{"id":1611,"date":"2024-04-12T16:09:18","date_gmt":"2024-04-12T14:09:18","guid":{"rendered":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=1611"},"modified":"2024-04-12T16:09:18","modified_gmt":"2024-04-12T14:09:18","slug":"jak-rozumiemy-dzis-w-polsce-praworzadnosc-i-co-z-tego-wynika","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/?p=1611","title":{"rendered":"Jak rozumiemy dzi\u015b w Polsce praworz\u0105dno\u015b\u0107 i co z tego wynika?"},"content":{"rendered":"\n

Pstryczki i potyczki<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wiele os\u00f3b si\u0119 dziwi. Bo w imi\u0119 budowania praworz\u0105dno\u015bci \u0142amane jest do\u015b\u0107 drastycznie w Polsce prawo. Czym zatem jest owa praworz\u0105dno\u015b\u0107 i o co chodzi w tym sporze?<\/p>\n\n\n\n

Przejrzenie r\u00f3\u017cnych definicji praworz\u0105dno\u015bci, nie pozostawia w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce do jej istoty nale\u017cy przewaga obowi\u0105zuj\u0105cego prawa nad wol\u0105 rz\u0105dz\u0105cych. Jest to wyra\u017cone w naszej Konstytucji m.in. w art. 7: \u201eOrgany w\u0142adzy publicznej dzia\u0142aj\u0105 na podstawie i w granicach prawa\u201d. Du\u017co by\u0142o nieporozumie\u0144, czasami tragicznych, ju\u017c w okresie zabor\u00f3w, kiedy Rosjanie nie rozumieli czemu Polacy odmawiaj\u0105 wykonywania polece\u0144 w\u0142adzy tylko dlatego, \u017ce s\u0105 one sprzeczne z prawem. Wielki ksi\u0105\u017c\u0119 Konstanty nie potrafi\u0142 zrozumie\u0107, dlaczego podchor\u0105\u017cowie nie wykonuj\u0105 jego bezprawnych rozkaz\u00f3w, bo do g\u0142owy mu nie przysz\u0142o, \u017ce dla ludzi honoru prawo i honor stoj\u0105 ponad wol\u0105 w\u0142adcy. Kiedy za\u015b na prze\u0142omie wiek\u00f3w XIX i XX w Rosji zacz\u0119to tworzy\u0107 instytucje kontrolne, starano si\u0119 w nich zatrudnia\u0107 rozrzuconych po ca\u0142ym imperium Polak\u00f3w, Rosjanie bowiem nie dawali \u017cadnej r\u0119kojmi, \u017ce przestrzeganie prawa b\u0119dzie mia\u0142o dla nich jakiekolwiek znaczenie (patrz: Gogol \u2013 \u201eRewizor\u201d).<\/p>\n\n\n\n

Dzi\u015b wi\u0119c, mimo spustoszenia naszej kultury spo\u0142ecznej i prawnej dokonanej przez komunizm, Polacy si\u0119 dziwi\u0105 dlaczego praworz\u0105dno\u015b\u0107 jest realizowana zgodnie z wol\u0105 w\u0142adc\u00f3w (\u201etak jak my j\u0105 rozumiemy\u201d), a nie zgodnie z tym, co zapisano w Konstytucji i ustawach.<\/p>\n\n\n\n

Ale to wcale nie jest takie proste. Sp\u00f3r mi\u0119dzy filozofami prawa trwa od wiek\u00f3w. Niepostrze\u017cenie zasygnalizowa\u0142em go ju\u017c w pierwszym akapicie. Polski szlachcic kierowa\u0142 si\u0119 nie tylko zapisami obowi\u0105zuj\u0105cego prawa, ale tak\u017ce niewymiernym honorem. A c\u00f3\u017c g\u0142osi\u0142 ten honor? Ot\u00f3\u017c, \u017ce nie wolno robi\u0107 rzeczy niegodziwych, sprzecznych z godno\u015bci\u0105 ludzi, kt\u00f3rych rzecz dotyczy. Zar\u00f3wno z godno\u015bci\u0105 sprawcy, jaki i przedmiotu dzia\u0142ania. Od czasu sporu mi\u0119dzy Paw\u0142em W\u0142odkowicem a Krzy\u017cakami na soborze w Konstancji, Europa, kt\u00f3ra przyzna\u0142a racj\u0119 rektorowi Akademii Krakowskiej, zgodzi\u0142a si\u0119, \u017ce poniewa\u017c B\u00f3g tak samo ukocha\u0142 wszystkie swoje dzieci, a wi\u0119c wszystkich bez wyj\u0105tku ludzi, to \u017cadnego nie wolno krzywdzi\u0107 i traktowa\u0107 niesprawiedliwie. Nawet kiedy robi si\u0119 to, aby ich do Boga nawr\u00f3ci\u0107. Jest wi\u0119c podstawa wszelkiego prawa zapisana w naturze cz\u0142owieka jako dziecka Bo\u017cego, co potwierdzi\u0142 po latach w encyklice Pacem in Terris Jan XXIII, w\u0142\u0105czaj\u0105c koncepcj\u0119 niezbywalnych praw cz\u0142owieka do kanonu zasad katolickiej nauki spo\u0142ecznej.<\/p>\n\n\n\n

Wcze\u015bniej argumentacj\u0119 W\u0142odkowica, wiek po soborze w Konstancji, zastosowa\u0142 Bartolom\u00e9 de las Casas OP broni\u0105c Indian przed konkwistadorami w s\u0142ynnej dyspucie na dworze kr\u00f3la Hiszpanii, po czym papie\u017c ob\u0142o\u017cy\u0142 ekskomunik\u0105 tych, kt\u00f3rzy rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w Ameryki krzywdzili. Ucze\u0144 las Casasa, Francisco de Vitoria OP, stworzy\u0142 scholastyczn\u0105 szko\u0142\u0119 prawa mi\u0119dzynarodowego opartego na prawie naturalnym, przyczyniaj\u0105c si\u0119 na pewno do rozwoju w\u015br\u00f3d my\u015blicieli europejskich za\u0142o\u017cenia, \u017ce ka\u017cdemu cz\u0142owiekowi przys\u0142uguj\u0105 podstawowe prawa tylko z racji jego cz\u0142owiecze\u0144stwa. Na tak rozumiane prawa cz\u0142owieka powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 na dwie dekady przed Janem XXIII papie\u017c Pius XII w swoich dramatycznych przem\u00f3wieniach radiowych dotykaj\u0105cych problemu zbrodni wojennych. Na godno\u015b\u0107 cz\u0142owieka jako \u017ar\u00f3d\u0142o jego praw powo\u0142uje si\u0119 tak\u017ce (stworzona z inicjatywy katolickiego filozofa Jacques\u2019a Maritaina, o czym ma\u0142o kto wie) Powszechna Deklaracja Praw Cz\u0142owieka ONZ.<\/p>\n\n\n\n

