{"id":2672,"date":"2024-10-22T13:22:26","date_gmt":"2024-10-22T11:22:26","guid":{"rendered":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=2672"},"modified":"2024-10-22T13:22:26","modified_gmt":"2024-10-22T11:22:26","slug":"slady-naszej-pamieci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=2672","title":{"rendered":"\u015alady naszej pami\u0119ci"},"content":{"rendered":"\n

\u015alady wolno\u015bci<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Park w holenderskim mie\u015bcie, nieopodal Poolse Maria Kapel, skrywa w os\u0142onie \u017cywop\u0142otu miejsce szczeg\u00f3lne. Spacerowicz je\u015bli nie minie oboj\u0119tnie przecinki w linii krzew\u00f3w mo\u017ce wej\u015b\u0107 na drog\u0119, kt\u00f3ra nagle zaczyna si\u0119 traktem brukowej kostki (24×24 cm) i po trzydziestu metrach urywa si\u0119 przy wyci\u0119tym w linii \u017cywop\u0142ot\u00f3w przej\u015bciu do dalszej cz\u0119\u015bci Van Koolwijkpark. Bruk uskokami podtrzymuje na sobie wy\u017c\u0142obione w granicie \u015blady \u2013 w\u0105skie prostok\u0105tne odciski czo\u0142gowych g\u0105sienic. W jednym g\u0142\u0119bsze, a p\u0142ytsze w innym miejscu. Sugestia jest bardzo mocna i nie zastanawiamy si\u0119 ju\u017c nad tym czy na pewno te \u015blady mo\u017cna odnosi\u0107 do trasy, jak\u0105 m\u00f3g\u0142by jaki\u015b pancerny pojazd t\u0119dy w\u0142a\u015bnie przebywa\u0107. Uskoki jakimi wst\u0119ga bruku pod\u0105\u017ca za \u015bladem trasy przejazdu czo\u0142gu wskazuj\u0105, \u017ce \u015blad ten ma swoje wa\u017cne znaczenie, o kt\u00f3rym zapewnia ca\u0142a kompozycja miejsca. Dopowiada to znaczenie kwatera wyznaczona przez du\u017ce prostok\u0105tne granitowe p\u0142yty (200x100cm). Jest ich osiem. Ich u\u0142o\u017cenie jest idealnie zr\u00f3wnane z poziomem bruku. To jakby karty wielkiej ksi\u0119gi. Sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 one na kwadrat, w kt\u00f3rym trzy z nich s\u0105 wypolerowane i ze znak\u00f3w na nich wyrytych dowiadujemy si\u0119, jaki by\u0142 pow\u00f3d powstania tej zaskakuj\u0105cej, a jednak powa\u017cnej i spokojnej kompozycji. Dynamizm tworz\u0105 tylko owe \u015blady czo\u0142gowych g\u0105sienic odci\u015bni\u0119te nawet na skrajnych wielkich p\u0142ytach bez poleru.<\/p>\n\n\n\n

Chc\u0105c przeczyta\u0107 dedykacj\u0119 zobaczymy od lewego brzegu g\u00f3rnej p\u0142yty znak \u0142\u0105cz\u0105cy skrzyd\u0142o or\u0142a z he\u0142mem wpisanym w ko\u0142o. Na dw\u00f3ch kolejnych p\u0142ytach s\u0105 inskrypcje. Najpierw w j\u0119zyku niderlandzkim: \u201eGeheugen 75 jaar vrijheid\u2026..\u201d A pod tym tekstem, na nast\u0119pnej, wypolerowanej p\u0142ycie, po polsku w identycznym uk\u0142adzie wers\u00f3w:<\/p>\n\n\n\n

