u015bcio\u0142a \u2013 <\/em>pisze ks. Micha\u0142 Marcin Mioduszewski \u2013 jako Biskupi swoje Dyecezyje, tak podobnie\u017c Plebani swoje Parafije rokrocznie wizytowa\u0107 powinni, czyni\u0105c przy tym spis swoich parafian. O czym wzmiank\u0119 czyni\u0105c Synod Prowincyalny (1607, De doctrina fidei) pod Bernardem Maciejewskim m\u00f3wi, jako o dawnym ju\u017c zwyczaju; ten\u017ce w li\u015bcie pasterskim przepisuje jak si\u0119 te wizyty odbywa\u0107 maj\u0105<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Ich szczeg\u00f3\u0142owy obraz da\u0142 te\u017c w Encyklopedii Staropolskiej Zygmunt Gloger: Plebanowi towarzyszy organista z dzwonkiem i ch\u0142opiec z kobia\u0142k\u0105, a dawniej kilku uczni\u00f3w ze szk\u00f3\u0142ki parafialnej, \u015bpiewaj\u0105cych po domach kol\u0119dy. Pleban winszuje w ka\u017cdej chacie Nowego Roku, wgl\u0105da w po\u017cycie rodziny, porz\u0105dek domowy, wys\u0142uchuje dzieci pacierza i katechizmu. Synod Prowincjalny Gnie\u017anie\u0144ski z roku 1628 przepisuje ksi\u0119\u017com, aby na kol\u0119dzie grzesznik\u00f3w napominali, ka\u017cdego do pe\u0142nienia obowi\u0105zk\u00f3w i przyzwoito\u015bci nak\u0142aniali, nieszcz\u0119\u015bliwych pocieszali. Po wsiach dawano ksi\u0119dzu do kobia\u0142ki noszonej przez jednego z ch\u0142opc\u00f3w: sery, jaja, grzyby suszone, orzechy, len, kokosze, lub co\u015b innego w tym rodzaju. (…) Gdy ksi\u0105dz chodz\u0105cy po kol\u0119dzie wychodzi\u0142 z czyjego domu, dziewcz\u0119ta ubiega\u0142y si\u0119 do sto\u0142ka, na kt\u00f3rym siedzia\u0142, w przekonaniu, \u017ce ta, co pierwsza usi\u0105dzie, tego roku za m\u0105\u017c p\u00f3jdzie. S\u0142uszn\u0105 robi uwag\u0119 ks. Stanis\u0142aw Jemio\u0142owski, \u017ce wiele kol\u0119d musieli stworzy\u0107 pocz\u0105tkowo ci plebani, klechowie, kantorowie i organi\u015bci, kt\u00f3rzy z plebanem je\u017adzili po kol\u0119dzie i \u015bpiewem kol\u0119d rozweselali parafian. T\u0105 te\u017c drog\u0105 upowszechni\u0142y si\u0119 kol\u0119dy mi\u0119dzy ludem, co niew\u0105tpliwie nast\u0105pi\u0142o w wieku szesnastym, bo ju\u017c Synod Gnie\u017anie\u0144ski z roku 1602 zakazuje \u015bpiewania kol\u0119d niestosownych po ko\u015bcio\u0142ach.<\/em><\/p>\n\n\n\n