Dzi\u015b filozofowie prawa opisuj\u0105 to jako dyskusj\u0119 mi\u0119dzy zwolennikami prawa pozytywnego, tego, kt\u00f3re zosta\u0142o zapisane w przepisach pa\u0144stwowych, ze zwolennikami prawa naturalnego, kt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce w tych przepisach nie wolno zapisywa\u0107 niczego, co by\u0142oby sprzeczne z natur\u0105 ludzk\u0105, a gdyby co\u015b takiego si\u0119 tam znalaz\u0142o, to nie mo\u017ce obowi\u0105zywa\u0107 w sumieniu obywatela.<\/p>\n\n\n\n

Praworz\u0105dni Niemcy ju\u017c przed wojn\u0105 zadbali, \u017ceby ich przepisy opisane w ustawach norymberskich pozwala\u0142y \u0142ama\u0107 prawa naturalne tych, kt\u00f3rych uznaj\u0105 za ludzi gorszych i pozbawi\u0105 obywatelstwa. Uwa\u017cali bowiem, \u017ce tylko prawo pozytywne ma znaczenie i ono, swoimi zapisami, usprawiedliwia \u0142amanie prawa naturalnego. Dlatego zwyci\u0119zcom, s\u0105dz\u0105cym zbrodniarzy wojennych w tej samej Norymberdze, trudno by\u0142o powo\u0142ywa\u0107 si\u0119 na w\u00f3wczas obowi\u0105zuj\u0105ce obywateli Niemiec przepisy zapisane w prawie ustanowionym przez organa pa\u0144stwa, czyli prawie pozytywnym. Trzeba by\u0142o du\u017cej gimnastyki prawnej, zatwierdzonej potem oficjalnie przez ONZ, aby mo\u017cna by\u0142o tak zinterpretowa\u0107 przepisy prawa mi\u0119dzynarodowego, \u017ceby mo\u017cliwe by\u0142o na ich podstawie ukaranie zbrodniarzy.<\/p>\n\n\n\n

Sytuacje, w kt\u00f3rych trzeba jednak przekroczy\u0107 granice prawa pozytywnego \u2013 czyli nie tylko sprytnie je zinterpretowa\u0107, ale wprost z\u0142ama\u0107, w\u0142a\u015bnie ze wzgl\u0119du na gwa\u0142con\u0105 natur\u0119 i zapisan\u0105 w niej godno\u015b\u0107 cz\u0142owieka \u2013 czasami si\u0119 zdarzaj\u0105 i powoduj\u0105, \u017ce \u0142amanie prawa pozytywnego w imi\u0119 prawa naturalnego staje si\u0119 nieodzowne. To sytuacje jednak zupe\u0142nie wyj\u0105tkowe, w kt\u00f3rych bardzo \u0142atwo o nadu\u017cycia, szczeg\u00f3lnie w ogniu silnego konfliktu spo\u0142ecznego i politycznego. Niemal ka\u017cda dyktatura, kt\u00f3rej zarzucano \u0142amanie prawa, powo\u0142ywa\u0142a si\u0119 na dobro wy\u017csze (r\u00f3\u017cnie rozumiane). By\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego warto wr\u00f3ci\u0107 do pytania, czym jest prawo naturalne, kt\u00f3re w porz\u0105dku moralnym stoi jednak ponad prawem stanowionym, kt\u00f3re z kolei powinno w pa\u0144stwie praworz\u0105dnym sta\u0107 ponad wol\u0105 w\u0142adcy.<\/p>\n\n\n\n

Ci, kt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105, \u017ce czasami usprawiedliwione moralnie s\u0105 dzia\u0142ania \u0142ami\u0105ce prawa pozytywne, przywo\u0142uj\u0105 historyczne przyk\u0142ady. Konstytucja 3 Maja przyj\u0119ta zosta\u0142a \u0142ami\u0105c prawo do udzia\u0142u w g\u0142osowaniu tych pos\u0142\u00f3w kresowych, kt\u00f3rzy nie zd\u0105\u017cyli wr\u00f3ci\u0107 jeszcze z przerwy wielkanocnej. Gen. de Gaulle za\u015b przeprowadzi\u0142 referendum \u0142ami\u0105ce ewidentnie francusk\u0105 Konstytucj\u0119, \u017ceby \u2013 pro publico bono \u2013 zreformowa\u0107 niewydoln\u0105 IV Republik\u0119. W obu wypadkach mimo oporu obro\u0144c\u00f3w starego systemu, nie by\u0142o problemu ze spo\u0142eczn\u0105 akceptacj\u0105 tych \u0142ami\u0105cych prawo pozytywne dzia\u0142a\u0144. Wiedziano bowiem powszechnie, \u017ce zmiany id\u0105 w dobrym kierunku, otwieraj\u0105 drogi do rozwoju, a inaczej nie da\u0142o si\u0119 ich przeprowadzi\u0107. Mo\u017cna wi\u0119c powiedzie\u0107, \u017ce zastosowano tu, bez otwartego powo\u0142ywania si\u0119 na nie, zasad\u0119 prymatu prawa naturalnego przed pozytywnym.<\/p>\n\n\n\n