Pami\u0119\u0107<\/em><\/p>\n\n\n\n

75 lat wolno\u015bci<\/em><\/p>\n\n\n\n

\u015blad historii blednie<\/em><\/p>\n\n\n\n

Wroc\u0142aw i Breda wsp\u00f3lnie czcz\u0105 pami\u0119\u0107<\/em><\/p>\n\n\n\n

genera\u0142a Maczka i 1 Polskiej Dywizji Pancernej<\/em><\/p>\n\n\n\n

29 pa\u017adziernika 2019<\/em><\/p>\n\n\n\n

Aby uprzytomni\u0107 sobie sens tego przestrzennego za\u0142o\u017cenia, bez \u017cadnego pionowego elementu, a przez to w\u0142a\u015bnie powoduj\u0105cego odruchowe pochylenie g\u0142owy, musimy zapyta\u0107 i odpowiedzie\u0107 sobie co spowodowa\u0142o, \u017ce dwa obce sobie miasta, czyli wsp\u00f3lnoty z dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych narod\u00f3w, postanowi\u0142y urz\u0105dzi\u0107 tutaj takie w\u0142a\u015bnie miejsce czci i tak w\u0142a\u015bnie oznaczy\u0107 je w przestrzeni?<\/p>\n\n\n\n

By\u0142 pa\u017adziernik roku 1944. Polska dywizja dosta\u0142a rozkaz zabezpieczenia flanki g\u0142\u00f3wnego natarcia si\u0142 alianckich. \u2013 Po kilku godzinach walki przedzieramy si\u0119 przez niemieck\u0105 obron\u0119. Dywizja robi zwrot o 90 stopni i uderza na Bred\u0119 \u2013 opowiada\u0142 genera\u0142 Stanis\u0142aw Maczek. Polacy wjechali do miasta od wschodniej niebronionej strony. Dzi\u0119ki temu miasto unikn\u0119\u0142o obl\u0119\u017cenia i bombardowania. Ocala\u0142o. Od tego dnia odlicza kolejne lata wolno\u015bci. By\u0142o to drugie poddanie Bredy, jak\u017ce r\u00f3\u017cne od tego pierwszego znanego z arcydzie\u0142a malarskiego autorstwa Velazqueza.<\/p>\n\n\n\n

Pami\u0119\u0107 i miejsce<\/strong><\/p>\n\n\n\n

S\u0105 dwie linie w znanej nam tradycji budowania miejsc w przestrzeni publicznej po\u015bwi\u0119conych zachowaniu pami\u0119ci zdarze\u0144 i bohater\u00f3w. Jedna linia to znak wzniesiony ponad wymiar cz\u0142owieka i wskazuj\u0105cy na symbol lub sylwetk\u0119 bohatera, na znacz\u0105ce alegorie i zesp\u00f3\u0142 znamiennych skojarze\u0144. Przyjmuj\u0105c r\u00f3\u017cne stylistyki z doktryn estetycznych swego czasu, taka konwencja sta\u0142a si\u0119 i w Polsce dominuj\u0105c\u0105 w tworzeniu miejsc pami\u0119ci i miejsc czci. I jest drugi, mniej eksponowany, nurt tradycji.<\/p>\n\n\n\n

Ma on swoje charakterystyczne cechy, a w\u015br\u00f3d nich mo\u017ce najwa\u017cniejsz\u0105 jest medytacyjne wnikanie w istot\u0119 zdarze\u0144 i kontekst kszta\u0142tu zastanego krajobrazu. Autor przyst\u0119puje do pracy nad dzie\u0142em w taki oto spos\u00f3b, aby to sens dziejowy, tok zdarzenia, pami\u0119\u0107 zbiorowa i krajobraz wskazywa\u0142y w swego rodzaju dialogu na wyb\u00f3r formy.<\/p>\n\n\n\n

Pionierskim osi\u0105gni\u0119ciem by\u0142 projekt pomnika o\u015bwi\u0119cimskiego \u2013 na terenie K.L. Auschwitz zespo\u0142u Oskara Hansena wyr\u00f3\u017cniony w konkursie w 1958 roku. Nie zrealizowano tej koncepcji. Sprowadza\u0142a ona form\u0119 pomnika do wielkiej wst\u0119gi \u2013 drogi przez teren obozu, niejako przekre\u015blaj\u0105cej jego przestrze\u0144 z kontrastowym wydobyciem resztek obozowych budynk\u00f3w. Wej\u015bcie zasta\u0142oby wyci\u0119te w ogrodzeniu obozowym, a zachowane wej\u015bcie do obozu zosta\u0142oby na wieczne czasy zamkni\u0119te. Elementem istotnym dla tej nowej konwencji by\u0142oby tak\u017ce zachowanie reliktowych, ale wymownych \u201e\u015bwiadk\u00f3w epoki\u201d.<\/p>\n\n\n\n

