{"id":2224,"date":"2024-07-29T17:46:21","date_gmt":"2024-07-29T15:46:21","guid":{"rendered":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=2224"},"modified":"2024-07-29T17:46:21","modified_gmt":"2024-07-29T15:46:21","slug":"lingwistyka-i-futurologia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=2224","title":{"rendered":"Lingwistyka i futurologia"},"content":{"rendered":"\n

Rzecz o ksi\u0105\u017cce <\/strong>Stanis\u0142awa Srokowskiego<\/strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Czy istnieje proza lingwistyczna? Wsp\u00f3\u0142czesna krytyka literacka wskazywa\u0142a, \u017ce przedstawicielem tego nurtu by\u0142 ju\u017c ponad dekad\u0119 temu Zbigniew Kruszy\u0144ski (Powr\u00f3t Aleksandra<\/em>, Kurator<\/em>). W czasach zinstytucjonalizowanego upraszczania j\u0119zyka, co przywodzi na my\u015bl nowomow\u0119 ze s\u0142ynnej powie\u015bci George\u2019a Orwella Rok 1984<\/em>, pisarze bez wzgl\u0119du na tzw. gie\u0142d\u0119 literack\u0105, niezale\u017cnie od siebie nawzajem, spontanicznie przyst\u0119puj\u0105 do zorganizowania lingwistycznej samoobrony. W Ma\u0142opolsce Jan Polkowski wydaje powie\u015b\u0107 pe\u0142n\u0105 rzadkich s\u0142\u00f3w, botanicznej terminologii, Ostatnia mi\u0142o\u015b\u0107<\/em>. Czy to jest rzecz o filologii? \u2013 pytamy nie bez trwogi. Na Dolnym \u015al\u0105sku poeta, Henryk Wolniak licznymi neologizmami pokonuje dyktatur\u0119 maszyn cyfrowych, a teraz Stanis\u0142aw Srokowski og\u0142asza Tajemnicz\u0105 podro\u017c<\/em>, dedykowan\u0105 \u201eumys\u0142om skomplikowanym, kapry\u015bnym i problematycznym\u201d.Poezj\u0119 Nowej Fali wybitny polski teoretyk literatury, Janusz S\u0142awi\u0144ski (Teksty i teksty<\/em>, Warszawa 1990), okre\u015bli\u0142, przywo\u0142anym wy\u017cej, mianem lingwistycznej samoobrony. Stanis\u0142aw Srokowski w najnowszej powie\u015bci z gorycz\u0105 ironizuje:<\/p>\n\n\n\n

J\u0119zyk zamieniony w bia\u0142y proszek wygl\u0105da\u0142 [\u2026] jak sproszkowana ko\u015b\u0107. A te p\u00f3\u0142legalne cia\u0142a zacz\u0119\u0142y si\u0119 w sobie zapada\u0107 [\u2026] \u2013 Pozbawione starych s\u0142\u00f3w, zapadaj\u0105 si\u0119 w sobie, zatracaj\u0105 w niebycie [\u2026] Jakby pozostawa\u0142y bez ducha [\u2026] bez swego j\u0119zyka coraz bardziej bledn\u0105, marniej\u0105 i zanikaj\u0105 (s. 102). I ju\u017c nie widzi staromodnych, zu\u017cytych, chorych wyraz\u00f3w [\u2026] srakot\u0142uk, syry\u0142o, szajgic czy kunirowa\u0107 \u2013 ale j\u0119zyk nowoczesny, \u015bwiat\u0142y, jasny i rozwojowy (s. 104).<\/em><\/p>\n\n\n\n

\u201eCzym si\u0119 zajmiemy dzisiaj? \u2013 spyta\u0142 Wizytator. [\u2026] \u2013 Mieleniem j\u0119zyka!\u201d (s. 99). Dodajmy, \u017ce w rzeczywisto\u015bci mielenie rozci\u0105ga si\u0119 na sk\u0142adni\u0119, a i fonetyki nie oszcz\u0119dza. W powie\u015bciowym \u015bwiecie jednak\u017ce zmielone b\u0119d\u0105: \u201eZow\u017cdy, dzwunek, kunic, porzundek, rypa\u0107, salamacha, mundrahela, miszkulancja, \u0142aba, strachoput, wereta, graba\u201d (s. 99).<\/p>\n\n\n\n