Podobn\u0105 zasad\u0119, te\u017c nie wyra\u017con\u0105 wprost, przywo\u0142uj\u0105 polscy politycy i prawnicy w naszym dzisiejszym sporze o praworz\u0105dno\u015b\u0107. Powiadaj\u0105, \u017ce nale\u017cy na jaki\u015b czas zawiesi\u0107 obowi\u0105zywalno\u015b\u0107 prawa pozytywnego, zapisanego w Konstytucji i ustawach, poniewa\u017c zosta\u0142o wykorzystane do tego, \u017ceby formacja rz\u0105dz\u0105ca przez ostatnie 8 lat zachowa\u0142a wp\u0142ywy mimo przegranych wybor\u00f3w. A obecno\u015b\u0107 tych wp\u0142yw\u00f3w ze swojej istoty przeciwne ma by\u0107 praworz\u0105dno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Szukaj\u0105c wi\u0119c odpowiedzi na pytanie o tre\u015b\u0107 prawa naturalnego mog\u0105cego w wyj\u0105tkowych sytuacjach usprawiedliwi\u0107 \u0142amanie Konstytucji i ustaw, warto spojrze\u0107, czy zapisana w naszej naturze potrzeba sprawiedliwego potraktowania i uszanowania godno\u015bci obywateli RP, stanowi\u0105cych Nar\u00f3d \u2013 w\u0142adz\u0119 zwierzchni\u0105 naszego pa\u0144stwa \u2013 jest w tym sporze przestrzegana. Dlaczego i przez kogo.<\/p>\n\n\n\n

W polskim sporze praworz\u0105dno\u015b\u0107 jest rozumiana nieco inaczej ni\u017c w definicji, kt\u00f3r\u0105 przytoczy\u0142em na pocz\u0105tku. Podstawowy zarzut stawiany przez \u015brodowiska s\u0119dziowskie i przeciwnik\u00f3w politycznych prawicowej koalicji, dotyczy podejmowania dzia\u0142a\u0144 i decyzji maj\u0105cych na celu pozbawienie w\u0142adzy s\u0105downiczej jej niezale\u017cno\u015bci. Ta bowiem zapisana jest w Konstytucji. Na pytanie: niezale\u017cno\u015b\u0107 \u2013 jak my j\u0105 rozumiemy? \u2013 mo\u017cna dopowiedzie\u0107, \u017ce niezale\u017cno\u015b\u0107 w\u0142adzy s\u0105downiczej sprowadza si\u0119 do tego, \u017ce stan s\u0119dziowski posiada monopol na kooptowanie nowych s\u0119dzi\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Problem w tym, \u017ce to jest mechanizm samozachowawczy znany z r\u00f3\u017cnych kraj\u00f3w postkolonialnych i postkomunistycznych, stanowi\u0105cy element tzw. pami\u0119ci instytucjonalnej. Pozwala on przetrwa\u0107 temu co papie\u017ce, opisuj\u0105c sytuacj\u0119 w Ameryce \u0141aci\u0144skiej, nazwali \u201estrukturami grzechu\u201d, czasami przez kolejne pokolenia, a nie tylko do czasu przej\u015bcia na emerytur\u0119 urz\u0119dnik\u00f3w dawnego systemu zniewolenia. Polega on na tym, \u017ce ludzie si\u0119 zmieniaj\u0105, a pewne uk\u0142ady i nawyki, tak\u017ce patologiczne, w instytucjach trwaj\u0105 \u2013 oczywi\u015bcie tak\u017ce ulegaj\u0105c zmianom, raz w dobrym kierunku, kiedy indziej pog\u0142\u0119biaj\u0105c zjawiska patologiczne. Mo\u017ce najbardziej jaskrawym przyk\u0142adem tego drugiego kierunku jest przekszta\u0142cenie si\u0119 dawnego ruchu narodowo-wyzwole\u0144czego na Sycylii w mafi\u0119. Jednym z narz\u0119dzi tego mechanizmu jest w\u0142a\u015bnie zamkni\u0119cie instytucji na obcych przez kontrolowan\u0105 wewn\u0119trznie zasad\u0119 kooptacji.<\/p>\n\n\n\n

Mechanizm zamkni\u0119tej kooptacji ma oczywi\u015bcie w wielu instytucjach jakie\u015b uzasadnienie. Nie mo\u017ce by\u0107 jednak usprawiedliwiony i stosowany w instytucjach w\u0142adzy pa\u0144stwowej, maj\u0105cej ambicj\u0119 bycia w\u0142adz\u0105 w pa\u0144stwie demokratycznym. Istnieje bowiem powszechna zgoda w naszej cywilizacji, \u017ce tw\u00f3rca nowo\u017cytnej demokracji John Locke mia\u0142 racj\u0119, twierdz\u0105c, i\u017c spo\u0142ecze\u0144stwo jest pierwotne w stosunku do w\u0142adzy pa\u0144stwowej, a wi\u0119c spo\u0142ecze\u0144stwo winno w\u0142adz\u0119 z siebie wy\u0142ania\u0107. To zasada le\u017c\u0105ca u podstaw wszelkiej demokracji. Wiele rozwi\u0105za\u0144 ustrojowych jest znanych historii, ale tylko demokracji nie da si\u0119 broni\u0107 wy\u0142\u0105czaj\u0105c obywateli z prawa do udzia\u0142u w istotnych decyzjach, szczeg\u00f3lnie dotycz\u0105cych sprawowania w\u0142adzy.<\/p>\n\n\n\n