\u2022 \u2022 \u2022<\/p>\n\n\n\n

W\u015br\u00f3d centralnych motyw\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skiej kultury \u2013 obok Pasji i Zmartwychwstania \u2013 najbardziej bogato i barwnie wyrazi\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bnie motyw Narodzin. Motyw \u00f3w, zanim jeszcze znalaz\u0142 sw\u00f3j pe\u0142ny wyraz w sztuce, zdawa\u0142 si\u0119 zawiera\u0107 w sobie jak\u0105\u015b wyj\u0105tkow\u0105 si\u0142\u0119 inspiruj\u0105c\u0105, kt\u00f3ra ukszta\u0142towa\u0107 mia\u0142a niespotykany gdzie indziej klimat zar\u00f3wno kol\u0119dowych \u015bpiew\u00f3w, jak te\u017c drzeworyt\u00f3w, sztych\u00f3w, ma\u0142ych o\u0142tarzyk\u00f3w i wielkich tryptyk\u00f3w, ksi\u0105\u017ckowych miniatur, rze\u017abionych figur, witra\u017cy i przedstawie\u0144 malowanych na \u015bcianach wiejskich ko\u015bci\u00f3\u0142k\u00f3w \u2013 do takich temat\u00f3w, jak \u201eAdoracja Dzieci\u0105tka\u201d, \u201eZwiastowanie pasterzom\u201d, \u201eAdoracja Pasterzy\u201d, \u201eOfiarowanie w \u015bwi\u0105tyni\u201d czy \u201ePok\u0142on Trzech Kr\u00f3li\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Nietrudno jest wskaza\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a owej wyj\u0105tkowo\u015bci Bo\u017conarodzeniowej muzyki i sztuki. Wszak zrodzi\u0142a si\u0119 ona nie w kr\u0119gu ortodoksyjnej doktryny artystycznej Ko\u015bcio\u0142a, lecz raczej na styku tego, co ko\u015bcielne i ludowe. St\u0105d w miar\u0119 coraz to bujniejszego rozwoju \u2013 pastora\u0142ka i kol\u0119da szczeg\u00f3lnie \u2013 coraz bardziej oddala\u0142a si\u0119 od liturgii, coraz bardziej te\u017c problematyczna by\u0142a jej funkcja w Ko\u015bciele. Kiedy wi\u0119c duchowie\u0144stwo na synodach i zgromadzeniach kapitu\u0142 dawa\u0142o wyraz zaniepokojeniu \u017cywio\u0142owym rozkwitem pastora\u0142kowo-kantyczkowego my\u015blenia religijnego, jakie tworzy\u0142a p\u0142odna wyobra\u017ania ludowa, kol\u0119da stawa\u0142a si\u0119 w Polsce form\u0105 religijno\u015bci domowej, \u017carliwej i autentycznej,<\/p>\n\n\n\n

manifestowanej \u015bpiewem w okresie Bo\u017cego Narodzenia.<\/p>\n\n\n\n

Tylko atmosferze domowego kol\u0119dowania zawdzi\u0119cza\u0107 nale\u017cy zadziwiaj\u0105ce bogactwo gatunk\u00f3w i odcieni, jakie wyodr\u0119bni\u0142y si\u0119 w kol\u0119dowych tekstach i melodiach. Do dzi\u015b \u015bwiadcz\u0105 o nim znane nam nazwy kol\u0119d, takie jak rotu\u0142a, piosnka, pastora\u0142ka, pie\u015b\u0144, kantyczka, symfonia, czasem te\u017c \u2013 jak u Jana \u017babczyca \u2013 symfonia anielska. Za owymi nazwami kry\u0142o si\u0119 oczywi\u015bcie bogactwo melodii i rytm\u00f3w: krakowiaka, mazura, poloneza (W \u017c\u0142obie le\u017cy<\/em>), dumki, ko\u0142ysanki, a nawet menueta i sarabandy. Kry\u0142a si\u0119 rozmaito\u015b\u0107 nastroj\u00f3w i tre\u015bci, r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 szaty d\u017awi\u0119kowej \u2013 skromnej i urzekaj\u0105co prymitywnej w wypadku kol\u0119d \u015bpiewanych w wiejskich cha\u0142upach, i wysoce kunsztownej w ch\u00f3ralnych kompozycjach \u0142aci\u0144skich i polskich, do dzi\u015b zachowanych w kancjona\u0142ach \u2013 Przeworskim, Stani\u0105teckim, Kurnickim, w Tabulaturze Jana z Lublina, w motetach wokalno-instrumentalnych, czy zgo\u0142a w koncertach ko\u015bcielnych Stanis\u0142awa Sylwestra Szarzy\u0144skiego, J\u00f3zefa Kobierkowicza, czy wreszcie w postaci melodii kol\u0119dowych mistrzowsko wplecionych jako cantus firmus <\/em>do mszy i motet\u00f3w Wac\u0142awa z Szamotu\u0142, Tomasza Szadka i Bart\u0142omieja P\u0119kiela.<\/p>\n\n\n\n

