Prawda jest fundamentem naszej rozumnej egzystencji tak\u017ce w cyfrowym \u015bwiecie. Niestety razem z ni\u0105 istnieje fa\u0142sz i dezinformacja.<\/p>\n\n\n\n
Jak sobie radzi\u0107, kiedy jeste\u015bmy zalani potokiem dezinformacji, intencjonalnej manipulacji przekazem informacyjnym, k\u0142amstwami, a czasem zwyk\u0142\u0105 ludzk\u0105 g\u0142upot\u0105? Czy szukaj\u0105c prawdy przegrywamy, bo buszujemy w stogu siana szukaj\u0105c ig\u0142y?<\/p>\n\n\n\n
Warto zdefiniowa\u0107 ten \u015bwiat, o kt\u00f3rym my\u015bl\u0119. Mamy \u015bwiat rzeczywisty, kt\u00f3ry realnie istnieje. Tu stoimy twardo na ziemi, korzystaj\u0105c z klasycznej definicji prawdy, czyli zgodno\u015bci tre\u015bci s\u0105du z rzeczywistym stanem rzeczy, kt\u00f3rego ten s\u0105d dotyczy. Opr\u00f3cz \u015bwiata rzeczywistego istnieje te\u017c \u015bwiat wymy\u015blony, fikcyjny, stworzony przez cz\u0142owieka. Do niedawna by\u0142a g\u0142\u00f3wnie fikcja znana z literatury pi\u0119knej. Obecnie najcz\u0119\u015bciej dotyka nas fikcja w formie \u015bwiadomej dezinformacji. Fakty ze \u015bwiata rzeczywistego i fikcja, ze \u015bwiata wymy\u015blonego \u2013 odczytana jako informacja \u2013 powinny by\u0107 analizowane w ramach czterech perspektyw.<\/p>\n\n\n\n
Informacja z Infosfery<\/strong><\/p>\n\n\n\n Korzystajmy ze \u017ar\u00f3d\u0142a informacji, jakim s\u0105 eksperci. Zak\u0142adamy wtedy, \u017ce st\u0105d p\u0142ynie w miar\u0119 prawdziwy przekaz informacyjny. Inaczej informuj\u0105 reklamodawcy. Tworz\u0105 przekaz reklamowy, kt\u00f3ry w spos\u00f3b intencjonalny nami manipuluje, oddzia\u0142uje na emocje. Mamy te\u017c pseudoekspert\u00f3w, czyli osoby, kt\u00f3re kreuj\u0105 si\u0119 na ekspert\u00f3w, natomiast faktycznie nimi nie s\u0105. To mo\u017ce by\u0107 prawnik, kt\u00f3ry m\u00f3wi o zdrowiu, o tym jak zdrowo \u017cy\u0107 i odwrotnie mo\u017ce to by\u0107 lekarz, kt\u00f3ry udziela porad prawnych. To mog\u0105 by\u0107 te\u017c r\u00f3\u017cnego rodzaju influencerzy, kt\u00f3rzy w tle przemycaj\u0105 lokowanie produkt\u00f3w, czy te\u017c dziennikarze, kt\u00f3rzy s\u0105 rozliczani od tak zwanych klik\u00f3w. Im zale\u017cy, \u017ceby\u015bmy przeczytali jak\u0105\u015b tre\u015b\u0107, dlatego nadaj\u0105 jej sensacyjny w\u0105tek. Tak samo robi\u0105 po\u017cyteczni idioci, kt\u00f3rzy przekazuj\u0105 bezrefleksyjnie informacje, memy, itp. Mamy te\u017c naszych znajomych, kt\u00f3rzy w spos\u00f3b zupe\u0142nie nieintencjonalny, z dobrej woli przekazuj\u0105 informacj\u0119 do nas poprzez \u201eShare\u201d czy \u201eLike\u201d. Na ko\u0144cu najci\u0119\u017cszy kaliber \u2013 \u015bwiadoma, systemowa dezinformacja, realizowana najcz\u0119\u015bciej przez s\u0142u\u017cby specjalne.