Zdarza\u0142o si\u0119 oczywi\u015bcie, \u017ce udzia\u0142 ludu w przemianach, a nawet, \u017ce mechanizmy demokratyczne, wy\u0142ania\u0142y najokrutniejsze dyktatury, ale to bywa\u0142o, kiedy nat\u0119\u017cenie buntu spo\u0142ecznego przekracza\u0142o mo\u017cliwo\u015b\u0107 zastosowania jakiego\u015b powstrzymuj\u0105cego go mechanizmu ustrojowego. Je\u017celi tama p\u0119knie, to czym wi\u0119cej wody jest nagromadzone w zbiorniku, tym szkody b\u0119d\u0105 wi\u0119ksze. A tamy w \u017cyciu spo\u0142ecznym nie bywaj\u0105 tak trwa\u0142e, jak ta w Solinie. Zatem m\u0105dro\u015b\u0107 przyw\u00f3dztwa narodowego polega na takim uk\u0142adaniu relacji spo\u0142ecznych i reguluj\u0105cego je prawa, \u017ceby nie kumulowa\u0142o si\u0119 nadmiarowe niezadowolenie ludu. Du\u017co mniej gro\u017ane w d\u0142u\u017cszej perspektywie dla spokoju i rozwoju spo\u0142ecznego mo\u017ce by\u0107 niezadowolenie grup uprzywilejowanych, kt\u00f3re zawsze \u2013 nawet pod\u015bwiadomie \u2013 b\u0119d\u0105 d\u0105\u017cy\u0142y do zamkni\u0119cia si\u0119 w swoim i przez siebie kontrolowanym gronie. Przypomn\u0119, \u017ce jedn\u0105 z istotnych i nieukrywanych przyczyn niech\u0119ci elit III RP do PiS, ju\u017c za jego pierwszych rz\u0105d\u00f3w w latach 2005-2007, by\u0142o podj\u0119cie inicjatywy m\u0142odych absolwent\u00f3w prawa zmierzaj\u0105cej do otwarcia zawod\u00f3w prawniczych.<\/p>\n\n\n\n

Kiedy za\u015b na mocy uk\u0142ad\u00f3w okr\u0105g\u0142ego sto\u0142u pojawili si\u0119 w urz\u0119dach i instytucjach pa\u0144stwowych ludzie zwi\u0105zani z szeroko rozumianym ruchem Solidarno\u015bci, si\u0142\u0105 rzeczy niedo\u015bwiadczeni, to w wielu konkursach zacz\u0105\u0142 pojawia\u0107 si\u0119 warunek ich wykluczaj\u0105cy i z punktu widzenia wsp\u00f3\u0142czesnych nauk o zarz\u0105dzaniu, oraz zwyk\u0142ej logiki, zupe\u0142nie absurdalny \u2013 mianowicie posiadania co najmniej 5 lat do\u015bwiadczenia na stanowiskach kierowniczych. Serio, prosz\u0119 si\u0119 nie \u015bmia\u0107, tak by\u0142o. I dzi\u015b jeszcze podobne warunki si\u0119 zdarzaj\u0105. Zarzuty za\u015b stawiane przez now\u0105 w\u0142adz\u0119 dzia\u0142aniom poprzedniej, dotycz\u0105 np. tego, \u017ce finansowa\u0142a organizacje chc\u0105ce realizowa\u0107 jakie\u015b programy prospo\u0142eczne, pomimo, \u017ce nie mia\u0142y one dostatecznego do\u015bwiadczenia w tej dziedzinie. Je\u017celi wi\u0119c w przysz\u0142o\u015bci urz\u0119dnik b\u0119dzie chcia\u0142 unikn\u0105\u0107 odpowiedzialno\u015bci karnej, powinien finansowa\u0107 tylko te organizacje, kt\u00f3re maj\u0105 g\u0142\u0119bokie korzenie w III RP. Bro\u0144 Bo\u017ce maj\u0105cych zwi\u0105zek z instytucjami ko\u015bcielnymi.<\/p>\n\n\n\n

Wracaj\u0105c do praworz\u0105dno\u015bci, tak jak dzi\u015b jest w Polsce rozumiana. W wielu krajach, tak\u017ce Unii Europejskiej i USA, w\u0142adze ustawodawcze uczestnicz\u0105 w mianowaniu s\u0119dzi\u00f3w, w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ceby unikn\u0105\u0107 mechanizmu ograniczania kontroli spo\u0142ecznej przez mechanizm kooptacji wewn\u0119trznej. Jest w ten spos\u00f3b realizowana zasada Johna Locke\u2019a. Jest to te\u017c wyj\u015bcie naprzeciw my\u015bleniu Monteskiusza, kt\u00f3ry kontynuowa\u0142 i rozwija\u0142 koncepcje Locke\u2019a. Uzna\u0142 on, bezsprzecznie s\u0142usznie, \u017ce w\u0142adza niekontrolowana ulega wypaczeniom. Trzeba wi\u0119c w\u0142adz\u0119 podzieli\u0107, \u017ceby poszczeg\u00f3lne jej cz\u0142ony wzajemnie si\u0119 dope\u0142nia\u0142y, hamowa\u0142y i kontrolowa\u0142y.<\/p>\n\n\n\n