To, co szczeg\u00f3lnie zadziwia w polskiej literaturze pastora\u0142kowo-kol\u0119dowej, to bezpo\u015brednio\u015b\u0107, czy wr\u0119cz poufa\u0142o\u015b\u0107, z jak\u0105 lud podchodzi do postaci biblijnych, to pragnienie uaktualnienia, uwsp\u00f3\u0142cze\u015bnienia wydarze\u0144 z Ewangelii i przeniesienia ich z Ziemi \u015awi\u0119tej do w\u0142asnej cha\u0142upy.<\/p>\n\n\n\n

Kto bowiem przygl\u0105da\u0142 si\u0119 uwa\u017cnie kol\u0119dzie <\/em>\u2013 czytamy u Zygmunta Glogera \u2013 ten musia\u0142 dostrzec, \u017ce jej w\u0142a\u015bciwym przymiotem i najwi\u0119kszym wdzi\u0119kiem, sam\u0105 jej istot\u0105 jest ta poufa\u0142o\u015b\u0107 naiwna, z jak\u0105 m\u00f3wi o Narodzeniu Pana Jezusa i jego Matce i z jak\u0105 nasz \u015bwiat polski, wiejski przenosi si\u0119 w te odleg\u0142e wieki i kraje. Ten koloryt lokalny, polski nadany scenom betleemskim, to jest ca\u0142y wdzi\u0119k i naiwno\u015b\u0107 kol\u0119d, a prostota i rozrzewnienie, z jakim te sceny s\u0105 opowiedziane, to jest ich pi\u0119kno\u015b\u0107 wy\u017csza i wewn\u0119trzna. Ci pasterze zbudzeni przez anio\u0142\u00f3w i \u015bpiesz\u0105cy do swej szopy, to s\u0105 polskie parobki. Ta szopa jest taka sama, jak ka\u017cda stajnia przy wiejskiej naszej zagrodzie. I kto by dzieje Nowego Testamentu zna\u0142 tylko z kol\u0119d, ten m\u00f3g\u0142by my\u015ble\u0107, \u017ce Pan Jezus urodzi\u0142 si\u0119 gdziekolwiek w Polsce, w pierwszej lepszej wsi, bo ka\u017cda jest podobna jak dwie krople wody do tego Betleem, jakie jest w kol\u0119dach. \u017byje w nich ca\u0142y ten wiejski \u015bwiat ze swoimi zwyczajami i stosunkami, uczuciami i sposobem m\u00f3wienia. (…) W owych kol\u0119dach i jase\u0142kach widne by\u0142y dzieje biednego ludowego \u017cycia. Jak to te Jontki, Bartki, Ma\u0107ki i Kuby filozofuj\u0105 tam ze sob\u0105 i witaj\u0105 Dzieci\u0105tko Nowonarodzone, a\u017c mi\u0142o czasem pos\u0142ucha\u0107. Szczere serca, szczere dusze. Ale znaj\u0105 te\u017c swoje wady, jak na przyk\u0142ad \u00f3w Kuba, kt\u00f3ry przyszed\u0142szy do stajenki<\/em><\/p>\n\n\n\n