<\/p>\n\n\n\n Tak wi\u0119c informacja ze \u015bwiata rzeczywistego i \u015bwiata fikcyjnego dociera do nas poprzez cztery kana\u0142y: eksperci, reklamodawcy, pseudoeksperci i intencjonalna dezinformacja. Wida\u0107 to na platformach medi\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych. To mo\u017ce by\u0107 Twitter (dzisiaj X), Facebook, Instagram, YouTube, wymieniam te najpopularniejsze w naszej cz\u0119\u015bci \u015bwiata. Mamy bardzo z\u0142o\u017cone zagadnienie, te gigabajty informacji, wymieszanie \u015bwiata rzeczywistego i wymy\u015blonego. W kr\u00f3tkim czasie dociera to do nas poprzez platformy, a platformy medi\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych w spos\u00f3b szczeg\u00f3lny filtruj\u0105 te informacje.<\/p>\n\n\n\n Zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce ka\u017cdy z tych kana\u0142\u00f3w jest r\u00f3wnoprawny, to ka\u017cda z platform ma sw\u00f3j regulamin, swoj\u0105 polityk\u0119, gdzie pewne tre\u015bci z definicji nie b\u0119d\u0105 nigdy do nas dopuszczone, bo \u0142ami\u0105 regulamin. Natomiast mo\u017ce by\u0107 te\u017c pewne wsparcie tre\u015bci, kt\u00f3re wynikaj\u0105 z \u015bwiatopogl\u0105du, czy te\u017c rozumienia \u015bwiata przez tw\u00f3rc\u00f3w tej platformy. To jest bardzo wa\u017cny element, bo te regulaminy jakby na wej\u015bciu obcinaj\u0105 nam i zak\u0142\u00f3caj\u0105 poprawne widzenie rzeczywisto\u015bci. Pewne tre\u015bci b\u0119d\u0105 przepuszczane przez platform\u0119 medi\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych, inne tre\u015bci b\u0119d\u0105 blokowane.<\/p>\n\n\n\n Walka o nasz wolny czas<\/strong><\/p>\n\n\n\n Drugi fundamentalny element to algorytm rekomendacyjny, dobieraj\u0105cy tre\u015bci, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 do nas dociera\u0142y. Obowi\u0105zuje generalnie zasada, \u017ce w wi\u0119kszo\u015bci wypadk\u00f3w te algorytmy rekomendacyjne maj\u0105 maksymalizowa\u0107 nasz czas pobytu na platformie. To generalnie tak to funkcjonuje. Dobierane s\u0105 tre\u015bci, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 zwi\u0119ksza\u0142y nasze zainteresowanie, nasze bycie na platformie. Dlaczego? Bo dzi\u0119ki temu pojawi si\u0119 wi\u0119ksza szansa dotarcia do nas z przekazem marketingowym, czyli z reklamami.<\/p>\n\n\n\n Dlatego powinni\u015bmy korzysta\u0107 z wiarygodnych \u017ar\u00f3de\u0142 informacji. Rzecz absolutnie oczywista. Ilo\u015b\u0107 ekspert\u00f3w, pseudoekspert\u00f3w, kt\u00f3rzy gdzie\u015b tam w tle w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych nam si\u0119 objawiaj\u0105. Obrazek wskazuje na kana\u0142 ekspercki, gdzie trwa przekaz informacyjny, ale idzie kompletnie nie wiadomo od kogo. Jest jaki\u015b g\u0142os w tle. W og\u00f3le nie wiadomo, co to jest za osoba, z jakich \u017ar\u00f3de\u0142 informacji czerpie. Ona przygotowuje jaki\u015b materia\u0142 i pojawia si\u0119 z jakim\u015b przekazem. Multum jest takich kana\u0142\u00f3w. Dla mnie to jest w og\u00f3le zadziwiaj\u0105ce, jak czego\u015b takiego mo\u017cna s\u0142ucha\u0107, kiedy kompletnie nie wiemy, kto ten przekaz przygotowuje.