W Polsce mamy \u015bwie\u017ce do\u015bwiadczenie komunizmu, a w czasie prac nad konstytucj\u0105 nawet \u017cywsze. W PRL s\u0105dy by\u0142y bezpo\u015brednio podporz\u0105dkowane rz\u0105dz\u0105cej partii, co stanowi\u0142o obraz\u0119 wszelkiej praworz\u0105dno\u015bci i zasad demokracji. Wielu wi\u0119c szlachetnych przedstawicieli stanu s\u0119dziowskiego, uzna\u0142o t\u0119 okoliczno\u015b\u0107 za najwi\u0119ksze zagro\u017cenie dla dobrego wykonywania swojej funkcji. Sprawa wi\u0119c niezale\u017cno\u015bci s\u0105d\u00f3w od innych w\u0142adz sta\u0142a si\u0119 jednym z g\u0142\u00f3wnych postulat\u00f3w ustrojowych tych \u015brodowisk. Przez pewien czas nawet powo\u0142ywano si\u0119 na Monteskiusza, kt\u00f3ry zaleca\u0142 przecie\u017c rozdzielenie w\u0142adz i ich wzajemn\u0105 kontrol\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Rozumowanie tych szlachetnych s\u0119dzi\u00f3w wydaje si\u0119 z pozoru prawid\u0142owe, id\u0105ce w kierunku umo\u017cliwiaj\u0105cym s\u0105dom stanie na stra\u017cy praworz\u0105dno\u015bci, cech\u0105 bowiem polityk\u00f3w na ca\u0142ym \u015bwiecie jest ch\u0119\u0107 stani\u0119cia ponad prawem, przed czym powinni ich s\u0119dziowie broni\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Jak zwykle jednak reaktywne \u201eprzegi\u0119cie kija w drug\u0105 stron\u0119\u201d mo\u017ce wywo\u0142a\u0107 skutki przeciwne do zamierzonych. Nasz ludzki umys\u0142, a mo\u017ce zw\u0142aszcza u ludzi wybitnie inteligentnych, cz\u0119sto koncentruje si\u0119 na zagro\u017ceniu, kt\u00f3re odczuli\u015bmy osobi\u015bcie. Nie zawsze jednak dostrzegamy jego g\u0142\u0119bsze przyczyny i ca\u0142y kontekst, pe\u0142en pu\u0142apek pojawiaj\u0105cych si\u0119 z innych, cz\u0119sto przeciwnych, stron. Ten mechanizm le\u017cy przecie\u017c u podstaw powstania rozmaitych reaktywnych, jednostronnych ideologii, kt\u00f3re koncentruj\u0105c si\u0119 na jakim\u015b realnym i gro\u017anym problemie, zaniedbywa\u0142y inne zagro\u017cenia i prowadzi\u0142y w XX wieku do niewyobra\u017calnych zbrodni. Na pocz\u0105tku wszyscy tw\u00f3rcy tych ideologii byli przekonani, \u017ce walcz\u0105 ze z\u0142em w imi\u0119 lepszego \u015bwiata. Potem by\u0142o za p\u00f3\u017ano, bo uruchomione mechanizmy totalnej zmiany, gardz\u0105ce kontrol\u0105 spo\u0142eczn\u0105, uniemo\u017cliwia\u0142y jakikolwiek zwrot w inn\u0105 stron\u0119 i zatrzymanie niszczycielskiej si\u0142y totalitaryzmu. To nie dlatego, \u017ce ci ludzie byli z natury \u017ali, tak jak my ich dzi\u015b widzimy. To dlatego, \u017ce nie chcieli budowa\u0107 cierpliwie uczestnictwa obywateli w zarz\u0105dzaniu pa\u0144stwem, nie s\u0142uchali g\u0142os\u00f3w przeciwnych uwa\u017caj\u0105c je za wcielone z\u0142o. Wierzyli za\u015b, \u017ce je\u017celi tych inaczej my\u015bl\u0105cych si\u0119 wyeliminuje, zniszczy si\u0119 przyw\u00f3dztwo grup niezadowolonych i postuluj\u0105cych inne rozwi\u0105zania, to \u015bwiat automatycznie stanie si\u0119 lepszy.<\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie nie por\u00f3wnuj\u0119 naszych s\u0119dzi\u00f3w, szczeg\u00f3lnie tak szlachetnych ludzi jak prof. Zoll i prof. Strzembosz, do zagubionych ideolog\u00f3w, kt\u00f3rzy doprowadzili do nieludzkich zbrodni. Warto jednak zna\u0107 ten mechanizm powstawania reaktywnych ideologii, \u017ceby unika\u0107 b\u0142\u0119d\u00f3w my\u015blenia. Takim b\u0142\u0119dem mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 przekonanie, \u017ce jedynym zagro\u017ceniem dla stoj\u0105cego na stra\u017cy praworz\u0105dno\u015bci \u015brodowiska s\u0119dziowskiego jest wp\u0142yw na\u0144, a szczeg\u00f3lnie na jego sk\u0142ad personalny, instytucji w\u0142adzy ustawodawczej i wykonawczej. To rzeczywi\u015bcie by\u0142o bardzo realne zagro\u017cenie w czasach komunistycznych, kiedy owe dwie w\u0142adze polityczne nie by\u0142y wy\u0142aniane zgodnie z konceptem Locke\u2019a przez spo\u0142ecze\u0144stwo. By\u0142y natomiast regularnie kontrolowane przez obce mocarstwo, w strefie kt\u00f3rego wp\u0142yw\u00f3w pozostawali\u015bmy razem z s\u0105siadami przez niemal p\u00f3\u0142 wieku. Maj\u0105 wi\u0119c racj\u0119 ci wszyscy, kt\u00f3rzy widzieli w owym podporz\u0105dkowaniu wp\u0142yw uniemo\u017cliwiaj\u0105cy s\u0119dziom w wielu wypadkach stawanie po stronie obowi\u0105zuj\u0105cego prawa, szczeg\u00f3lnie za\u015b po stronie sprawiedliwo\u015bci, kt\u00f3ra nale\u017cy do kanonu zasad naturalnych, czasami tylko trafnie opisanych w ustawach.<\/p>\n\n\n\n

Problem w tym, \u017ce \u2013 jak to cz\u0119sto bywa w przypadku z\u0142o\u017cono\u015bci spraw spo\u0142ecznych \u2013 rozwi\u0105zaniem nie jest proste przeciwie\u0144stwo patologii. W\u0142adza s\u0105downicza bowiem, kt\u00f3ra jest zale\u017cna wy\u0142\u0105cznie od siebie samej i sama sobie podlega, chce czy nie chce, podlega zagro\u017ceniom przez mechanizmy antydemokratyczne, kt\u00f3re opisali John Locke i Charles de Montesquieu. Po to przecie\u017c w Konstytucji wprowadzono zasad\u0119 nieodwo\u0142alno\u015bci orzecze\u0144 Trybuna\u0142u Konstytucyjnego, \u017ceby nieodpowiedzialny nar\u00f3d nie wybra\u0142 takich w\u0142adz politycznych, kt\u00f3re mog\u0105 pozbawi\u0107 w\u0142adz\u0119 s\u0105downicz\u0105 zapisanej w art. 173 odr\u0119bno\u015bci i niezale\u017cno\u015bci. Konstruktorzy ustroju Trzeciej Rzeczypospolitej, najpierw przy okr\u0105g\u0142ym stole, potem w komisji konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego, nie szukali rozwi\u0105za\u0144 mog\u0105cych podporz\u0105dkowa\u0107 w jakim\u015b aspekcie w\u0142adz\u0119 s\u0105downicz\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwu (wg naszej Konstytucji Narodowi). Szukali oni wy\u0142\u0105cznie gwarancji uwolnienia jej od ewentualnego wp\u0142ywu w\u0142adz politycznych, bo tylko traum\u0119 takiego wp\u0142ywu znali z w\u0142asnego do\u015bwiadczenia. I wiemy z licznych wypowiedzi, \u017ce uczestnicz\u0105cy w tych pracach szlachetni s\u0119dziowie, wierzyli w to, \u017ce elementy kultury prawnej dawnej Rzeczypospolitej, bezlito\u015bnie niszczonej mi\u0119dzy rokiem 1939 a 1989, przetrwa\u0142y t\u0119 traum\u0119 i po ust\u0105pieniu w\u0142adz PRL 4 czerwca wszystko wr\u00f3ci do tamtych, przedwojennych i wcze\u015bniejszych standard\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

