W\u0142a\u015bnie mija 80. rocznica zag\u0142ady Huty Pieniackiej. W poprzednim numerze pokazali\u015bmy przygotowania do zbrodni. Dzi\u015b prezentujemy sceny zbrodni. Opowiadaj\u0105 o nich w dokumentach IPN w Krakowie \u015bwiadkowie, kt\u00f3rzy ocaleli. W zag\u0142adzie wsi bra\u0142y udzia\u0142 oddzia\u0142y Dywizji SS Galizien oraz bandy UPA.<\/p>\n\n\n\n
Filomena Franczukowska zmierza do pokazanie szerszego t\u0142a narastaj\u0105cego dramatu (H. Koma\u0144ski, S. Siekierka, Ludob\u00f3jstwo dokonane przez ukrai\u0144skich nacjonalist\u00f3w na Polakach w wojew\u00f3dztwie tarnopolskim 1039-1945, Wroc\u0142aw 2004). Bohaterka opowie\u015bci i jej rodzina ocalili \u017cycie. Autorka widzi wok\u00f3\u0142 siebie oznaki terroru i zag\u0142ady, pr\u00f3buje ogarn\u0105\u0107 je umys\u0142em, zebra\u0107 w jaki\u015b sensowny wyw\u00f3d i opowiada:<\/p>\n\n\n\n
Nasz\u0105 tr\u00f3jk\u0119 wyprowadzili z domu i stali\u015bmy na podw\u00f3rzu ze spuszczonymi g\u0142owami, widz\u0105c, jak rabuj\u0105 nasz dobytek. Jeden Ukrainiec uderzy\u0142 ojca dwa razy w twarz i powiedzia\u0142: \u201eMajete swoju Polszczu\u201d, to znaczy po naszemu: \u201eMacie swoj\u0105 Polsk\u0119\u201d. P\u00f3\u017aniej pop\u0119dzili nas do ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry by\u0142 blisko od naszego domu, jakie\u015b pi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w. Ko\u015bcielne drzwi by\u0142y zamkni\u0119te, kiedy nas tam doprowadzili. Naprzeciw naszego domu mieszkali Biniewicze, dziesi\u0119cioletniej c\u00f3rce Stefci przestrzelili nogi. Jak uderzyli ojca i widzia\u0142am, co robi\u0105 z dzie\u0107mi i doros\u0142ymi, to nie mia\u0142am ju\u017c z\u0142udze\u0144, po co oni przyszli. To by\u0142a sodoma i gomora. Widzia\u0142am Ukrai\u0144c\u00f3w w mundurach i bez mundur\u00f3w. Ten, co bi\u0142 mojego tat\u0119, by\u0142 w cywilnym ubraniu, ale by\u0142 dla Ukrai\u0144c\u00f3w kim\u015b wa\u017cnym. Mogli\u015bmy podejrzewa\u0107, \u017ce to ich jaki\u015b dow\u00f3dca. Naprzeciw naszego domu mieszkali Kowalczykowscy i u nich te\u017c kradli dobytek. Widzia\u0142am to na w\u0142asne oczy, ale wtedy by\u0142 strach, aby podnie\u015b\u0107 wzrok, \u017ceby ich nie prowokowa\u0107 spojrzeniem.<\/em><\/p>\n\n\n\n Scena wielow\u0105tkowa, narracja biegnie w r\u00f3\u017cne strony. By ogarn\u0105\u0107 przestrze\u0144 dramatu, narracja wychwytuje te obrazy, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 narratorce zrozumie\u0107, co si\u0119 wok\u00f3\u0142 niej dzieje. Opis wi\u0119c tragicznych wydarze\u0144 jest zarazem uchwyceniem ich znaczenia. \u015awiadek uk\u0142ada poszczeg\u00f3lne fragmenty widzialnej rzeczywisto\u015bci, dopasowuje je do siebie, by stworzy\u0107 w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci jeden, wyrazisty i czytelny zapis. Punktami strategicznymi tej w\u0119dr\u00f3wki s\u0105: dom narratorki, ko\u015bci\u00f3\u0142, mieszkanie Bieniewicz\u00f3w, mieszkanie Kowalczykowskich i naturalnie sama droga, z kt\u00f3rej wida\u0107 poszczeg\u00f3lne zdarzenia. Obserwuje wi\u0119c jak napastnicy rabuj\u0105 dobytek, jak Ukrainiec bije ojca po twarzy, jak ironizuje na temat ojczyzny, jak c\u00f3rka s\u0105siada ma przestrzelone nogi. Wyci\u0105ga z tego tylko jeden i to najstraszniejszy wniosek. Nie ma z\u0142udze\u0144, po co oni przyszli. Oni, znaczy mordercy. Gdy sobie to u\u015bwiadamia, wie ju\u017c, co i j\u0105 czeka. Ale nie skar\u017cy si\u0119, nie dramatyzuje, tylko nadal zbiera dowody, jakby wiedzia\u0142a, \u017ce one s\u0105 dla nast\u0119pnych pokole\u0144 najwa\u017cniejsze. Gromadzi fakty i porz\u0105dkuje je, dzi\u0119ki czemu rozumie, w jakiej rzeczywisto\u015bci nagle si\u0119 znalaz\u0142a. I konkluduje, \u017ce widzia\u0142a to wszystko na w\u0142asne oczy. Daje w ten spos\u00f3b sygna\u0142, \u017ce osobistych do\u015bwiadcze\u0144 nie da si\u0119 niczym innym zast\u0105pi\u0107. One s\u0105 najwa\u017cniejsze w rozumieniu prze\u017cywanej historii.