<\/p>\n\n\n\n Dob\u00f3r eksperta jako wiarygodnego \u017ar\u00f3d\u0142a informacji. Po pierwsze: odpowiednie wykszta\u0142cenie czy do\u015bwiadczenie w danej dziedzinie. Tylko zweryfikowany ekspert. Nie influencer z cyfrowej infosfery. Cz\u0142owiek \u0142\u0105cz\u0105cy wykszta\u0142cenie i do\u015bwiadczenie. Jakim cz\u0142owiekiem jest kto\u015b, kto przekazuje informacj\u0119. Czyli jego \u017cyciorys, czy jego wybory wzbudzaj\u0105 zaufanie. Czy jest to osoba zwi\u0105zana z ukrytym sponsoringiem? Wsp\u00f3\u0142pracuje z medium informacyjnym, powi\u0105zanym parti\u0105 polityczn\u0105? Czy ma za sob\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 naprawd\u0119 haniebn\u0105? Wiarygodny dla mnie przekaz musi pada\u0107 z ust kogo\u015b, kogo nazwa\u0142bym fachowcem i dobrym cz\u0142owiekiem.<\/p>\n\n\n\n Drugi etap. Dob\u00f3r wiarygodnych \u017ar\u00f3de\u0142 informacji oznacza, \u017ce w sytuacjach bardzo istotnych musimy mie\u0107 dla tej samej informacji drugie niezale\u017cne \u017ar\u00f3d\u0142o. Dawniej dziennikarze kluczowe informacje potwierdzali w kilku \u017ar\u00f3d\u0142ach. To nadal jest fundament. Naszym pierwszym \u017ar\u00f3d\u0142em jest dobry fachowiec. W sytuacjach krytycznych powinni\u015bmy mie\u0107 niezale\u017cne \u017ar\u00f3d\u0142o informacji, kt\u00f3re potwierdzi to, co czytamy, s\u0142yszymy. Jest to do\u015b\u0107 z\u0142o\u017cone, czasoch\u0142onne i cz\u0119sto kosztowne przedsi\u0119wzi\u0119cie. Na to licz\u0105 spece od reklamy, dezinformacji, politycy. Nie chce nam si\u0119 dzwoni\u0107, pisa\u0107, potwierdza\u0107 i weryfikowa\u0107 informacji, ciekawego zdj\u0119cia, wypowiedzi przed kamer\u0105. W naszym codziennym \u017cyciu jest to trudne do realizowania, jednak musimy sprawdza\u0107 istotne dla nas informacje w drugim niezale\u017cnym \u017ar\u00f3dle.<\/p>\n\n\n\n Powinni\u015bmy te\u017c ograniczy\u0107 wp\u0142yw system\u00f3w rekomendacyjnych. Wspomniany algorytm d\u0105\u017cy do maksymalizacji czasu bycia na platformie. Tworzy sztuczne zainteresowanie poprzez tre\u015bci kontrowersyjne. Systemy dobieraj\u0105 nadzwyczajne s\u0142owa, dotykaj\u0105 element\u00f3w zwi\u0105zanych z naszym bezpiecze\u0144stwem, zachowa\u0144 bardzo kontrowersyjnych, dziwnych, niespotykanych. Wywo\u0142uj\u0105 zaciekawienie lub poczucie zagro\u017cenia.