A przecie\u017c ta niekontrolowana spo\u0142ecznie w\u0142adza s\u0105downicza, nie stanowi bezpo\u015bredniej, instytucjonalnej kontynuacji wymiaru sprawiedliwo\u015bci II RP. Powsta\u0142a ona niemal od podstaw po drugiej wojnie \u015bwiatowej, kiedy nie istnia\u0142a Stolica, obaj okupanci wymordowali prawie 1\/3 ludzi z wy\u017cszym wykszta\u0142ceniem, 1\/3 ca\u0142ej populacji zosta\u0142a przesiedlona ze wschodu na zach\u00f3d, rozbijaj\u0105c wszelkie struktury, anihiluj\u0105c o\u015brodki opiniotw\u00f3rcze i naturalne przyw\u00f3dztwo spo\u0142eczne. Wielu ludzi niezale\u017cnych i prawych musia\u0142o emigrowa\u0107, a w to miejsce pojawia\u0142o si\u0119 wielu dzia\u0142aczy zwi\u0105zanych z w\u0142adz\u0105 radzieck\u0105, przys\u0142anych z r\u00f3\u017cnych stron ZSRR, kt\u00f3rzy miewali jakie\u015b polskie korzenie i znali nasz j\u0119zyk. Potem jeszcze przy pomocy tej nowoutworzonej w\u0142adzy s\u0105downiczej wymordowano w latach 1944-1956 wed\u0142ug ostro\u017cnych szacunk\u00f3w ok. \u0107wier\u0107 miliona przedstawicieli szeroko poj\u0119tej warstwy przyw\u00f3dczej narodu.<\/p>\n\n\n\n

A\u017c do 1989 roku wolno\u015b\u0107 organizacyjna by\u0142a marginalna, albo incydentalna. Przez ca\u0142y ten czas w\u0142adza s\u0105downicza by\u0142a nie tylko kontrolowana w swej dzia\u0142alno\u015bci przez PZPR, ale przez t\u0119 parti\u0119 i jej s\u0142u\u017cby wy\u0142aniana i zadaniowana (z r\u00f3\u017cn\u0105 intensywno\u015bci\u0105 w r\u00f3\u017cnych latach). Oczywi\u015bcie wielu s\u0119dzi\u00f3w przesz\u0142o przemian\u0119 ideow\u0105, niekt\u00f3rzy od pocz\u0105tku nie akceptowali systemu. Na pewno te\u017c nie w \u015brodowisku s\u0119dziowskim dominowa\u0142 beton partyjny, kt\u00f3re przeciwstawia\u0142 si\u0119 przemianom okr\u0105g\u0142osto\u0142owym i odej\u015bciu od zgrzebnej \u201edemokracji ludowej\u201d w wydaniu sowieckim. Temu zaprzeczy\u0107 niepodobna. Pami\u0119\u0107 instytucjonalna jednak zosta\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

Pozosta\u0142 g\u0142\u00f3wny nurt \u015brodowiskowy, obawiaj\u0105cy si\u0119, \u017ce dalej id\u0105ce zmiany w instytucjach w\u0142adzy s\u0105downiczej, otwarcie jej na zupe\u0142nie nowych prawnik\u00f3w \u2013 by\u0107 mo\u017ce wychowanych w \u015brodowiskach zwi\u0105zanych z \u201eSolidarno\u015bci\u0105\u201d, Ko\u015bcio\u0142em, czy innymi formacjami przeciwnymi pozosta\u0142o\u015bciom PRL \u2013 mo\u017ce zagra\u017ca\u0107 ich pozycji. Przekonano wi\u0119c owych nielicznych s\u0119dzi\u00f3w, kt\u00f3rych tu nazywam lud\u017ami szlachetnymi, \u017ce w dalszym ci\u0105gu najwi\u0119kszym zagro\u017ceniem dla s\u0119dziowskiej niezawis\u0142o\u015bci i jej mo\u017cliwo\u015bci bronienia praworz\u0105dno\u015bci, jest pojawienie si\u0119 jakiej\u015b w\u0142adzy wybranej demokratycznie przez nar\u00f3d, kt\u00f3ra b\u0119dzie chcia\u0142a wp\u0142ywa\u0107 na obsad\u0119 personaln\u0105 s\u0105downictwa, a przez to budowa\u0107 jaki\u015b rodzaj autorytaryzmu oscyluj\u0105cego w kierunku zbli\u017conym do tego, co znali przed 1989 rokiem. Sta\u0142o si\u0119 to ostrze\u017cenie szczeg\u00f3lnie aktualne, kiedy na Bia\u0142orusi i w Rosji wr\u00f3ci\u0142y w innej postaci rz\u0105dy autorytarne, kt\u00f3re boj\u0105c si\u0119 nastroj\u00f3w demokratycznych i proeuropejskich u siebie, zacz\u0119\u0142y oscylowa\u0107 coraz bardziej w kierunku totalitaryzmu.<\/p>\n\n\n\n

Nie b\u0119d\u0119 wi\u0119c kry\u0142, \u017ce rozumiem postaw\u0119 tych os\u00f3b, nie tylko znanych s\u0119dzi\u00f3w, kt\u00f3rzy obawiaj\u0105 si\u0119 wp\u0142ywu procesu demokratycznego, mog\u0105cego poprzez wy\u0142aniane w wyborach w\u0142adze ustawodawcze, uzale\u017cnia\u0107 s\u0105dy od polityk\u00f3w. To jednak, \u017ce rozumiem te obawy, nie znaczy, \u017ce mog\u0119 uzna\u0107 za s\u0142uszn\u0105 ow\u0105 prost\u0105 reakcj\u0119, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 jej wynikiem. Boj\u0119 si\u0119 bowiem, \u017ce mo\u017ce ona w pewnej perspektywie bardziej os\u0142abi\u0107 polsk\u0105 praworz\u0105dno\u015b\u0107 i demokracj\u0119, ni\u017c przewidziana przez Locke\u2019a i Monteskiusza kontrola spo\u0142eczna.<\/p>\n\n\n\n