Tytu\u0142 nawi\u0105zuje do Julesa Verne\u2019a. Kompozycja osnuta wok\u00f3\u0142 podr\u00f3\u017cy z przewodnikiem, mentorem jak Kontroler jest w\u0142a\u015bciwie toposem. Antyutopijna groza pojawi\u0142a si\u0119, gdy nawet sny podlega\u0142y kontroli, a \u201eSystem oplata\u0142 \u017cycie ludzkie dok\u0142adnie, precyzyjnie i bezb\u0142\u0119dnie\u201d (s. 89). Nowy wspania\u0142y \u015bwiat <\/em>Aldousa Huxleya ewokowany jest dyskretnie za po\u015brednictwem postaci dzieci\u0119cych. Pisarz nawi\u0105zuje do katastrofizmu Witkacego, kt\u00f3ry przewidywa\u0142 unicestwienie filozofii, religii, sztuki oraz nauki, pojmowanej jako poszukiwanie prawdy. Przewodnik po antyutopii Srokowskiego wyja\u015bnia: \u201eTam nauka, sztuka i religia staj\u0105 si\u0119 jednym. [\u2026] Tutaj szczytem rado\u015bci tw\u00f3rczej, co jest jednoznaczne z poznaniem naukowym i do\u015bwiadczeniem metafizycznym jest objawienie Nieistniej\u0105cego\u201d (s. 233).<\/p>\n\n\n\n

Powroty do dwudziestowiecznych katastrofist\u00f3w, klasyki science fiction<\/em>, a nawet do staro\u017cytnych dialog\u00f3w s\u0105 zawsze aktualne, lecz w chwilach modernizacji przez redukcj\u0119 wiedzy historycznej, aktualne jakby bardziej\u2026 Repetitio mater studiorum est<\/em>, dlatego powie\u015bci takie jak Tajemnicza podr\u00f3\u017c<\/em> powinny s\u0142u\u017cy\u0107 jako historycznoliterackie repetytorium i przestroga przed pozorami post\u0119pu, kt\u00f3ry w istocie jest regresem. Zupe\u0142nie jakby\u015bmy s\u0142uchali reformator\u00f3w edukacji przez likwidacj\u0119: \u201eCzaszki [\u2026] wypromieniowuj\u0105 ca\u0142\u0105 r\u00f3\u017cnorodn\u0105 wiedz\u0119 o przesz\u0142o\u015bci Rodzaju, a Gigantyczny M\u00f3zg j\u0105 przefiltrowuje i magazynuje [\u2026], ale tylko te informacje, kt\u00f3re przydadz\u0105 si\u0119 do budowania nowego \u015bwiata. Pozosta\u0142e likwiduje. [\u2026] Te wypromieniowywane energie, to \u2013 m\u00f3wi\u0105c stylem g\u0142\u00f3wnego nurtu \u2013 to wszystkie j\u0119zyki, idee, filozofie, pr\u0105dy naukowe, kierunki i tendencje w sztuce, metafizyka i mistyka, magia i tajemna wiedza, do\u015bwiadczenia umys\u0142u i katalog zdrad zmys\u0142owych, [\u2026] ca\u0142a encyklopedia zar\u00f3wno ludzkich sukces\u00f3w, jak i upadk\u00f3w, za\u0142ama\u0144 i dramat\u00f3w\u201d (s. 250).<\/p>\n\n\n\n

Zbieranie obraz\u00f3w, czyli praca kronikarza, wydaje si\u0119 remedium na powszechn\u0105 rewolucj\u0119 neantyzacji. Konteksty powie\u015bci zwi\u0105zane s\u0105 z poj\u0119ciami rewolucji niwelistycznej (termin Stanis\u0142awa Ignacego Witkiewicza) i rewolucji nihilizmu (termin Hermanna Rauschninga). Narrator zapowiada: \u201eB\u0119dzie to opowie\u015b\u0107 o Niczym<\/em>\u201d (s. 17). Wyr\u00f3\u017cnione kursyw\u0105 zdanie akcentuje filozoficzny aspekt powie\u015bci. Surrealistyczne wizje i konwencje: poematu heroikomicznego, satyrycznej powiastki filozoficznej, stylizowanej Wojny skutecznej czyli opisu bitew i potyczek z zadufkami <\/em>Jerzego Andrzejewskiego sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na erudycyjne zaplecze zmaga\u0144 skrz\u0119tnie zbieraj\u0105cego obrazy\u201d (por. s. 426) narratora-bohatera z postmodernistycznym minimalizmem poznawczym. Dawanie \u015bwiadectwa prawdzie stanowi\u0142oby remedium na zak\u0142amanie i odbieranie wolno\u015bci. Czy samo g\u0142oszenie prawdy wystarczy? Aleksander So\u0142\u017cenicyn twierdzi\u0142, \u017ce wystarczy\u0142oby przesta\u0107 k\u0142ama\u0107, by nieludzki system upad\u0142. Wiemy ju\u017c jednak, \u017ce nik\u0142y wp\u0142yw na rzeczywisto\u015b\u0107 ma wypowiadanie prawdziwych zda\u0144, je\u015bli nie s\u0105 one s\u0142uchane ani rozumiane, decydenci je ignoruj\u0105, og\u00f3\u0142 lekcewa\u017cy.<\/p>\n\n\n\n