<\/p>\n\n\n\n Kolejny mechanizm to filter bubble,<\/em> czyli system rozpoznaje nasze zainteresowania, przekonania, pewien styl widzenia \u015bwiata, dobiera tre\u015bci sp\u00f3jne z tym naszym widzeniem \u015bwiata. Nagle z r\u00f3\u017cnych sfer, \u017ar\u00f3de\u0142 informacji docieraj\u0105 do nas g\u0142\u00f3wnie te, kt\u00f3re s\u0105 jakby nam przychylne, czyli zgodne z naszymi przekonaniami. To jest niebezpieczny mechanizm, bo on powoduje, \u017ce zamykamy si\u0119 w\u0142a\u015bnie w takiej ba\u0144ce informacyjnej. \u201eWyskoczenie\u201d z tej ba\u0144ki informacyjnej w sytuacji, kiedy korzystamy z medi\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych jest trudne, bo trzeba zobaczy\u0107, \u017ce w niej jeste\u015bmy. Unikaj zatem systemu rekomendacyjnego, je\u015bli to jest mo\u017cliwe.<\/p>\n\n\n\n Media spo\u0142eczno\u015bciowe umo\u017cliwiaj\u0105 zaw\u0119\u017cenie streamu<\/em> tylko do informacji pochodz\u0105cych od tych os\u00f3b, za kt\u00f3rymi pod\u0105\u017camy, kt\u00f3rym dali\u015bmy follow<\/em>. Na \u201eX\u201d mo\u017cna ustawi\u0107 sw\u00f3j przekaz informacyjny, podobnie jest na YouTubie. Mo\u017cna ustawi\u0107 przekaz z kont, z kt\u00f3rych Pa\u0144stwo zrobili\u015bcie subskrypcj\u0119. W ten spos\u00f3b mo\u017cna nieco ograniczy\u0107 wp\u0142yw systemu rekomendacyjnego na nasze postrzeganie \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n Percepcja<\/strong><\/p>\n\n\n\n To istotny w\u0105tek zwi\u0105zany z nasz\u0105 percepcj\u0105. Czy stale mamy przynajmniej podstawow\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 tak zwanych b\u0142\u0119d\u00f3w poznawczych? Pisa\u0142 o tym noblista z ekonomii behawioralnej Daniel Kahneman. Wymienia\u0142 pu\u0142apki my\u015blenia i b\u0142\u0119dy konfirmacji. Czyli mamy tendencj\u0119 do preferowania informacji, kt\u00f3re potwierdzaj\u0105 nasze wcze\u015bniejsze oczekiwania i hipotezy, niezale\u017cnie od tego, czy te informacje s\u0105 prawdziwe. Wzmocnieniem b\u0142\u0119du konfirmacji jest efekt zaprzeczania, czyli tendencja do krytycznego analizowania informacji sprzecznych z naszymi pogl\u0105dami oraz bardzo cz\u0119sto bezkrytycznego akceptowania informacji, kt\u00f3re s\u0105 z nimi zgodne. Tak si\u0119 dzieje na co dzie\u0144. Chyba ka\u017cdy z nas, jak tak uczciwie o tym pomy\u015bli, to ten b\u0142\u0105d konfirmacji, efekt zaprzeczania, dostrze\u017ce u siebie. Tak funkcjonujemy. To jest niebezpieczny mechanizm, bo on ogranicza nam pole rozumienia \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n Dla naszej higieny intelektualnej, dla naszego krytycyzmu wyjdzie nam na dobre pr\u00f3ba skonfrontowania si\u0119 z innymi punktami widzenia. Ten \u015bwiat jest zdecydowanie bardziej z\u0142o\u017cony, ni\u017c nam si\u0119 wydaje i dajmy szans\u0119 prawdzie. To jest fundament. Otw\u00f3rzmy si\u0119 na t\u0119 prawd\u0119, w przeciwnym wypadku to jest takie klasyczne zakleszczanie si\u0119. Niestety z wiekiem to si\u0119 nasila. Widz\u0119 to po sobie.