W tym duchu, jako samo oznaczenie \u201emiejsca czci ofiar\u201d powsta\u0142 pomnik w Treblince w zupe\u0142nie innej formie. Odmiennie ni\u017c w O\u015bwi\u0119cimiu, w Treblince teren obozu zag\u0142ady zosta\u0142 przez Niemc\u00f3w zniwelowany tak dok\u0142adnie, \u017ceby nie pozostawi\u0107 nawet reliktowego \u015bladu zbrodni. I teren tego miejsca zajmuje masa od\u0142am\u00f3w granitu rozstawionych na ca\u0142ej powierzchni obozowego placu. Tak\u017ce poza estetyczn\u0105 konwencj\u0105, poza \u201estylizacj\u0105\u201d, poza artystyczn\u0105 manier\u0105, powsta\u0142 projekt i realizacja \u201emiejsca czci\u201d w Bredzie.<\/p>\n\n\n\n

W dziele wroc\u0142awskiego artysty Tomasza Tomaszewskiego nie ma elementu \u201ezachowania reliktu\u201d, nie ma fizycznie \u201e\u015bwiadka wydarze\u0144\u201d. Ale i w takim przypadku urz\u0105dzeniu \u201emiejsca czci\u201d towarzyszy pewien rodzaj starannego i celowego utrzymania otoczenia, dba\u0142o\u015b\u0107 o jego kszta\u0142t, aby \u201enie zblad\u0142 \u015blad historii\u201d, chcia\u0142oby si\u0119 rzec w my\u015bl dedykacji z Bredy. I okazuje si\u0119, \u017ce pomini\u0119cie \u201eelementu reliktu\u201d, o czym zgodnie ze stanem faktycznym zapewnia\u0142em przed chwil\u0105, nie jest ca\u0142kiem mo\u017cliwe. Kompozycja Tomasza Tomaszewskiego w istocie \u0142\u0105czy w swojej materii tak\u017ce i tak\u0105 lini\u0119 tradycji, ale czyni to w innym symbolicznym wymiarze, poprzez artystyczn\u0105 konstrukcj\u0119, a nie przez wyeksponowanie istniej\u0105cego wcze\u015bniej w tym miejscu \u015bwiadectwa.<\/p>\n\n\n\n

\u015alad pami\u0119ci o zapomnianych<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Mieli znikn\u0105\u0107 nie tylko z \u017cycia, ale i z ludzkiej pami\u0119ci. Mia\u0142 zreszt\u0105 znikn\u0105\u0107 ca\u0142y nar\u00f3d, jego historia, pa\u0144stwo i kr\u00f3lestwo. Po 80 latach tak\u017ce we Wroc\u0142awiu upomnieli\u015bmy si\u0119 o tych, kt\u00f3rzy byli wykl\u0119ci, bo odm\u00f3wili zgody na niewol\u0119 i zag\u0142ad\u0119, k\u0142amstwo i na uzurpacj\u0119, na \u017cycie na niby i na poz\u00f3r. We Wroc\u0142awiu na skwerze u zbiegu ulic Borowskiej, Glinianej i Dyrekcyjnej w dzielnicy Huby stan\u0105\u0142 Pomnik \u017bo\u0142nierzy Niez\u0142omnych. To dziewi\u0119\u0107 prostopad\u0142o\u015bcian\u00f3w tworz\u0105cych \u201elas z mg\u0142y\u201d bo ze specjalnie spreparowanego szk\u0142a, w kt\u00f3rym pojawiaj\u0105 si\u0119 postaci \u017co\u0142nierzy, czytelne chocia\u017c i niewyra\u017ane i jakby znikaj\u0105ce w momencie zmiany k\u0105ta widzenia. Zaprojektowany i wykonany zosta\u0142 przez Tomasza i Konrada Urbanowicz\u00f3w, ods\u0142oni\u0119to go 8 maja 2024 o godzinie 21.00. Symbolicznego przeci\u0119cia wst\u0119gi dokona\u0142a mieszkaj\u0105ca we Wroc\u0142awiu, Wanda Kia\u0142ka, sanitariuszka 5. Wile\u0144skiej Brygady Armii Krajowej, aresztowana i wi\u0119ziona 12 lat w sowieckim \u0142agrze w Workucie za kr\u0119giem polarnym.<\/p>\n\n\n\n