<\/p>\n\n\n\n Kolejne relacje obracaj\u0105 si\u0119 wok\u00f3\u0142 tej samej historii, czyli wok\u00f3\u0142 historii zag\u0142ady wsi, g\u0142\u00f3wnie wok\u00f3\u0142 jednego z jej najwa\u017cniejszych fragment\u00f3w, to znaczy wok\u00f3\u0142 wydarze\u0144 zachodz\u0105cych mi\u0119dzy domami a ko\u015bcio\u0142em. Akcja toczy si\u0119 wprawdzie w r\u00f3\u017cnych miejscach Huty Pieniackiej, jednak obejmuje tylko przestrze\u0144 jednej wsi i ma okre\u015blony czas. To czas godzin porannych do mniej wi\u0119cej po\u0142udnia, czyli do godziny dwunastej. \u015awiadkowie znajduj\u0105 si\u0119 b\u0105d\u017a to w swoich domach, bunkrach, na strychach, w piwnicach i stamt\u0105d s\u0105 zabierani, wyci\u0105gani przez oprawc\u00f3w, terroryzowani i \u2013 jak ju\u017c wiemy \u2013 si\u0142\u0105 p\u0119dzeni do ko\u015bcio\u0142a. Scenariusz narracyjny obejmuje wszystkich \u015bwiadk\u00f3w, kt\u00f3rzy brali udzia\u0142 w tym fragmencie zdarze\u0144.<\/p>\n\n\n\n Kiedy si\u0119 czyta ich zeznania, relacje, opowie\u015bci, wida\u0107 jak bardzo ka\u017cdemu z nich zale\u017cy na wyrazistym i czytelnym opisie prze\u017cytej rzeczywisto\u015bci. Liczy si\u0119 istotny detal, twarz, r\u0119ce, nogi, ubi\u00f3r, zachowanie, mowa, gest i j\u0119zyk opisywanych postaci. Licz\u0105 si\u0119 okoliczno\u015bci, sceneria, realia historyczne, czas i miejsce. Dlatego widzimy niemal perfekcyjn\u0105 topografi\u0119 rozgrywaj\u0105cego si\u0119 dramatu. Obserwujemy d\u0105\u017cenie do poznania, zarejestrowania i ukazania \u015bwiatu zewn\u0119trznemu zapisu zbrodni. To wa\u017cny akt identyfikacji z czasem, miejscem i samymi wydarzeniami. Mimo, i\u017c z odmiennych punkt\u00f3w widzenia prowadzone s\u0105 obserwacje, mieszcz\u0105 si\u0119 one w ramach jednej kultury, nale\u017c\u0105 do tej samej struktury j\u0119zykowej i do takiej samej leksykografii.<\/p>\n\n\n\n Nale\u017cy te\u017c zauwa\u017cy\u0107, \u017ce w wypowiedziach i zeznaniach \u015bwiadk\u00f3w miesza si\u0119 wiedza wynikaj\u0105ca z do\u015bwiadczenia, prze\u017cyta i przetrawiona przez umys\u0142 z wiedz\u0105 nabyt\u0105, przyj\u0119t\u0105 do wiadomo\u015bci i nie zawsze weryfikowan\u0105. Oto jedna z relacji (Henryk Koma\u0144ski i Szczepan Siekierka, \u201eLudob\u00f3jstwo\u2026). Wypowiada si\u0119 Emilia Kowalczykowska z d. \u017buczkowska:<\/p>\n\n\n\n Franciszka Rysicka ze strachu dozna\u0142a szoku i zrzuci\u0142a z siebie ubranie, zostaj\u0105c prawie nag\u0105. Jej m\u0105\u017c zdj\u0105\u0142 swoj\u0105 marynark\u0119, nakry\u0142 j\u0105 i tak wszyscy zostali\u015bmy doprowadzeni do ko\u015bcio\u0142a. Przez ca\u0142y czas musieli\u015bmy i\u015b\u0107 z r\u0119kami podniesionymi do g\u00f3ry. Po drodze widzieli\u015bmy dopalaj\u0105ce si\u0119 zabudowania w zagrodach Jana Szmigielskiego i Bronis\u0142awa Kowalczykowskiego. Na mostku widzia\u0142am le\u017c\u0105cego ju\u017c zabitego Andrzeja B\u0142aszkiewicza. Gdy doszli\u015bmy do zabudowa\u0144 Stanis\u0142awa Zagrodnego, widzieli\u015bmy jak rabowano jego mienie i \u0142adowano na sanie. Z bramy wyskoczy\u0142 jaki\u015b cz\u0142owiek w mundurze niemieckim i krzykn\u0105\u0142 \u0142aman\u0105 niemczyzn\u0105 \u201eTy bandit\u201d i rani\u0142 bagnetem mego m\u0119\u017ca. Po chwili zap\u0119dzono nas do ko\u015bcio\u0142a.