Po ’89 w\u0142adza ustawodawcza, wykonawcza i samorz\u0105dowa, by\u0142a wielokrotnie wymieniana przez wyborc\u00f3w, czasami o 180 stopni. W\u0142adza s\u0105downicza za\u015b sama si\u0119 reprodukuje, dobieraj\u0105c na nowych s\u0119dzi\u00f3w tylko takich kandydat\u00f3w, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105 kontynuowali uprzywilejowan\u0105 pozycj\u0119 tej w\u0142adzy. Wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142em przed laty blisko z Janem Olszewskim, razem te\u017c pisali\u015bmy Obywatelski Projekt Konstytucji \u201eSolidarno\u015bci\u201d, kt\u00f3ry potem prezentowa\u0142em w komisji konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego. Rozmawia\u0142em z wieloma lud\u017ami obu stron \u2013 i tych, kt\u00f3rzy uk\u0142ad okr\u0105g\u0142ego sto\u0142u wspieraj\u0105 i tych, kt\u00f3rzy go kwestionuj\u0105. Nie mam wi\u0119c w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce pozostawienie w\u0142adzy s\u0105downiczej poza kontrol\u0105 spo\u0142eczn\u0105 i zasadami demokracji (art. 4 Konstytucji wyra\u017caj\u0105cy zasad\u0119 Locke’a), stanowi\u0142o zabezpieczenie interes\u00f3w stron okr\u0105g\u0142ego sto\u0142u (w tym samej w\u0142adzy s\u0105downiczej).<\/p>\n\n\n\n

St\u0105d tak surowe i bezwzgl\u0119dne kary dla tych, kt\u00f3rzy skutecznie zwalczaj\u0105 korupcj\u0119 stanowi\u0105c\u0105 istot\u0119 systemu oligarchicznego, a taka pob\u0142a\u017cliwo\u015b\u0107 i wyrozumia\u0142o\u015b\u0107 dla tych, kt\u00f3rzy bywaj\u0105 na tego rodzaju dzia\u0142aniach przy\u0142apani. Cho\u0107 dla nikogo nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, jak powszechne i co gorsza spo\u0142ecznie akceptowane, po tylu latach komunizmu, jest zjawisko korupcji i r\u00f3\u017cne pokrewne nadu\u017cycia skierowane przeciw dobru wsp\u00f3lnemu. Bywa, \u017ce rozmaici rzemie\u015blnicy nie kryj\u0105 si\u0119 przed obcymi lud\u017ami, \u017ce je\u017celi z r\u0119ki do r\u0119ki, bez pozostawienia \u015bladu po transakcji, to cena b\u0119dzie ni\u017csza. Na wy\u017cszych za\u015b szczeblach tworzenia prawa, kt\u00f3re sprzyja analogicznym, cho\u0107 maj\u0105cym o wiele wi\u0119kszy zasi\u0119g i wag\u0119, transakcjom, te\u017c staje si\u0119 norm\u0105, o kt\u00f3rej wiedzie\u0107 mog\u0105 tylko wtajemniczeni eksperci \u2013 bo kto ze zwyk\u0142ych ludzi m\u00f3g\u0142by wpa\u015b\u0107 na to, \u017ce wpisane w ustaw\u0119 dwa s\u0142owa \u201elub czasopisma\u201d tak bardzo zmieni\u0142y prawo, \u017ce dosz\u0142o do najg\u0142o\u015bniejszej chyba w III RP afery korupcyjnej. A o ilu takich zabiegach, kt\u00f3re uruchamiaj\u0105 olbrzymie, nie ca\u0142kiem uczciwe, zyski, po prostu nie wiemy i nigdy si\u0119 nie dowiemy?<\/p>\n\n\n\n

Warto wi\u0119c zn\u00f3w postawi\u0107 wiele pyta\u0144, na kt\u00f3re wszystkie nie da si\u0119 odpowiedzie\u0107 w jednym artykule. Ale pyta\u0107 warto, bo czytelnicy tego pisma to osoby, kt\u00f3re na pewno tak\u017ce same szukaj\u0105 prawdy. Nie tylko dlatego, \u017ce jest ciekawa. Rzuc\u0119 wi\u0119c na koniec cztery pytania, zach\u0119caj\u0105c czytelnik\u00f3w do stawiania sobie kolejnych, \u017ceby nasza odpowied\u017a na problemy, nie by\u0142a tylko taka \u2013 \u201eoni s\u0105 \u017ali, jak ich wyeliminujemy to b\u0119dzie dobrze\u201d. Bo takie my\u015blenie, bez szerszego rozumienia ci\u0105g\u00f3w przyczynowo skutkowych, zawsze do z\u0142ego prowadzi \u2013 nawet kiedy wierzymy, \u017ce tak w\u0142a\u015bnie budujemy lepszy \u015bwiat.<\/p>\n\n\n\n

\u2022    Czy aby zapewni\u0107 w kraju praworz\u0105dno\u015b\u0107, rozumian\u0105 tradycyjnie, jako prymat prawa stanowionego nad wol\u0105 w\u0142adzy i kierunkowo prymat prawa naturalnego nad prawem stanowionym, lepiej jest uniezale\u017cni\u0107 w\u0142adz\u0119 s\u0105downicz\u0105 od wszelkiej spo\u0142ecznej kontroli, czy mo\u017ce podj\u0105\u0107 poszukiwania jakiej\u015b drogi do budowania takiej kultury prawnej i spo\u0142ecznej, aby bez ryzyka autorytaryzmu zapewni\u0107 jaki\u015b rodzaj spo\u0142ecznej kontroli w\u0142adzy s\u0105downiczej? W tym otworzenie jej na nowych s\u0119dzi\u00f3w, niekoniecznie wyznaczanych wy\u0142\u0105cznie przez dotychczasowych?<\/p>\n\n\n\n