Znaczenie doskona\u0142o\u015bci formy<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Upami\u0119tnienie wielkiego osi\u0105gni\u0119cia kolejnych polskich \u201ekondotier\u00f3w wolno\u015bci\u201d, Pierwszej Dywizji Pancernej pod dow\u00f3dztwem genera\u0142a Stanis\u0142awa Maczka, i upami\u0119tnienie zbrojnego \u015bwiadectwa polskiej wolno\u015bci w walce z komunistycznym totalitaryzmem to dzie\u0142a po\u015bwiadczaj\u0105ce spotkanie dw\u00f3ch nurt\u00f3w polskiej i europejskiej tradycji realizacji idei \u201epost\u0119pu rzek\u0142bym moralnego, o ile ten historii jest przedmiotem\u201d, jak przed laty pisa\u0142 inny polski rze\u017abiarz \u2013 Cyprian Kamil Norwid. Dzie\u0142o wroc\u0142awskiego rze\u017abiarza i dzie\u0142o wroc\u0142awskich architekt\u00f3w jest te\u017c kontynuacj\u0105 tradycji pracy nad \u201eodnow\u0105 formy w materii\u201d, jaka by\u0142a udzia\u0142em tak\u017ce ich poprzednik\u00f3w. Ich idea formy nie sprowadza si\u0119 do rze\u017abiarskiego gatunkowego monolitu. We Wroc\u0142awiu po 1956 roku nie by\u0142o w zasadzie rze\u017abiarzy, kt\u00f3rzy pomijaliby mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozbicia czy rozsadzenia monolitu formy przestrzennej. Na granicy, a nie po\u015brodku, stan\u0105\u0107 na progu pomi\u0119dzy tym, co jest jeszcze utworem przestrzennym, ale bez mo\u017cliwo\u015bci wpisania nowego typu utworu wprost do rze\u017aby. Oto fascynuj\u0105ca sytuacja wymagaj\u0105ca \u201eabsolutnego s\u0142uchu\u201d w przestrzennym widzeniu (je\u015bli mo\u017cna tak paradoksalnie si\u0119 wyrazi\u0107). Poszukujmy mo\u017cliwo\u015bci i odkrywajmy te realizacje, gdzie pot\u0119\u017cny \u0142adunek emocji i szerokie pola znacze\u0144 oddzia\u0142uj\u0105 spokojem doskona\u0142ych i wznios\u0142ych nowych form. Te nowe epifanie pi\u0119kna s\u0105 w stanie przenika\u0107 do serc i umys\u0142\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Wroc\u0142aw, wrzesie\u0144 2024<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u015alady wolno\u015bci Park w holenderskim mie\u015bcie, nieopodal Poolse Maria Kapel, skrywa w os\u0142onie \u017cywop\u0142otu miejsce szczeg\u00f3lne. Spacerowicz je\u015bli nie minie oboj\u0119tnie przecinki w linii krzew\u00f3w mo\u017ce wej\u015b\u0107 na drog\u0119, kt\u00f3ra nagle zaczyna si\u0119 traktem brukowej kostki (24×24 cm) i po trzydziestu metrach urywa si\u0119 przy wyci\u0119tym w linii \u017cywop\u0142ot\u00f3w przej\u015bciu do dalszej cz\u0119\u015bci Van Koolwijkpark.… Czytaj dalej \u015alady naszej pami\u0119ci<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":25,"featured_media":2673,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[368],"tags":[],"class_list":["post-2672","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-46","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2672","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/25"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2672"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2672\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2674,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2672\/revisions\/2674"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2673"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2672"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2672"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2672"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}