Futurologiczno-dystopijne przestrogi w zmys\u0142owym konkrecie realnego \u015bwiata ugruntowuj\u0105 szczeg\u00f3\u0142y, zaczerpni\u0119te z reali\u00f3w minionej epoki (\u201efruwaj\u0105 w powietrzu dwa malutkie szare k\u00f3\u0142ka wyci\u0119te maszynk\u0105\u201d \u2013 s. 55). Obrazowo\u015b\u0107 i sugestywno\u015b\u0107 sprawiaj\u0105, \u017ce czujemy si\u0119 \u015bwiadkami scen z r\u00f3\u017cnych czas\u00f3w, nawet tak irrealnych i dalekich jak na malowid\u0142ach Hieronima Boscha. Koniec powie\u015bci zaakcentowany zosta\u0142 datowaniem: Wroc\u0142aw, luty 2024. Tekst skrzy si\u0119 aluzjami. Groteskowe obrazowanie i styl przywodz\u0105 na my\u015bl Transatlantyk <\/em>i Ferdydurke <\/em>Witolda Gombrowicza. Groteska \u2013 to zarazem Historie maniak\u00f3w <\/em>Luty przypomina o Lodzie <\/em>Jacka Dukaja. Spotkanie z udr\u0119czonym ojcem kojarzy si\u0119 te\u017c z tym arcydzie\u0142em prze\u0142omu XX i XXI wieku, ale te\u017c z Przedwio\u015bniem <\/em>Stefana \u017beromskiego. Motyw poci\u0105gu w literaturze? Demon ruchu <\/em>Stefana Grabi\u0144skiego, Szalona lokomotywa<\/em> Witkacego, wspomniany ju\u017c L\u00f3d <\/em>Dukaja, Lokomotywa <\/em>Tuwima. Aby rozumie\u0107 nadci\u0105gaj\u0105ce czasy i \u2013 now\u0105, eksperymentaln\u0105 powie\u015b\u0107 Stanis\u0142awa Srokowskiego \u2013 trzeba zna\u0107 histori\u0119 literatury. Powiedzcie to, prosz\u0119, likwidatorom tego przedmiotu na\u2026 studiach polonistycznych. Je\u015bli nie pos\u0142uchaj\u0105, oka\u017ce si\u0119, \u017ce pisarz ma racj\u0119: \u201enowa cywilizacja przyspieszy ich rozw\u00f3j [\u2026] Na razie musz\u0105 si\u0119 oswoi\u0107 z pustk\u0105 j\u0119zykow\u0105\u201d (s. 102).<\/p>\n\n\n\n

Stanis\u0142aw Srokowski, Tajemnicza podr\u00f3\u017c<\/em>, Wydawnictwo Witold Gadowski, Krak\u00f3w 2024.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Rzecz o ksi\u0105\u017cce Stanis\u0142awa Srokowskiego Czy istnieje proza lingwistyczna? Wsp\u00f3\u0142czesna krytyka literacka wskazywa\u0142a, \u017ce przedstawicielem tego nurtu by\u0142 ju\u017c ponad dekad\u0119 temu Zbigniew Kruszy\u0144ski (Powr\u00f3t Aleksandra, Kurator). W czasach zinstytucjonalizowanego upraszczania j\u0119zyka, co przywodzi na my\u015bl nowomow\u0119 ze s\u0142ynnej powie\u015bci George\u2019a Orwella Rok 1984, pisarze bez wzgl\u0119du na tzw. gie\u0142d\u0119 literack\u0105, niezale\u017cnie od siebie nawzajem,… Czytaj dalej Lingwistyka i futurologia<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":69,"featured_media":2225,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[361],"tags":[],"class_list":["post-2224","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-40","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2224","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/69"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2224"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2224\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2226,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2224\/revisions\/2226"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2225"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2224"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2224"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2224"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}