\u2022    Czy perspektywicznie wi\u0119ksze zagro\u017cenie dla praworz\u0105dno\u015bci w postkomunistycznym kraju, w kt\u00f3rym pozosta\u0142y po zniewoleniu, przekszta\u0142cone struktury grzechu, stanowi dzi\u015b w\u0142adza mo\u017ce czasem niezgrabnych przeciwnik\u00f3w systemu ustanowionego przy okr\u0105g\u0142ym stole, chc\u0105cych nawi\u0105zywa\u0107 do naszych tradycji i wzmacnia\u0107 spo\u0142eczne grupy wykluczone, czy te\u017c tych, kt\u00f3rzy podtrzymuj\u0105 wp\u0142ywy dobrze zorganizowanych grup interesu ukszta\u0142towanych jeszcze w tamtym systemie, maj\u0105c ich wsparcie?<\/p>\n\n\n\n

\u2022    Czy rozw\u00f3j gospodarczy i spo\u0142eczny, bez kt\u00f3rego niemo\u017cliwe jest na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 zapewnienie bezpiecze\u0144stwa kraju, ma wi\u0119ksze szanse kiedy praworz\u0105dno\u015b\u0107 b\u0119dzie rozumiana jako zamkni\u0119cie \u015brodowiska s\u0119dziowskiego na wszelkie zmiany i wp\u0142ywy z zewn\u0105trz, pozostawiaj\u0105c go w takim systemie sojuszy i uk\u0142ad\u00f3w, jaki zosta\u0142 ukszta\u0142towany po 1989 roku \u2013 czy te\u017c kiedy praworz\u0105dno\u015b\u0107 b\u0119dzie rozumiana jako prymat prawa stanowionego, opartego na prawie naturalnym, nad wol\u0105 i interesami rz\u0105dz\u0105cych uk\u0142ad\u00f3w, dysponuj\u0105cych r\u00f3\u017cnymi narz\u0119dziami wp\u0142ywu i stale si\u0119 rekonstruuj\u0105cymi uk\u0142adami elit i grup interesu pochodz\u0105cymi jeszcze z tamtego ustroju? Tak jak jest to w innych krajach postkolonialnych i postkomunistycznych na ca\u0142ym \u015bwiecie, gdzie spo\u0142eczne patologie b\u0119d\u0105ce skutkiem dawnego zniewolenia trwaj\u0105 przez dziesi\u0105tki, czasem setki lat, d\u0142awi\u0105c nieodmiennie w tych krajach tw\u00f3rcze mo\u017cliwo\u015bci obywateli, przez co i poziom gospodarczy i dobrostan spo\u0142eczny pozostaj\u0105 z ty\u0142u za demokratycznymi i praworz\u0105dnymi krajami, gdzie spo\u0142ecze\u0144stwo jest na tyle zorganizowane i ustrukturalizowane, \u017ce samo potrafi wy\u0142ania\u0107 i kontrolowa\u0107 wszystkie swoje w\u0142adze.<\/p>\n\n\n\n

\u2022           Czy da si\u0119 zbudowa\u0107 jak\u0105kolwiek praworz\u0105dno\u015b\u0107 i demokracj\u0119, bez strategii w\u0142\u0105czania wszystkich obywateli w decyzje, odpowiedzialno\u015b\u0107 i rozumienie wszystkich spraw i dziedzin naszego \u017cycia? Bez zast\u0105pienia pogardy dla biedniejszych i gorzej wykszta\u0142conych programami wspieraj\u0105cymi ich edukacj\u0119, awans spo\u0142eczny i materialny, uczestnictwo w \u017cyciu spo\u0142ecznym, politycznym i gospodarczym, przez budowanie organizacji i struktur maj\u0105cych swoje oddolnie wy\u0142aniane przyw\u00f3dztwo oraz swobod\u0119 piel\u0119gnowania i rozwijania swoich tradycyjnych to\u017csamo\u015bci i system\u00f3w warto\u015bci, kt\u00f3re buduj\u0105 solidarno\u015b\u0107, zrozumienie i zaanga\u017cowanie w dobro wsp\u00f3lne? Czy bez tego wszystkiego wystarczy w\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 do wsp\u00f3lnoty politycznej z narodami, kt\u00f3re przez wieki pracowicie to wszystko budowa\u0142y, dlatego maj\u0105 ci\u0105gle nad nami spor\u0105 przewag\u0119 organizacyjn\u0105 i materialn\u0105? Czy mo\u017cemy by\u0107 dla nich partnerami, samemu nic nie buduj\u0105c, nie inwestuj\u0105c w CPK i podobne, nie organizuj\u0105c si\u0119, nie unowocze\u015bniaj\u0105c zarz\u0105dzania, nie ucz\u0105c si\u0119, szczeg\u00f3lnie w\u0142asnej historii, nie tworz\u0105c wizji nowoczesnej przysz\u0142o\u015bci? Bo przecie\u017c oni lepiej wiedz\u0105 co dla nas jest dobre, wi\u0119c po nam si\u0119 wysila\u0107? Wystarczy ich grzecznie s\u0142ucha\u0107?!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pstryczki i potyczki Wiele os\u00f3b si\u0119 dziwi. Bo w imi\u0119 budowania praworz\u0105dno\u015bci \u0142amane jest do\u015b\u0107 drastycznie w Polsce prawo. Czym zatem jest owa praworz\u0105dno\u015b\u0107 i o co chodzi w tym sporze? Przejrzenie r\u00f3\u017cnych definicji praworz\u0105dno\u015bci, nie pozostawia w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce do jej istoty nale\u017cy przewaga obowi\u0105zuj\u0105cego prawa nad wol\u0105 rz\u0105dz\u0105cych. Jest to wyra\u017cone w naszej Konstytucji… Czytaj dalej Jak rozumiemy dzi\u015b w Polsce praworz\u0105dno\u015b\u0107 i co z tego wynika?<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":1612,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[354],"tags":[],"class_list":["post-1611","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-33","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1611","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1611"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1611\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1613,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1611\/revisions\/1613"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1612"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1611"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1611"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1611"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}