<\/em><\/p>\n\n\n\n Gdyby nie okoliczno\u015bci wydarzenia, mogliby\u015bmy je uzna\u0107 za grotesk\u0119, fars\u0119, czy jak\u0105\u015b parodi\u0119. Nagle kobieta na oczach wsi rozbiera si\u0119. Nikogo nie rani. Na nikogo si\u0119 nie rzuca. Jej desperacja skierowana jest przeciwko niej samej. To akt kompletnej bezradno\u015bci. Szok. W normalnych warunkach nie do pomy\u015blenia. Obyczajowo\u015b\u0107 wiejska i moralno\u015b\u0107 czasu na to by nie pozwala\u0142y. Ale nie jest to groteska, farsa ani parodia. Ani \u017cadna inna logiczna demonstracja. Kobieta nie by\u0142a w stanie ogarn\u0105\u0107 wielko\u015bci i g\u0142\u0119bi dramatu. Dozna\u0142a szoku. Jej umys\u0142 nie by\u0142 w stanie zaakceptowa\u0107 nawet samej wiedzy o nadci\u0105gaj\u0105cej grozie, nie rozpozna\u0142 jej, jako aktu ludzkiego wyboru, nie m\u00f3g\u0142 uwierzy\u0107 w to, co si\u0119 sta\u0142o i s\u0142aba psychika zbankrutowa\u0142a, podda\u0142a si\u0119 szale\u0144stwu, kt\u00f3rego nie mo\u017cna w \u017caden inny spos\u00f3b wyja\u015bni\u0107. Przy okazji z tego obrazu p\u0142ynie te\u017c inna nauka. Ot\u00f3\u017c nie tylko sam fakt rozbierania si\u0119 kobiety jest wa\u017cny. Sam w sobie nie nale\u017cy do \u017cadnej kategorii warto\u015bciuj\u0105cej. Dopiero jego okoliczno\u015bci, miejsce, czas, warunki, sytuacja tworz\u0105 sens lub bezsens zdarzenia. Rzeczy, zjawiska, osoby, historie zaczynaj\u0105 znaczy\u0107 dopiero w\u00f3wczas, gdy je skojarzymy z otoczeniem, warunkami, histori\u0105, s\u0142owem, z innymi bytami. Narratorka nie rozwodzi si\u0119 nad zag\u0142ad\u0105 wsi. Nie opisuje swoich wra\u017ce\u0144, nikogo nie oskar\u017ca, na nikogo nie napada. Jej relacja wydaje si\u0119 spokojna, ale przecie\u017c czujemy, \u017ce opisywany obraz jest dla niej wielkim zaskoczeniem. W\u0142a\u015bnie w tym spokoju przez zaci\u015bni\u0119te z\u0119by ukazuje wag\u0119 i znaczenie opisanej historii. Relacja toczy si\u0119 niemal bezbarwnie, spokojnie, przynosz\u0105c raz po raz jaki\u015b nowy detal, kt\u00f3ry wpisuje si\u0119 w obraz i nadaje temu obrazowi nowe znaczenie. Raz to jest marynarka narzucona na nagie cia\u0142o kobiety, raz podniesione do g\u00f3ry r\u0119ce, raz dopalaj\u0105ce si\u0119 zabudowania, a raz krzyk \u201eTy bandit\u201d i rana m\u0119\u017cczyzny oraz ko\u015bci\u00f3\u0142. To jakby znaki orientacyjne krajobrazu, drogowskazy prowadz\u0105ce ku naznaczeniu granicy dramatu.<\/p>\n\n\n\n Fragment ksi\u0105\u017cki Stanis\u0142awa Srokowskiego pt. \u201eZ ko\u015bcio\u0142a do piek\u0142a\u201d, kt\u00f3ry niebawem uka\u017ce si\u0119 na rynku ksi\u0119garskim.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" W\u0142a\u015bnie mija 80. rocznica zag\u0142ady Huty Pieniackiej. W poprzednim numerze pokazali\u015bmy przygotowania do zbrodni. Dzi\u015b prezentujemy sceny zbrodni. Opowiadaj\u0105 o nich w dokumentach IPN w Krakowie \u015bwiadkowie, kt\u00f3rzy ocaleli. W zag\u0142adzie wsi bra\u0142y udzia\u0142 oddzia\u0142y Dywizji SS Galizien oraz bandy UPA. Filomena Franczukowska zmierza do pokazanie szerszego t\u0142a narastaj\u0105cego dramatu (H. Koma\u0144ski, S. Siekierka, Ludob\u00f3jstwo… Czytaj dalej Z ko\u015bcio\u0142a do piek\u0142a<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":14,"featured_media":1320,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[351],"tags":[],"class_list":["post-1319","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nr-30","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1319","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/14"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1319"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1319\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1321,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1319\/revisions\/1321"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1320"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1319"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1319"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prawdajestciekawa.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1319"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}