Doby\u0142 tak pi\u0119knego g\u0142osu baraniego<\/em>
A\u017c si\u0119 J\u00f3zef Stary przestraszy\u0142 do niego (..)<\/em>
Wi\u0119c rzecze mu J\u00f3zef: Nie \u015bpiewaj tak pi\u0119knie,<\/em>
Bo si\u0119 dzieci\u0105teczko twego \u015bpiewu zl\u0119knie.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Wymowny dow\u00f3d bezpo\u015brednio\u015bci i serdeczno\u015bci, z jak\u0105 lud polski podchodzi\u0142 do biblijnych postaci, stanowi\u0107 mo\u017ce pastora\u0142ka \u2013 poprzedzaj\u0105ca jase\u0142ka \u2013 \u015bpiewana we wsiach podkrakowskich, kt\u00f3r\u0105 Ksi\u0105dz Cenzor, Kardyna\u0142 Teliga \u2013 jako \u201enie zawieraj\u0105c\u0105 nic przeciwnego ani wierze \u015bwi\u0119tej, ani dobrym obyczajom\u201d \u2013 zezwoli\u0142 wydrukowa\u0107 ksi\u0119dzu Mioduszewskiemu w jego \u201eDodatku do Pastora\u0142ek\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Czedzimler<\/strong>
A dy\u0107to juz Betleem, dalib\u00f3g ci pono,
Dzieci\u0119 lezy we z\u0142obie, widzis Furgo\u0142 ono?
Furgo\u0142<\/strong>
O jak pi\u0119kna tam stoi pzy nim Panienecka,
Starusek tez pilnuje tego dzieci\u0105tecka.
Kuba<\/strong>
(uszykowawszy pastuszk\u00f3w w szopie,
a gdy ju\u017c padli na kolana ka\u017ce im m\u00f3wi\u0107 za sob\u0105)
O witajze nas Panie! a c\u00f3z si\u0119 to sta\u0142o,
I\u017c Ci\u0119 g\u00f3rne dzi\u015b niebo tu do nas zes\u0142a\u0142o.
Lezys na go\u0142ym sianie chocie\u015b Kr\u00f3l bogaty,
B\u0119d\u0105c Panem nad pany nie mas w\u0142asnej chaty.
Dr-zys na tak ci\u0119\u017ckim mrozie mi\u0142e dzieci\u0105tecko
O jakze nom zal ciebie, z nieba pani\u0105tecko.
(tu Kuba sk\u0142ada ofiary i m\u00f3wi)
Ne\u015bci za to ode mnie ten mos\u0142a garnusek,
Jesce ci tez pzydaj\u0119 i susonych grusek.
Ma\u015bcibrzuch<\/strong>
Jabym ci da\u0142 ten serek, lec suchy nieboze,
A ten kto z\u0105bk\u00f3w nie ma, ugry\u017a\u0107 go nie moze.
Ale ci za to jutro kiedy nie mas z\u0105bk\u00f3w
Na roso\u0142ek psynios\u0119 cho\u0107 par\u0119 go\u0142\u0105bk\u00f3w.
Furgo\u0142<\/strong>
Ja za\u015b nie mam ci co da\u0107, bom Furgo\u0142 ubogi,
Ani ci\u0119 cem pzyodzia\u0107 na taki mr\u00f3z srogi:
Ale co mam to pzyjmij, kozi\u0105 gom\u00f3\u0142eck\u0119,
Garnusecek mase\u0142ka, chleba pzylepeck\u0119.
Czedzimler<\/strong>
Ja za\u015b ci ofiaruj\u0119 to ma\u0142e jagni\u0105tko,
Pzyjmijze je ode mnie najmilse dzieci\u0105tko:
Nie za\u0142owa\u0142bym nawet t\u0142ustego barana,
Ale mi go lichotnik porwa\u0142 wcora z rana.
Szufla<\/strong>
A ja tez Sufla stary c\u00f3z wam podaruj\u0119,
Mam troch\u0119 pzepalanki, to was poc\u0119stuj\u0119:
Napijze si\u0119 starusku z Matuchn\u0105, bo\u0107 dr-zycie,
W zimie tzeba si\u0119 napi\u0107, dobze o tym wiecie,
Pzyjmijciez wi\u0119c ode mnie ten podarek ma\u0142y,
A sprawcie to by lepse goza\u0142ki bywa\u0142y.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Po wydaniu \u201e\u015apiewnika Ko\u015bcielnego z Melodyami\u201d i po uzupe\u0142nieniu tego\u017c \u201eDodatkiem dla u\u017cytku ko\u015bcio\u0142\u00f3w parafialnych\u201d \u2013 pisa\u0142 w roku 1843 ksi\u0105dz Micha\u0142 Marcin Mioduszewski we wst\u0119pie do swego zbioru Kol\u0119d i Pastora\u0142ek drukowanych w Krakowie \u2013 zaj\u0105\u0142em si\u0119 podobnie\u017c zbieraniem Melodyj do Kol\u0119d, aby je uratowa\u0107 od zapomnienia. Nie s\u0105 to pie\u015bni do u\u017cycia ko\u015bcielnego,… Czytaj dalej O szopce, jase\u0142kach, pastora\u0142kach i staropolskim kol\u0119dowaniu<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":33,"featured_media":3263,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[376],"tags":[],"class_list":["post-3262","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-53","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3262","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/33"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3262"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3262\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3267,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3262\/revisions\/3267"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3263"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3262"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3262"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3262"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}