<\/p>\n\n\n\n Jest jeszcze d\u0142uga lista b\u0142\u0119d\u00f3w poznawczych. Jest efekt pierwsze\u0144stwa. Informacja otrzymana wcze\u015bniej wywiera znacznie wi\u0119kszy wp\u0142yw na tworzenie si\u0119 og\u00f3lnego wra\u017cenia ni\u017c informacja otrzymana p\u00f3\u017aniej. Kluczowe jest pierwsze wra\u017cenie. Dlatego w \u015bwiecie przekazu informacyjnego trwa wy\u015bcig o takie pierwsze\u0144stwo. Warto o tym pami\u0119ta\u0107 i popracowa\u0107 nad sob\u0105.<\/p>\n\n\n\n Poszukiwanie prawdy<\/strong><\/p>\n\n\n\n Ju\u017c wcze\u015bniej wspomina\u0142em o sprawie absolutnie fundamentalnej, czyli o poszukiwaniu prawdy. Musi by\u0107 oparta o racjonalne, krytyczne my\u015blenie. Korzystaj\u0105c z definicji przedstawionej w ksi\u0105\u017cce profesora Andrzeja Kisielewicza \u201eLogika i argumentacja\u201d \u2013 przez krytyczne my\u015blenie rozumiemy my\u015blenie jasne, bezstronne, oparte na rozumie i krytycznej analizie fakt\u00f3w. Krytyczne my\u015blenie. My w Polsce jeste\u015bmy w sytuacji bardzo korzystnej. Mamy cudowne tradycje w tym kontek\u015bcie. Jedn\u0105 z absolutnych pere\u0142 Polski okresu dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego jest niestety zapomniana filozoficzna szko\u0142a lwowsko-warszawska. Tam powstawa\u0142a Logika wielowarto\u015bciowa \u0141ukasiewicza, notacja odwrotna Polska, czy definicja prawdy Alfreda Tarskiego. S\u0105 to niesamowite skarby naszej kultury. By\u0142y kolejne bardzo ciekawe opracowania i rozwini\u0119cia. Kazimierz Ajdukiewicz i jego monografia \u201eLogika pragmatyczna\u201d. Dominikanin J\u00f3zef Maria Boche\u0144ski i jego s\u0142ynny mini podr\u0119cznik \u201eWsp\u00f3\u0142czesne metody my\u015blenia\u201d. Otaczajmy si\u0119 lud\u017ami, kt\u00f3rzy s\u0105 obdarzeni przez Pana Boga zdrowym rozs\u0105dkiem i twardym staniem na ziemi. Takim naturalnym sceptycyzmem w stosunku do tego, co dostajemy z infosfery. To w\u0142a\u015bnie jest naturalne, krytyczne my\u015blenie.<\/p>\n\n\n\n Rola samoedukacji<\/strong><\/p>\n\n\n\n Sprawdza si\u0119 znany w cywilizacji proces rozszerzenia naszej wiedzy. Oznacza to proces uczenia si\u0119. Istotne jest zwi\u0119kszanie naszego potencja\u0142u intelektualnego, naszego rozumienia \u015bwiata, poprzez wykszta\u0142cenie. \u015awiadomie steruj\u0105c naszymi kierunkami wykszta\u0142cenia mamy szans\u0119 dowiedzie\u0107 si\u0119 o rzeczach istotnych, o kt\u00f3rych si\u0119 nie dowiemy z \u017cadnych medi\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych. To bardzo szczerze rekomenduj\u0119. W moim przekonaniu to druga najlepsza inwestycja, jak\u0105 mo\u017cemy zrobi\u0107 w naszym \u017cyciu.<\/p>\n\n\n\n M\u00f3wi\u0142em o prawdzie, a prawda powinna objawia\u0107 si\u0119 w pi\u0119knie naszego \u017cycia. Tak jak przenikliwie powiedzia\u0142 Platon: pi\u0119kno jest blaskiem prawdy, a to wszystko razem jest dobre.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Jest to opracowanie na podstawie filmu autora na YT: \u201ePoszukiwanie Prawdy w \u015awiecie Fake News\u201d<\/p>\n\n\n\n